| |
3 страница
ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ
Выходит с 1 мая 1923 года; № 88 (9609); вторник, 9 августа 2005 года
Мега сув
(хиннар)
Дика сесаг паччахьа хулаш къонахчоа т1атулла таж,
во сесаг къавеннача сага ги белла мухь
Лукъманул - Хьаким (Алейхьи Салам)
Дикача сесагал дикаг1а х1ама дац, воча сесагал вог1а х1ама дац. Е дика е во - ца1 ца хилча ярг а яц, яьхад вай даьша. Иштта долча х1амах цхьа х1ама дувцаргда вай укх лохе деча йоазон т1а.
Тха юрта бар ц1ихеза цхьа дика дезал, наха оалар царех: "Даьллахьий ма дика нах ба уж, воккхаг1а вар воккхаг1а ва, з1амаг1а вар з1амаг1а ва, царгара масал эца дезар наха, - аьле.
Цар нана яр яьннача ханага хьежа йоацаш, дукха йоккха ца хеташ, хоза нийса дег1а хи болаш г1аххьарча дег1ара саг. Тхьовра из къона йолча хана хинна хозача сибата лар х1анз а д1айовнза яр цун юхь. Доккхача 1аьржача б1аргашеи, хобадаланза долча шаьрача цун юхьмараш т1арча ц1окои хьагойтар из.
На1ар т1а ваха саг чукхайкача из варга хьежаш яьг1ача мо чехка арайоалар из, кхы з1амаг1вар аравала кхелехьа. Хоза безаме моаршал а хаьтте, чувала оалар цо, из ха моллаг1а яле: "Тхо чай молаш даг1а, цкъа тухах-сискалах кхетаргда вай, хьо ла вале, цул т1ехьаг1а хьа г1улакх а дергда" - аьле.
Т1аккха 1а дихьаьча г1улакхага хьажже, ц1аг1ара саг ара а ваьккхе, йолча таронах г1улакх дора цо, дукха нийслора шоацига деце лоалахошкара а дийхе цо г1улакх деш, доккха дика 1а шийна деш мо г1адъяха а йолаш. Хьо накъа а воаккхаш оалар: "Боккъала ма дика болх баьб 1а укхаза вена, пурам ма дац хьона кхы т1ехьаг1а а воаг1аргвеце. Вахача метте цхьацца х1ама эшаш ма хули нахагара деха дезаш, иштта моттиг нийсъелча оалар аз: "Со вахийта хьанехкарцига, йоккхача сага ц1и а яьккхе, цо дергда из г1улакх", - аьле. Царцига со ваха г1ертар бахьан фу дар аьлча, цкъа-дале, г1улакх моллаг1а хилараг1а дергхиларах цох тийша вар со, шозлаг1а-дале, йоккхача саго деча хозача хьаькъалерча къамаьлага ч1оаг1а ладувг1а дог доаг1ар са. Са-м х1ана даг1ацар цунга ладувг1а дог, цо деча къамаьлага-м мегаргболча къонахаша а, 1алам наха а дувг1ар ла. Из йоккха саг яхача улица т1ара царна гаьна боаццаш бахача наьха маьре яхар ца1 мара йоацаш йо1, к1аьнкаш тоъалла хиларах йи1иг боча 1омаяьяр дас-нанас. Яха дукха ха ялалехьа дог ера йо1, цкъа а шозза а нийсделар из г1улакх. Из х1ара ц1а мел енача хана т1ехьа а баьхке ц1аюгар из маьрц1аьша.
Цу белхах лерг кхийтта хиннадар йоккхача сага. Х1еттамо йо1 ц1аенача маьрц1ей боаг1аргбола ха а нийсъяь цига яхар из йоккха саг. Баьхка хьакхаьчар т1ехьабоаг1араш. Моаршал-денал хьатта хьаьший чубаьхар. Хьаьший болча ц1аг1а чуяхар йоккха саг. Т1аккха къамаьл доладир цо хьаьшашца: "Е оаш лелабеча белхах се ма кхийттанге енай со укхаза. Даьла бехках а, лоалахочун хьакъах а ца оалаш, акхарна а шоана а, сайна ховш дола хьехар де а дикадар ала а. Цо аьлар: "Шо во нах долчоа тара дац, даларе иштта укхаза ухаргдацар шо, во нах е са лоалахой а бац, е шун нус а яц, из сона дика хов. Са б1аргашта к1ал хьалкхийнай из.
Укх барайтта шера ер харцахь дар-кх цун аргдолаш х1ама дайнадац сона цу йи1игагара, моллаг1а-фуннаг1а дале а, хьаннахчунгара дале а, хьаькъал д1а ца кхоачаш болх ба яр, х1анз шоай нус укхаза а йите ц1аг1о, хоза шоай ц1аг1а аьрдаг1ачоа хьехар а де, акхар а дергда шоай йи1ига хьехар. Хезадеций шоана, маьре яхача сага, маьрц1аьшкахьара ца1и, даьц1енгахьара ца1и ши мар веза оалаш. Цхьаькха а ма дий вай даьша оалаш, уж массабола несарий во бале мичара баьхкаб уж дика маьрноаной. Т1аккха аьлар йоккхача саго хьавенача захалга: "Е къамаьл са ц1арах д1аделахь хьай ц1ен-наьнага".
Уж хоза накъабаьха ц1а а бахийта тхо даг1аш дийцар цу йоккхача саго ше маьре яр а еначул т1ехьаг1а леладаьр а.
Со яр цхьан сай ханнарча йи1игашца баь т1а ловзаш йоаллаш, з1амига а ма дий тхо яхаш, тхо доахкар тениках ловзаш. З1амига хилаций тхо тхона юкъе пхийтта шу даьнна саг ца хилча. Коара хьаара а яьнна хийцца хьат1аера тхона са нана, хьалхаг1а мо кхайка а ца кхайкаш, шорттига д1ат1а а йийха аьлар цо: "Вайцига хьаьший баьхкаб, царна г1улакх де деза сона новкъостала чуя еза хьо." Наьна къамаьл ч1оаг1а лаьрхх1а дар. Цецъяьлар со, хьалхаг1а мелла а бехке хьаьший бахкараг1а цу тайпара хилацар са наьна къамаьл. Новкъостал-м дайтар цо чехкаг1а ялар духьа. Йоаяь яда котамаш ц1енъе а, кхы х1аманга хьажа а со елча нанас аьлар сога: "Е болх оаха бергба, к1иръенна котамаш ц1енъеш йоаллача тха даьвеший ви1ий нускала д1аб1ара а хьажа. Геттара дика саг яр из, тха нус, ена дукха ха еце а айхьаза дика чакхдоаккхар цо шийх тийша дитар. Т1аккха лерге а яха цхьа къамаьл дир са нанас несийга, ше беш бола болх соца а баь, сона хьат1аера из. Цо аьлар: "Йи1иг, хьайна т1ера т1олхаш д1а а яьхе хоза кийчле, хьаьшашта г1улакх де деза вай". - Уж фу хьаьший ба аз г1улаккх де дезараш, - аьнна со цецъяьлча, лаьрхх1а хьаб1ара а хьежа аьлар цо дика со хьакхета а еш. "1айха дилла ду къамаьлаш диталахь сона, хьо х1анз йоккха хиннай, даьра ба хьо йолча баьхка хьаьший-м, х1анз кхийтарий хьо хьайга дувцачох." Дукха уйлаш едар са з1амигача керта чу г1олла. Ма товра-кха сога хьажа баьхка хуле, зоахалола баьхка хуле. Ой, з1амига ма йий со, - аьнна. Йи1иг! Аьнна ч1оаг1а йист хиннача несас йохайир уж са уйлаш. Цо аьлар, уйлаш е-м кхувргда хьа, ялле хьай ц1аг1а д1ачу а г1ой, чехка кийчле. Ц1аг1а д1ачуйодаш юха а уйлаш удар са керта чу г1олла, бакъда х1анз хиннараш кхы тайпа яр. Со з1амига яле йи1иг х1ана оал сох са несас, хьаьший х1ана баьхкаб со йолча. Сога чехка лела ала хьачуенача несийга хаьттар аз: "Малашб уж. Хьаьший хилар тха юрта сона дика бовзаш бола к1аьнкаш, к1аьнкаш аз яхе а сол к1езига-дукха боккхаг1а-м бар уж, ткъаь шерага кхаьча а, ткъаь шерал т1ехбаьнна а хургболаш. Сайна уж малашб хайча в1алла кеч а ца луш хьаьший болча чуяха елар со, т1ак
кха
сога несас аьлар: "Иштта хоза дац, х1анзалца 1айха берашца мо царца баь бегаш биталахь сона, хьаьшашца хоза-эздий г1улакх хила деза, хье мелла а раьза еце а царна. Мотт дика ма луй хьа, кхы 1овдала а мичай хьо, хьайна бакъахьа хетар д1ааргда 1а царга, деча къамаьлага хьажжа. Хьона ловр мара т1аэца лаьрх1а кхы укхаза а вац хьона саг.
Со я а яр айхьаза йи1иг, дош алара а бегаш бара а т1ера а яр, цудухьа еннаяр со хьаьший болча хийцца чуяха а моаршал хатта а. Цхьабакъда е дош аланза ялара со аьнна сайна хетаргдолаш а, х1ана аьлар 1а аьнна саго бехк боаккхаргболаш а, е ха аз йоаккхаш цхьа дош ала нийсденнадац вай.
Чехка цхьабахьан х1ама т1айийха кеч а янна несийга аьлар аз: "Фу дар-хьог1 вай соца ловзаш лийнна йи1игаш-са нешаш хьабийхача, со хиннаяле уж а ма хиннабий боккха, хозахетарг ма дарий царна шоаш лаьрх1ача. Массавар раьза а хинна, чехка сайца улув коара цхьа к1аьнк а ваьккха, х1анз цхьаь лела бокъо мичай са, йоккха хинна хилча, иштта дар цу хана вай къаман 1адат, нийса а дар, тахан беррига кхалнах цхьаь лел во а товш. На1арга яхар со сай нешашта, аз къамаьл д1адича, цкъарчоа цецбаьлар уж, т1аккха аз аьлар: "Шоай ц1аг1а долчча тайпара аз леладер д1а а дийце, ц1аг1арабараш раьза хуле, хьадувла, шо доаг1е сакъерда моттиг я вайна, сона дика а хет. Со чехка чуера. Чуяха хьаьшашка моаршал а хаьтта, хаттар а даь сагота ма даг1алаш, тхо шун г1улакхага хьожаш да шоана, укх сахьате шортта маьхкарий а боалабергба хоза сакъердийтаргда, аьлар аз. Царех цхьанне аьлар, тхона-м эшац кхы маьхкарий, хьо хилча а ба кхоачам, хьалха а хулар из тхо цхьан нийсделча иштта соца бегаш беш. Ай, новкъостий ма бий хьоца, уж беций баха безаш, аьнна, ела а янна араяьлар со, маг1а ваг1ачунгара пурам а дийха. Чехка хьат1а а ена несас аьлар: "Юа х1ама кийча я, хьайца новкъостий а ийце д1ачу а яхе, хьаьшашка кулгех хий а кхарзийта истола т1а х1ама а хьакхийта, т1аккха 1айха б1арг а кхоабаш, з1амаг1чунга хьат1а а яйташ йоккхаг1чунга 1о а оттаяйташ хьаьшашта эздий г1улакх де. Тха дар ч1оаг1а къаьга геттара хоза геза таз-г1умаг1а, балмах гата а тесса таз-г1умаг1а бе а делла чуяхар со хьаьший болча хьаьшашка кулгех хий кхарзийта, из г1улакх де дезар фусмара саг вар, уж мо баьхкача наха ц1аг1арча йо1о дора из г1улакх, хьаьший боккхаг1а хилча к1аьнк хьожар царга. Кулгаш дилийтарах хьаьшаша баркал а аьнна хьаараяьлар со. Бера х1амаш 1о а оттаяь истола т1а хьакха х1ама а ийца, сайца йи1игаш а йолаш юха чуяхар со. Даха д1ачу а даьнна, со-м юха чуйоаг1а шо долча хозаг1а хеташ, - аьнна бегаш бир аз, са новкъосташа сайре дика йийцар. Маршалца дахалда шо, аьнна, воаллашехь аьлар маг1а ваг1ачо: "Даьра яг1ац хьона хьо дукха эсала-м а. Хьаьший шоайла бегаш бе
бол
абелар. Вай новкъостага хьажжа-м даьра яц вай фусам нана, ер ший г1улакх хилча сагота мича вар яхаш. Беш бола бегаш шойла кхеташ а, цхьаннена 1оттар йоацаш а бар. Хоза хаттар а даь дахар-денар дувца болабелар кагий нах, маьхкараша истол хьалдизар дуача х1амах.
Аз аьлар: "Бисмал деша, ег1ар хьат1айоаг1аргья, - аьнна. Тхьамадо аьлар: "Шо хьадаг1аций? Оаш тхоца дика хьегаре аьттув баргбар шун, - аьнна, т1аккха аьлар цо: "Боккхийча нахага х1ама даийтадий, - аьнна, цар тхьовре х1ама диад, шун г1улакх дика хилийта йоах цар, - аьлар аз. Хьаийца шийна хьалхашка латтача оаркхинга чу 1очубиллар маг1а ваг1ачо котама ткъам, шоллаг1а ваг1ачо шорттига хьаийца г1ог1о хьалчу а дилла, ткъам шийна 1очубиллар. Х1ама даа болабелар хьаьший, цхьа иттех минут яьннача г1олла дилла чуера, Эг1а ваг1ачо аьлар, д1акхайда етар хьа а ийца: "Шун т1а цхьа етар мара ца хилча бокъо яцар укхнах кулг тоха, ераш укхаза шортта ма йий, хьа пурмийца йохаергья аз ер, - аьнна, маг1а ваг1ачо корта лостабир цу белха ше духьала ца хилар хьахойташ. Вокхо ах а яьккха, йоккхаг1ъяр дулх чудолча оархо чу д1ачу а йилла, з1амаг1а дола дакъа маг1а ваг1ачоа хьалхашка 1одиллар, цо к1еззига х1ама а яьккха шорттига шийна эг1а ваг1ачунга 1оялар, цо лоадам боацаш х1ама яьккха д1аялар кхоалаг1ачунга, цо кулг ца тохаш оаркхо чу д1ачуйиллар. К1езига-дукха диллах чам а баьккха шоаш баьнналга хьала-1о а хайта, х1ама д1аэцийтар хьаьшаша.
Т1аккха чуера чаьцара юа х1ама, чай а хьадеттар. Маг1а ваг1ачо аьлар чаьх къург а баь: "Чам хьашт мелд ба укх чаь, бакъда несараша деттача, кхы а чам болашаг1а хургдар-кх, аьнна. Долче зоахалол дувца яхалга да-кха хьа из, - аьнна цунгара пурам а дийха къамаьл де волавелар шоллаг1а ваг1ар. Сога хаьттар цо: "Укх тха новкъоста лаха саг йий хьа?" - аьнна. Аз аьлар г1улакх деш лелача йоккхаг1а йолча йи1игий ц1и а яьккха: "Д1аювца ца езаш шоашта шоана а дика йовзаш, в1алла йовзаш ца хилча а д1айовззал хоза г1улакх х1анз укх сахьате д1а а хьекха ма йий хьанехк, ер мегаргйий шоана?", - аьнна. Уж массаварг раьза а хинна, зоахалол а дийца, укхо ше цу г1улакха духьала йоацалга д1а а хайта, г1оргья со цунга, аьнна, цхьа зоахалол в1ашт1ехьа даьлар, иштта шоллаг1чо а йийхар тха з1амаг1а йола новкъост. Т1аккха сайца зоахалол дувца безам болаш шоай кхоалаг1волча новкъоста уж хьайзача аз аьлар: "Хьаьший г1улакх хилча тоъаргда, цига социйтаргдар вай е г1улакх", - аьнна. Ай! Е тха новкъост шоай лоарх1 1а? Ер веций хьаша, укхан саг ца йийхача дизза чакх мича доал хьаьший г1улакх, я цхьаннахьара йи1иг хьачуйоалае е хьайца зоахалол дувцийта. Т1аккха шоллаг1а ваг1ар йист хилар тхьамадайга: "1а пурам лоре къамаьл дергдар аз", - аьнна Тхьамадо раьза хинна корта лостабир, шоллаг1а ваг1ачо къамаьл д1ахо дихьар: "Йоалаергьяларе акхарца тхьовра йоалаяь хургьяр хьона,1а ма яхий шоай лоарх1 1а яр. Даьра лоарх1 дукха шоай-м, шоай меттал духхьала ший-м. Хийцца дувца 1а зоахалол. Шеварг хоза велавелар. Иштта уж кхы ца совцаш, аз мегаргда а аьнна, соца шоай з1амаг1а волча новкъоста зоахалол а дийца, аз г1оргья а аьнна, чакхбаьлар из болх. Кагийча наха цхьацца кицаш а доахаш, хаттараш а деш тхо доахкаш, чуя мегаргйий со аьнна чуера тха нус пандар а бахьаш, из на1ара юххе латтача шкафа т1а 1о а оттабаь д1аараяьлар, сога хьайола а аьнна. Кагийча наха пурам а денна со араялча цо сога аьлар: "Хьа нанас йоах хьога д1аала х1анз а ши бутт мича баьннаб вайна гаьна доаццачара таьзет д1адаьнна; халхар, ловзар дита а дите шорттига ши-кхо ладувг1а йиш якк
ха х
ьаьшашта, царца дага а даьле. Вай даьша ма яьхадий, веннар менгена д1ак1ала а вилле хьаьшашта г1улакх де.
Цар-м геттара лоацде а мег из г1улакх, эздий нах ма бий уж. Вай декхар хьаьшашта г1улакх дар да. Со юха чуяьлча аз цхьаккха х1ама д1аала ца дезаш юртара болх бовзаш болча хьаьшаша аьлар: "Оаша-м шоай эздела тхо лаьрх1а хьаьший г1улакх дизза чакхдаккха чубайта хургба пандар, цхьабакъда, лаьрхх1а сакъерда вайна тоам бац дукха ха йоаццаш юрта венна саг а волаш. Из пандар бахьаш хьачуенача акхар несийцарча лоарх1ама цхьа г1айг1ане йиш йоаккхийтаргья нагахь саг духьала веце. Массавар раьза а хинна з1амаг1ачоа т1абиллар оаха из мухь. Цу лакха йолайир дуненахь г1айг1ане "Дын беннача к1анта йиш". Лоацца хоада а йир цо из. Баркал а оалаш йиш яккхараг1а аьлар тхьамадо: "Цу ашарах-м хургбацар вайна цхьаккханегахьара а бехк, селла те1а-г1айг1ане, из д1амелхазачун дог дашаргдолаш яьккхар цо из. Ховргдар-кх хьона цо безама йиш яьккхача вай сапарг1ата мишта доалар, - аьлар цунца зоахалол дийцачо. Йи1иг ц1ийялар ше могаярах кхычо из аьннадаларе селла ч1оаг1а эхь ца хета а мегар цунна.
Баркал а аьнна баха г1айттар хьаьший. Воккхаг1чо аьлар: "Вай фуннаг1а дийцадале а шоашта ловчча д1анийслулда шо. Дукха даг1арах бехк ма биллалаш, боккхий нах хьоабергбац вай, моллаг1ча цхьан к1аьнкага 1одика а йийца д1аг1оргда тхо. Эг1чу баг1ар гулбенна коара кагий нах, хьаьший болча чу ца болхаш 1ийнабар уж царна хьакхашта ца хилар кхераш. Вай къаман г1улакхаца эздий лоарх1аш дацар шоай гаргарча маьхкарашца зоахалолаш дувцача метте кагий нах хилар. З1амаг1авар хьаара а вена моаршал а хаьтта, д1ацакхаьчача г1улакхах бехк ма биллалаш а аьнна, хьаьший накъа а баьха юха чувахар.
Ши-кхо ди доаллашехь вера тханцига соца зоахалол дийцачун да. Хоза-дика хьоашал а даь д1авахийтар из тха дас-нанас. Кхоннахо чу а ена са нанас аьлар: "Вайцига хиннача саго фу леладора хой хьона?", дегабуам бора аз, ховш хилча а эздий мича дар сона хов ала иззамо дола г1улакх, хац аьлар аз нанас къамаьл д1ахо дир: "Цо йоах шун йи1иг кхийнай тха к1аьнк воккха хиннав шоана таза ца хете тхоца гаргало е, йиш-воша дергдар вай. Оаха аьннад дезалца дагадаргда тхо, цхьан к1ира юхавоаг1аргволаш ва из, хьа да иззамо дола х1ама дукха дезде лаьрх1а вац, х1ана аьлча, Дала йоах: "Кхалсаг бахьан везвала веннар вайвергва аз". Цудухьче уж нах хьайна гоама беце цхьа соцам а бий хьайна хетар ала деза 1а. Ай з1амига ма йий со! Аьлар аз, дог а ч1аьхка. "Из бахьан дац, хоза уйла елахь са йи1иг, хьона дикадар хилча дика хеташ да хьона тхо" - аьнна араяьлар са нана.
К1ира доалача дийнахьа вена хьакхаьчар из воккха саг, цу ханалехьа аз а шоаш раьза дар де а аьнна. Кхы со духьала а яцар, цхьа к1еззига хьалха хетар сона маьрел де цо аьлча. Цу гаргалола шоаш духьала боацилга д1а а хайта, бераш а з1амига ма дий, кхувргда вай, "Дийнахьа делккъийга бага-к1ерам а саге е аьнна ма йий гаргало", - аьнна са дас геттара ч1оаг1а г1ад а ваха ц1авахар воккха саг. Х1ета денз хьа каст-каста воаг1ар тханцига из воккха саг, из воаг1илга хайча со геттара чехка къайлайоалар, эздий а мича дар сона б1аргаяйта.
Из г1улакх д1адоладенна цхьа бутт баьннача г1олла аьлар воккхача саго: "Шо духьала децаре гаргало хьа а яь, шод а баь 1одулларгдар вай е х1ама, т1аккха шоана мел тов сабар а дергдар.
Х1анз доаг1ача ерача дийнахь нах хьабахкийта, зоахалол а дергда, хьона ловчча хана саг а ц1аяйтаргья, тхо фу де доахк наьха сагах из йоаг1аяь.
Зоахалол деча дийнахь беррига коара а, кхы дукха гаргара бараш а гулбелар тханцига, цхьаццанешка д1а а хайтадар, цхьабараш шоашта хайна а баьхкабар. Баьхка хьакхаьчар зоахалола боаг1араш, чубаьха хоза 1оховшабир уж. Б1аь шерага кхаьча воккха саг вар тха тайпана дукха хийра а воацаш, лела дика могаш вацар из, бакъда хьаькъала талханза вар. Чехка бидарка яхийта хьавоалавайтар из тха даьвошас, жоп цунга далийта деза, хозаг1а а товргда, цунна дика а хетаргда, - аьнна. Дуа х1ама чудихьар, бисмал деша аьлар шун т1а б1арг кхоабаш латтача тха даьвошас. Т1аккха саббаре йист хилар маг1а ваг1ар шийна юххе эг1ахьа ваг1ача, тхьовра бидарка яхийта воалаваьча коарча воккхача сагага, цхьаккха дараг1а маг1а вала ца тугаш эг1ахьа 1охайнавар из ше гаьнна цул воккхаг1а воллашехьа, бокъо яц хьаша эг1ахьа хоаве, фусам-да маг1а ваьлча малейкаш арадоал аьнна ма дий, аьнна. Хьашас хаьттар: "Оаха фу леладу хой шоана-хьааьлча ховргда-кх жоп делар фусам-дас, безаме вела а къежа.
Тхо даьхкад хьанехка йо1, са даь ц1и а яьккха, еха манехка во1а, оаш луча жопага хьажжа шу а дуаргда. Цу г1улакха ше хьавийхалга дика ховш волча воккхача саго жоп да шоана аьлар. Цигга хьаьшех цхьанне хьадаьккха мехко оттадаь урдув 1одиллар. Т1аккха ду1а а даь моттиг беркате а йийца, х1ама а диаь, болхаш даьгеи, наьнагеи ловца а баьккха, бахар хьаьший. Иштта йийхар со.
Зоахалол хинна кхоалаг1ча дийнахь вера тханцига са маьр-да, шийца новкъостий а болаш. Москалаш а котамаш а йоаяь, ч1оаг1а г1улакх дир царна, болхаш пезг-маьчеш а ц1енйир, дикаг1а дола йовлакхаш а делар.
Водаш нана юстара а яьккха цо аьннадар кастта маьрвежарий бахкийта лаьрх1а да тхо. Хьала-1о а хоам а хинна баьхкар маьрвежарий. Совг1ата сона хоза х1амаш а яхьаш, 1а1 а дахьаш. 1а1 фу дар аьлча, корсамах яле а кхыча гаьнех яле а хоза дукхаг1а х1амаш 1оохкалургйолаш кеч а яь, ши эрш хиллал лакха а йолаш га яр. Цунах 1оухкар 1ажаш, кхораш, ч1оракаш, конфеташ, печеньеш, иштта кхыдола а х1амаш. Уж шеярг нийсйора цу т1а хьалетай аргдолаш.
Из 1а1 дахьар кхоачараг1а волча маьрвошас, говра т1а а хай, аьтта гона т1а а оттадай, лакхера аьтта кулгаца хьа а лаьце. Шоллаг1а вола говра баьрий хулар уллув г1олла воаг1аш из лоравеча хьисапе. Бахача юрта болхаш хилча говр шиннел дукхаг1а хилацар, болхараш дукхаг1а бале а, дукхаг1а йолча хана пхеннега кхаччалца хулар маьрвежарий, дукхаг1а хила йиш в1алла яцар, х1ана аьлча, маьхко яь ва1ад яр из, цу ханарча наха кхоачаш дика а йора.
Ураотта декхарийла мел вар ура а этта хоза г1улакх дир са маьрвежарашта. Иштта хьаьший баьхка моттиг нийсъялча оалар тха дас (Дала гешт долда цох, дика къонах вар) мело ма елаш со хьовза везаш болх мичаб ер, эшар д1а а деха вайна хьаьший бехк а ма хилийта. Х1анз а 1ийнзар из юстара. Говрашта г1улакх даьдий, аьнна, хаьттар цо. Цун къамаьл д1ахеза хьат1а а вена кхелета волча к1аьнко аьлар: "Аз тхьовре нувра бохкараш а мелдаь, гоаламаш багара хьа а яьха шортта фуъ а, доакъар а дилла д1аовттаяьй уж вай бежа-карта.
Цкъа а шозза а чуйола аьнна маьрвежараша саг вайтача сихлуш яцар со хьаьший болча яха. Боккъала дар аьлча, ма кхайканге чуяхар цуморча моттиге цхьа хоза лоарх1аш а дацар. Юххера а хабар дера хьаьший х1ама хьа ца эцаш баг1а аьнна, г1улакх кхы га йиш йолаш дацар. Царна г1улакх деш лела дийтта шу даьнна тхоай даьвеший йи1иг хьалха а яьккха чуяхар со маьрвежарий болча.
Оззалуш моаршал а хаьтта, х1ама хьа ца эцаш х1ана даг1а шо?, - аьнна, шун т1а г1улакх де эттар со. Царех воккхаг1ачо аьлар: "Хьо хьаярга хьежаш даг1а, х1анз 1оха еза тхоца, г1улакх д1арча йи1иго дергда, аьнна, соца д1ачуена йи1иг белгала а йоаккхаш. Вай къаман эзделага диллача хьалбаьхкача маьрвежарашца 1охайча а ца хайча а мегаргдолаш дар. Нагахьа хьо йийхачун царца бехке саг хуле 1о ца хайча хозаг1а лоарх1ар, масала: воккхаг1а вола маьрвоша веча изморг нийслора наггахьа ц1аг1а з1амаг1а воша ца хилча, е маьр наьна веший во1 хилча. Царца ва а вар со йийхачун наьна веший во1, цудухьче со 1оханзар.
Дика г1улакх а даь, чай дотта маьхкарий а чубига, зоахалолаш дувцийташ са а къийрдийта, юххера пандар чубера.
Пандар чубеначо аьлар: "Боккхийча наха йоах, халхар-ловзар ма дувца, д1ахо шоашта товчча тайпара ашараш а йоахийташ сакъерда.
Цу мо лоадам боацача г1улакха, цхьа саг йодаш-йоаг1аш моттиг ца хилча айданна г1улакх ца хилча бакъахьа хетар тха даьна, сов белгала хила мегаргвац яхаш. Дукха бийсанга чу ца болхаш ханнахьа бахар хьаьший. Маьрвежарашта де декхарийла мел дола г1улакх дир царна, йовлакхаш а делар, говрашта байракхаш а ег1ар, иштта хоза накъабаьхар оаха хьаьший.
Цул т1ехьаг1а наггахьа маьрвежарий а каст-каста захал а воаг1аш ха яьлар. Юххера бийса йиллар. Фу эш-мал эш хьажа венача захалга са дас аьлар: "Укхаза хьаг1ерта везац хьона, хьай ц1аг1ара г1улакх в1ашт1ехьадаккха мара. 1а мелла дукха х1ама дараг1а оаха цхьа х1ама хьаэцаргдац, тхоай йолча таронца кеч а яь, йо1 маьре яйтаргья. Хьа дезал ма хулий царех хьай ц1аг1а хьай хьашт дар в1ашт1ехьа даккха пурам да хьона. Элчано ма аьннадий (1алейхий салат вассалам) "Кхалсаг шийгахь беркат дукхаг1адар малаг1а я аьлча, йоалаеш къа к1езигаг1а хьийгар я".
Хоза шортта йолча таронах х1амаш а ийца кечйир со дас-нанас. Маьрц1аьшта дахьа совг1аташ а кечдир. Совг1аташ пхеннега кхаччалца хулар: Маьрдаьна мет-поартал хьора, маьрнанна е шовлакх е гурмали хьора, маьрвешийна аькха петара палчакх хьора, маьрюшийна несас дихьаь чокхий дутар. Маьрдаь воша хилча цунна а хьора совг1ата лаьрх1а моллаг1а цхьа х1ама. Кхы дукхаг1а дахьа бокъо яцар. Дийна болаш маьрдаь-да, маьрдаь-нана, иштта маьрнаьна-да, маьрнаьна-нана хилча царна саг енача фусамдаьша ц1аг1ара х1ама лора.
Йилла бийса а ди а хьакхаьчар. Сецца г1айтта кагийча наха дулха яьш кхаэхкар. Хьааха болабелар нах. Г1улакх деш лелача наха, х1а аьнна пхи саг в1ашаг1а ма кхийтте дахчан оаркхо чу дулх, хьалт1амаш чу а дилле юкъе берх1а кад 1очу а оттабай 1оховшабора х1ама даа нах. Дулх диаь баьлча мезамоти, маьккхи оттадора наггахьачан чай а лора. Делкъа ха хуллаш баьхка хьакхаьчар замеш, хьачухозаш къамаьлаш дар: "Хьаьший г1улакх доаллашехь, нускал йистедаккха яхаш. Замелха баьхкача мехкарий тхьамада йола йо1 чуйоалайир со йолча ц1аг1а. Дукха ха ялалехьа коарчам дайтар заме йо1ага цу лакхе вай йийцача тха несий вешийгара. Иштта цу ковна бехкег1а волча сагагара дохьийтар заме мехкарашта хьалха яьнна енача йо1ага коарчам.
Коарчама лаьрх1а чуденар дар, шалта к1ал улладу урс, даьре йовлакх, дошо пхи сом. Заме йо1о фу де дезаш дар аьлча, ше цу коарчамах а, из хьадайтача з1амигача сагах а яше цу т1а йовлакх 1от1а а дилла д1аарадахьийта дезаш дар, укхо чаьхка шийгара дошо тума 1от1а а дилла, йовлакх 1от1а а ца дуллаш д1аарадахьийтар. Из цо иштта дахьийтар ма1ан фу дар аьлча, са таро хьачул дикаг1а я, цхьан тарлургдац вай яхилга дар. Изморг а нийслора йо1 кура хилча. Х1а аьнна шийга заме йо1агара йовлакх а доацаш коарчам юхаденалга хайча, чехка мехко оттадаь латташ дола урдув 1от1а а дилла, дошо ахчанца, юха чудахьийтар цо из коарчам заме йо1 йолча. Х1анз кхы совнаг1а дар лело дезац, моллаг1а яха мегаргйолаш визза к1ант ва аьлнна. Т1аккха хаьнаг1а улла воатагара ц1окаг1а баьча боккъала хозача т1ормигачура йовлакх хьа а даьккха, цу т1ормигачура хьаийца французски духи а теха, коарчама т1а из йовлакх 1от1а а дилла д1аделар заме йо1о из корчам, из д1ай - хьай кхухьаш лелача малейк мо хозача йи1игага. В1ашаг1акхета мегаргдолаш тара-м да шо, Дала в1ашаг1атохалда шо, аьнна, даггара ела а енна, чаьхкка д1аяхар из йи1иг. Хоза юкъе лаьттача йи1ига баркал а аьнна з1амигача саго аьлар "Цу йи1игага, хьайна хала дале а ц1аькха чу а яха ала цу заме йо1ага са ц1ераг1а, кастта гургда вай къамаьл а хургда аьле. Т1аккха-м 1овдала яр хьона со уж мо доа хабараш д1ай-хьай кхухьаре, мишта воалийт хьо мо воа к1аьнк карара, аз-м тхьовре а хьо сай ма лаьрх1авий, - аьнна, даггара ела а янна ц1аг1а д1ачуяхар из йи1иг.
Иштта уж хьувзашехь чехка кийчйир со. Даьре чокхий а дийха, туркий фаз а тилла. Хьалхашка чокхех дотош а дехка, юкъах дошоца кхаьла дото т1аьхкар а хьоарчадаь.
Хабар чудера нускал йистедаьннадале арадаккха з1амига саг чувоаг1а аьнна. Хийцца со латтача ц1аг1а чувера берашха з1амига саг. Х1а! Хьа укхазара г1улакх даьннад. Д1арачар хьо лартт1а т1аэце шерал хьалха е ц1а гургдац хьона, - аьнна са кулг а лаьца из д1аволалушехьа (ч1оаг1а айхьаза саг хулчоа тара вар из) иштта вола саг харжа а харже вохийтар нускал арадаккха.
Цу сахьате го бир цунна исташа, цар аьлар: "1а мо хабар дийцараш нускал дига меттале шоаш берзана ихаб хьона укх морча меттера, цкъа боккхача исташта каракховда хьо хьай чокхий цхьалхадалар хьайна ца дезе. Иштта венача сага хийла к1од техе е урс хьакхе т1аювха х1амаш этт1айора, бакъда иззамо дола г1улакх дергдоацаш цу белхага дика хьажалахь, аьнна, тхьовре т1адилладар тха дас ший юшийна. Цун йист хила кхелехьа исташка, кисара бели мо 1ажаг1а бохча хьал а даьккха, цу чура хьа а доахаш ахча делар цо д1а юстаро баг1ача исташта. Т1аккха аьлар тха даь юшас: "Ер-м ахчанца никъ а буллаш г1оргволаш ва, укханга х1ама ала йиш яц". Кхы саг йист ца хулаш тхо ц1аг1ара д1аарадаьлча уйчен юххе уйт1а хьаэза латтар ши говр йоалла тачанка. Замаьлха баьхкарчарех ши саг а заме йо1 а тачанка т1а д1ат1ахайра, т1аккха со д1ат1а а хоаяь, ваха ши чемодан яхьаш хьа а вена уж тачанка т1ехьашка 1ооттайир, ше говраш лахка 1охайра.
Геттара хоза кечъяь яр тачанка. Чу 1ойилла уллар инкала тхах яь ферта, г1андаш т1а дадар нах 1оховшаргболаш дахка бес-бесара истингаш. Из в1алла х1ама а доацаш хоза кечъяь яр говраш, дотоца кхаьла танакхаш, дирсташ а йоахкаш, танакхех 1одадаш к1овжамаш а долаш. Кач хьерчача аьса таьх ухкар чан м1араш, турсаг1а яьха вордангаш, наькха т1а 1от1а а кхоачаш дадар чиллана хьоасах даь к1овжамаш, говраш лехкачоа бе йоаллар иштта 1алаьмате хоза кечъяь шод, лийга когах баь шодакъаж а болаш. Наггахьа фега лостаюра цо из шод, тепча техача мо тата дайташ, т1аккха говраш геттара сиха йовдар, багенаш а г1овттаяй, кортош ураг1а а дег1е, цу ханна михо ловзадеш б1аргагора кач 1одада к1овжамаш. Говраш чоабола йолхар в1алла дом а ца боакхаш. Лаьрхх1а харже йожар цуморча метта водаш хилча уж мо чоабол йола говраш ворда чу баг1ача наха сапарг1ата хургья аьле. Тхона т1еххьа йоаг1ар замелха баьхка маьхкарий т1абаг1а фаэтон. Иштта тхо долхаш хьалхашка баг1ачарех цхьанне аьлар хохкаялча мо, цхьа тейжа йода, хоза сибат дола лоа мо к1ай говр белгала а яьккха: "Д1ахьажал мишта хоза йода из говр, мел дом а баьккхаб цо шийна т1ехьа, иштта дом айбу цу йорг1а йолча говраша", аьнна, т1аккха т1атехар цо "из фуд аьлча, йорг1ача говраша цхьан оаг1орахьара когаш цхьаттара лувз, пайдана хьалий а ца деш, текхадеш мо, цудухьче т1аваг1ача баьречоа атта а хул уж, царна т1ехьа дом г1увттар бахьан а из да". Барх1-ийс баьрий кхы а вар замешца. Хаьхке гаьна д1ахьалхабоалар уж, юха т1абоаг1ар, т1аккха фаэтона т1а баг1ача замаьлха баьхкача маьхкарашта т1а а бахе бегаш бора. Иштта хоза д1акхаьчар тхо са хургдолча коа. Нускал доаг1а аьнна яь хоза кийчо яр. Духьалбаьхкача маьхкарех цхьанне са кулг а лаьца т1ера 1о а яьккха д1ачуйигар. На1ара лохе дадар нув-истанг, аьтта кулгаца хьаийца уж д1аюстара оттадаь со йоаллашехь, 1от1амохкабир сона б1арех, шоколадех, шекарах бизза бола кад, уж шедар бераша хьалохьадир, со ц1аг1а д1ачуйигар, из дар нана ц1а. Ара-коа ловзар доладелар, къаьстта йо1, з1амига саг доалаш а хулар халхар, цхьатарра дуккха маьхкарий а кагий
нах
а халха боалаш хулар халхар. Цхьа иттех минут цу ц1аг1а а яьккха, хьаьша ц1аг1а йигар со, ловзар а дукха д1аьх ца луш сецар. Из шедола г1улакх вай къаман 1адата чудоаг1аш дар. Дукха кагий нах, а маьхкарий а бар цу ц1аг1а. Маьхкарашта маг1а яг1ар тхьовра замешта хьалхаяьнна со йига ена йо1. Из цучу йолга а хайна, шийца новкъост а волаш чувера цунга корчам дайта з1амига саг. Шоашта хьалг1айттача наха баркал а аьнна, сох ловца баьккха, маг1а яг1ача йо1а гаьна воацаш 1охайра из.
Йо1 ураэттар. Из хоза д1акхета а еш ший цунца безам болга д1ахайтар з1амигача саго. Дика цунга ла а дийг1а аьлар йо1о: "Хьога ялла-м са ираз хургдацар, тха юртарча сага дас дош денна яг1аш я со, уж а бац кхы во нах. Черсий аьла мо саг ма вий хьо, харжжа нускал доаг1аргдолаш, хьайна кхычахьара оамал бе.
З1амига саг саца лаьрх1а вацар. "Хьо аз деча къамаьла духьала еце, дош далар мара кхы урдув 1одилла йийха яг1аш а мичай хьо, д1аг1оргда вай, к1еззига г1иг1-биг1 а яьха шоаш д1асовцаргба хьона. Йистхилалехьа гуш дар йо1 эг1аза ч1оаг1а яхалга, цо аьлар: "Безамо саг тувлаву яхилга бакъ хиннад, х1анз вайна гуш да из, хьо мо волча сага тоам болаш къамаьл дац 1а дер, аз кхы тайпа лаьрх1а вар хьо. Вай дахалда багара туг кхоссаш миссел хала ца хеташ лерг ма яр со, из 1а яхар а даь, сай даьна цатовр ца де. Къамаьл цигга сацийталахь, со эг1аз а ца йохийташ! В1алла воха а ца вохаш з1амигача саго аьлар: "Йизза даь-наьна йо1 я, со раьза ва хьона, боккъала бехк ма биллалахь хьаькъал д1адахараг1а. бакъдар аьлча хьо мо йоа саг б1аргаяйча моллаг1а а тувла а лургва, - аьнна бегашца къамаьл д1а а дерзадеш. Из йо1 я а яр даккха г1алат доацаш тоам болаш саг. Юха а бехказлон мо аьлар з1амигача саго: "Йий хьа сона лаха саг?" Йо1о жоп делар: "Даьра я кхы дикаг1а йоацар-м, хьога хьажжа хилча къамаьл де бокъо яцар хьоца, фу яхь лоацаргья 1а тувлавеннача сагаца", - аьнна ца хьийзача. Дагайоаг1ий хьона тахан вайна шиннена юкъе лаьтта йи1иг. Иза-м боккъалдар аьлча хьона а, сона а раьза яцар 1а соца бегаш беш, ма хазарий хьона цо дийцар. Хьо цавовзараг1а хьога б1арг кхоабаш яр хьона из, геттара чехка хье гучавалалехьа хьоашал д1атассалахь цунца, хьелой т1ехьавусаргва хьо. Бегаш к1еззига 1оттар йолаш бале а гуш дар йо1о з1амигача сагца лоарх1ам белга. Хоза цу ц1аг1а мел волча сага баркал а аьнна, бегаш барах бехк ма биллалаш а аьнна бахар уж.
Д1ахо дувцар йоккхача саго: "Цу сахьате хаттар оттарг ма дий шунх х1аране, фу хилар цу з1амигача сагах аьнна. Цигара ара ма ваьлланге ший юша йолча а ваха, из йи1иг хьа а йоалаяйта, цунца къамаьл а даь, шойла раьза а хинна, дукха ха ялалехьа, йийха а йийха, доккха той даь ц1а а йоалаяь ваха хайра."
Х1анз бац уж, пхи-ялх шу хургда уж кхелха (Дала гешт долда царна). Юхебиса шортта дезал ба цар дика а болаш. Цхьа к1ира доаллашехь хит1а яьккхар со, кагий нах а маьхкарий а гулбенна дахар тхо гаьна боаццача боаллача хьаста. К1удал йизза хьаь1аь шийла хий а дахьаш чудаьхкар тхо. Нускал хит1а даккхар бахьан фу дар аьлча, кхычахьара хьаена саг из йоландаь, цун хий дола моттиг мичахьа я д1ахайтар духьа дар из. Бакъдар аьлча из хьаст-м сона дика бовзаш бар, дукхаг1а йолча хана оаха хий кхихьаь моттиг яр из. Хийла хит1а дахача сакъерда нийслора тха цу хьаста к1аьнкашца бегаш беш. Х1ета хоза яр, эхь-юхь а дар, эздий цхьа дош хозаргдацар хьона е к1аьнкагара а е йи1игагара а, хоза са а къийрде д1ай-хьай къастар. Беззаме са а къийрда ханнахьа чубахар тханцигара нах.
|
|
