Wiry
TOM I 
Groński zajechał przed ganek jastrzębskiego dworu koło 
północy. W domu spali już wszyscy, prócz starego 
służącego i młodego „dziedzica”, Władysława Krzyckiego, 
który czekał na gościa z kolacją i powitał go bardzo 
serdecznie, gdyż pomimo różnicy wieku łączyła ich dawna 
zażyłość. Trwała ona od tych czasów, w których Groński, 
jako student uniwersytetu, otaczał pewną opiekuńczą 
przyjaźnią małego jeszcze gimnazistę Krzyckiego. Później 
widywali się; często i bliższe przyjazne stosunki Grońskiego 
z rodziną Krzyckich nie uległy wcale przerwie. 
Toteż, gdy po pierwszych powitaniach znaleźli się w 
stołowym pokoju, młody dziedzic Jastrzębia począł znów 
ściskać Grońskiego, po chwili zaś, usadowiwszy go za 
stołem, strząsnął z oczu resztki snu, który go poprzednio 
morzył, rozczmuchał się zupełnie i jął mówić z niekłamaną 
radością: 
Ogromnie jestem szczęśliwy, że nareszcie mamy pana w 
Jastrzębiu. A i matka, jak też, już pana wyglądała! Ja, 
ilekroć jestem w Warszawie, zawsze zaczynam od pana, ale 
od ostatniego pańskiego pobytu u nas upłynęły już lata całe. 
Groński zapytał o zdrowie pani Krzyckiej i młodszego 
rodzeństwa Władysława, po czym rzekł: 
Bardzo dawno nie byłem na wsi, nie tylko u was, ale 
nigdzie. Latem wysyłają mnie co rok do Karlsbadu, a po 
Karlsbadzie zawsze się człowiek zawieruszy gdzieś na 
Zachodzie. Przy tym w Warszawie wre teraz jak w kotle: co 
dzień coś nowego i trudno się od tego wszystkiego oderwać. 
Rozpoczęła się rozmowa o sprawach publicznych, która 
trwała dość długo, po czym dopiero Krzycki zwrócił ją na 
tory prywatne: 
Czy oprócz zawiadomienia o śmierci wuja Żarnomskiego 
odebrał pan i list matki? Pytam dlatego, że zawiadomienie 
wysłałem naprzód, a list matka namyśliła się napisać w 
dzień później. 
– Odebralem i dlategom przyjechał. Powiem ci otwarcie, że 
na pogrzeb twojego wujaszka nie byłbym się wybrał. 
Prawda, że rok temu, gdy był w Warszawie na kuracji, 
jadaliśmy przez parę miesięcy razem obiady w klubie, ale i 
na tym koniec, chociaż i tak ludzie dziwili się, że taki 
mizantrop, który wszystkich unikał, ode mnie jakoś nie 
uciekał... A jakże wasze stosunki – do ostatka były chłodne? 
– Raczej żadne. Nikogo nie przyjmował i nikogo nie chciał 
widywać, nawet swego proboszcza. Dysponował go kanonik 
z Olchowa. Gdy już mocniej zapadł, odwiedziliśmy go w 
Rzęślewie, ale przyjął nas po prostu niegrzecznie. Matka nie 
zważała na to i odwiedzała go w dalszym ciągu, chociaż 
nieraz bywał dla niej przykry. Co do mnie, to przyznaję, żem 
więcej tam nie był i pojechałem dopiero wówczas, gdy już 
było bardzo źle. 
– Czy duży majątek zostawił? 
– Rzęślewo to ogromny kawał takiej ziemi, że wszędzie 
można choćby cebulę sadzić. Długów ani grosza. Miał też w 
swoim czasie i dom w Warszawie, do którego przeniósł cale 
urządzenie z Rzęślewa, wcale nie byle jakie. Myśleliśmy, że 
,już stale zamieszka w mieście, ale on później to wszystko 
sprzedał, z czego wnoszę, że musiał zostawić i kapitały. 
Niektórzy – jak to zwykle ludzie przesadzają – mówią, że 
krociowe. Bóg raczy wiedzieć! – to jednak pewna, że dużo 
zostało, bo on dziedziczył i po braciach. Nie wiem, czy pan 
słyszał, że było ich trzech. Jeden zginął w pojedynku w 
Dorpacie, jeszcze jako student, drugi umarł na tyfus też 
młodo – i wuj Adam wziął po nich wszystko. – A żył 
podobno licho? 
– Przesiadywał dla zdrowia dużo w Warszawie i za granicą. 
Jak tam żył, tego nie wiem, ale za powrotem, w Rzęślewie, 
ogromnie licho. Myślę jednak, że więcej z dziwactwa niż ze 
skąpstwa, bo skąpy nie był. Swoją drogą, nie uwierzy pan, 
jak tam wygląda dwór i jak wszystko odrapane i 
opuszczone. We wszystkich pokojach przez dach cieknie. I 
gdyby jacyś niespodziewani goście, lub nieznani krewni 
przyjechali na pogrzeb, to musiałbym chyba zaprosić ich do 
Jastrzębia, bo tam, nie wiem, gdzie by mieszkali. 
– Czy wiesz o jakich dalszych krewnych? 
– Jest właśnie pani Otocka z siostrą, jest Dołhański, który z 
pewnością przyjedzie, i my. O innych nie słyszałem, być 
może 
jednak, że się znajdą, bo w Polsce wszyscy są krewni. Matka 
utrzymuje, że my jesteśmy najbliżsi, ale co prawda, to i my 
nie bardzo bliscy, gdyż nieboszczyk był tylko od 
ciotecznych ciotecznym matki. 
– A pani Otocka i panna Marynia? 
Niech się pan matki spyta. Wczoraj wykładała mi to z 
godzinę: ktoś urodzony z kogoś, kiedyś był za kimś i siostra 
tego ktosia poszła znów za kogoś, kto był czymś dla 
nieboszczyka. Nie mogłem się w tym połapać. Te panie będą 
tu jutro o pierwszej, a z nimi i jakaś Angielka, ich 
przyjaciółka. 
Wiem; mówiły mi to w Warszawie, nie wiedząc, że trafię na 
pogrzeb. Ale ta Angielka mówi po polsku bez mała tak jak 
każdy z nas. 
– O! A to skąd? 
Ojciec jej miał fabrykę, w której zatrudniał wielu 
robotników polskich. Panna będąc dzieckiem miała 
piastunkę Polkę, a potem był jakiś emigrant, który ją uczył 
po polsku. 
– Że to jej się chciało? 
– Widzisz, między Anglikami znajdziesz wielu oryginałów, 
a ten pan Anney był oryginałem pod tym względem, że mógł 
był obrać sobie za dewizę: causas non fata sequor – tak jak 
lord Dudley -albowiem również jak on kochał Polskę, 
historię polską i Polaków. Robotnicy burzyli mu się czasem 
i robili przykrości, a on się tym nie zrażał, zakładał im 
szkoły, sprowadzał księży, opiekował się sierotami itd. 
-To jakiś poczciwy człowiek. A panna Anney ładna? 
młoda? – W wieku pani Otockiej -rok młodsza lub starsza, 
bardzo się kochają. Jak ty dawno widziałeś panią Otocką i 
Marynię? 
– Lat temu ze sześć. Pani Otocka nie była jeszcze zamężna, 
a panna Marynia Zbyłtowska to był jeszcze skrzat, może 
dziesięcioletni, w sukience po kolana. Zapamiętałem ją tylko 
dlatego, że już wówczas grywała na skrzypcach i uważano ją 
za cudowne dziecko. Moja matka zbliżyła się do nich 
zeszłego lata w Krynicy – i zachwycała się nimi 
nadzwyczajnie. Chciała koniecznie, abym tej zimy odnowił 
z nimi znajomość, ale one wyjechały na zimę z Warszawy. 
Już wówczas kazała mi je zaprosić w swoim imieniu do 
Jastrzębia, a teraz, na parę dni przed śmiercią wuja pisała, 
żeby przyjechały do nas na dłużej. Onegdaj otrzymaliśmy 
depeszę, że przyjadą. Pan podobno z nimi w wielkiej 
przyjaźni. 
W ogromnej i bardzo szczerej – odrzekł Groński. 
– Bo ja chciałbym z panem trochę o nich pomówić, ale że to 
już późno i pan po podróży, więc może by lepiej jutro. 
– W kolei spałem, a ze stacji do was niedaleko. Mam przy 
tym ten zły zwyczaj, że nigdy nie kładę się przed drugą. 
Na twarzy Krzyckiego odbiło się trochę zakłopotania. Nalał 
sobie kieliszek wina, wypił je i rzekł: 
– Sprawa jest dość delikatna. Oto, jestem prawie pewien, że 
matka coś sobie ułożyła. Może już o tym do pana pisała, a 
jeśli nie, to będzie o tym z panem mówiła, ponieważ jej 
bardzo chodzi o pańskie zdanie, a w danym razie i o pomoc. 
Parę razy mi już tak mimochodem wspominała o pańskim 
wpływie na panią Otocką. I wierzę, bo pan ma na 
wszystkich wpływ, nie wyłączając i mojej matki. Ale 
właśnie dlatego, chciałbym pana o jedną rzecz poprosić. 
Groński spojrzał na młodego szlachcica, a potem na 
służącego, jakby chciał powiedzieć: „a po co tu ten 
świadek?” – Krzycki zaś zrozumiał i rzekł: 
– On mocno niedosłyszy, więc możemy rozmawiać 
swobodnie, a sapie dlatego, że ma astmę. 
Po czym tak mówił dalej: 
– Matka już od dwóch lat chciałaby mnie koniecznie ożenić, 
więc krząta się, rozpisuje listy, wysyła mnie co zima do 
Warszawy, a jestem pewien, że i zeszłego lata była w 
Krynicy nie tyle dla zdrowia, bo Bogu dzięki, pomimo 
reumatyzmów, trzyma się nieźle – ile dlatego, żeby się 
między pannami rozejrzeć i coś upatrzyć. Ale tak tam ją te 
nasze niby-kuzynki oczarowały, że wróciła, jak 
przypuszczam, z gotowym projektem... 
– Muszę cię uprzedzić – przerwał Groński – że jeśli idzie o 
pannę Marynię, to gmach budujecie na lodzie, gdyż naprzód, 
ona ma szesnaście lat, po wtóre, z końcem jesieni wybiera 
się znów do konserwatorium w Brukseli, a po trzecie, cała 
jej dusza siedzi w skrzypcach i prawdopodobnie na zawsze 
w nich zostanie. 
– A niech sobie siedzi i niech zostanie. Pan mówi: 
„budujecie” – a ja nie tylko nic nie buduję, ale wolałbym, 
żeby i matka nie budowała, bo jej później będzie przykro. – 
Zresztą matczysko kochane jest najpoczciwsze w świecie i z 
pewnością chodzi jej przede wszystkim o to, bym dostał 
dobrą i zacną kobietę, ale jednakże wolałaby, żeby moja 
przyszła nie zanadto była podobna do greckiego posągu. 
– Więc co? 
– Więc idzie nie o pannę Marynię, tylko o idealną, ale 
zarazem 
o ciepłą wdówkę, a tymczasem ja za nic nie mógłbym się na 
to zgodzić. 
– Odpowiem ci jedną litewską anegdotą, wedle której baba 
chłopu, który twierdził, że się pana nie boi – odpowiedziała: 
„Kiba ty jego nie widziałesz!” – Otóż, chyba ty pani 
Otockiej nie widziałeś albo zapomniałeś, jak wygląda. 
Lecz Krzycki powtórzył: 
– Za nic! choćby wyglądała jak święty obraz. To może się 
kochasz w kim innym? 
– Przecie pan prześladował mnie jeszcze zeszłej zimy panną 
Różą Stabrowską – i wyznaję, że mi bardzo przypadła do 
serca. Ale nie pozwoliłem sobie zakochać się w niej, bo 
wiem, że rodzice by mi jej nie dali. Nie jestem i nie będę dla 
nich nigdy dość majętny. Dlatego uciekłem przed końcem 
karnawału z Warszawy. Nie chciałem zatruć próżnym 
uczuciem życia ani sobie, ani jej, gdyby mnie pokochała. 
– A w razie testamentu na twoją korzyść? Rzuciłbyś się 
prosto na dym - jak dawny ułan? Nieprawda? 
– Z pewnością, ale ponieważ na to nie liczę i to się wcale nie 
stanie, więc nie ma o czym mówić. 
– Wspomniałeś jednak, że chcesz mnie o coś prosić. Czym 
tedy mogę ci się przysłużyć? 
Ja chciałem pana prosić, żeby pan nie utwierdzał matki w 
zamiarach co do pani Otockiej. 
– Jaki ty jesteś dziwny. Przecie, jak matka zobaczy, że się ku 
niej nie masz, to sama się ich wyrzeknie. 
– Tak, ale zostanie jej trochę żalu i do siebie, i do mnie. 
Człowiek zawsze nierad, jak mu się jego zamysły nie udają, 
a matczysko i tak wiecznie zatroskane, choć często bez 
powodów, bo ostatecznie żadna ruina nam nie grozi. Ale ona 
ma tyle zaufania do pańskiego rozumu, że jeśli jej pan 
wytłumaczy, że lepiej tej myśli poniechać, to jej poniecha. 
Trzeba by tylko tak to zrobić, żeby jej się zdawało, że sama 
do tego doszła. A wiem, że pan to potrafi, i liczę na pańską 
przyjaźń. 
– Mój Władku – rzekł Groński – ja w tych rzeczach mam 
mniej praktyki, a zatem i mniej rozumu niż pierwsza z 
brzegu wasza sąsiadka. W liście twojej matki jest słowo w 
słowo takie samo wyrażenie: że liczy na moją przyjaźń. 
Wobec tego, pozostaje mi chyba jedno – to jest w nic się nie 
wdawać, tym bardziej że – powiadam to zupełnie otwarcie – 
ja wcale nie mam mniej przyjaźni dla pani Otockiej niż dla 
was. Biorąc zaś sprawę z innej strony, to nawet dziwnie 
wygląda, że tu się mówi o pani Otockiej bez pani Otockiej. 
Twojej matce wolno wierzyć, że każda kobieta, byleś do niej 
rękę wyciągnął, chwyci ją bez wahania – ale tobie nie... Bo 
ty się tak zarzekasz, jakby wszystko tylko od ciebie zależało, 
a ja cię upewniam, że bynajmniej tak nie jest i że pani 
Otocka, jeśli się zdecyduje pójść kiedykolwiek za mąż, 
będzie bardzo trudna w wyborze. 
– Pan ma zupełną słuszność – odrzekł Krzycki – ale ja 
przecie nie jestem ani tak głupi, ani tak próżny, żebym miał 
myśleć, iż rzecz zależałaby tylko ode mnie, a jeślim się 
wyraził w sposób nieodpowiedni, to tylko dlatego, że 
myślałem o matce i o sobie, a wcale nie o pani Otockiej. 
Chodzi mi tylko o to, by matka nie nakłaniała mnie do 
starania się o nią, a zresztą przypuszczam zupełnie, że 
dostałbym odkosza. 
Na to Groński ogarnął oczyma urodziwą postać chłopaka i 
odrzekł z pewną życzliwą zrzędnością: 
– To dobrze, choć nie wiem, czy mówisz szczerze, bo tacy 
jak ty mają, licho wie dlaczego, dużo szczęścia do kobiet – i 
wiedzą o tym doskonale. Ale co masz przeciw pani 
Otockiej? Przecie jej prawie nie znasz. A ja ci powiem, że 
obie te panie to jest tak wysoki gatunek, jak rzadko można 
znaleźć. 
– Wierzę, wierzę, ale naprzód pani Otocka jest wszystkiego 
trzy lata młodsza ode mnie, to znaczy, że ma dwadzieścia 
cztery, a po wtóre, jest wdową. 
– Tedy masz uprzedzenie do wdów? 
– Przyznaję – mam! Niechże małżeństwo da mi wszystko, 
co może dać, a małżeństwo z wdową mi tego nie da. 
Wdowa!... Pomyśleć, że każde słowo, które dziewczyna z 
rumieńcem i spod serca wyszepce, wdowa już kiedyś komuś 
mówiła – że to, co w dziewczynie jest jakby ofiarą dla 
miłości – we wdowie jest tylko repetycją!... nie! Dziękuję za 
kwiat, który już ktoś przedtem oskubywał. Szczęścia nie 
dziedziczy się w spadku ani z drugiej ręki. Niechże nie tylko 
małżeństwo, ale i miłość da mi wszystko co dać może, a nie 
-to wolę zostać starym kawalerem. 
– Mój kochany – odrzekł Groński – między sercem, a na 
przykład, workiem z pieniędzmi jest jednak gruba różnica. 
Pieniądze, gdy raz je wydasz, to ich nie ma, a serce to żywy 
organizm, który się odradza i wytwarza nowe siły. 
– Być może – w każdym jednak razie zostaje pamięć o tym, 
co było... Zresztą, ja nie wygłaszam żadnych ogólnych 
teorii, tylko moje w i d z i m i  i ę osobiste. Po prostu nie 
mógłbym się zakochać we wdowie, a ja chcę się choć trochę 
kochać w swojej żonie. Inaczej, co ja będę miał w życiu? 
Gospodarstwo dobrze! Jestem rolnik i zgadzam się orać i 
siać do śmierci. Ale kto myśli, że to może dać szczęście i 
spokój, ten po prostu nie ma pojęcia, co to za kupa trosk, 
goryczy, zgryzot, zawodów, ujadania się i starć ze złą wolą 
ludzi i natury. Są, prawda, chwile jaśniejsze, ale daleko 
częściej trzeba się bronić wprost obrzydzeniu. Otóż ja chcę 
przynajmniej tego, żebym wracał chętnie z pola i ze stodół 
do domu, żeby mnie tam czekało jakieś pyszczątko, które 
chciałbym całować, i jakieś oczy, w które bym chciał 
patrzeć. Chcę też mieć kogoś, komu bym mógł oddać to, co 
we mnie jest najlepszego. I mówię o tym nie jak jakiś 
romantyk, ale jak człowiek trzeźwy, który potrafi prowadzić 
rejestr rozchodu i przychodu nie tylko w gospodarstwie, ale i 
w życiu. 
Groński pomyślał, że istotnie każde pełne męskie życie 
powinno mieć dwie twarze: jedną ze zmarszczonym czołem 
i wyrazem natężonej myśli, zwróconą ku zadaniom 
ludzkości, drugą cichą i spokojną w domu przy ognisku. 
Tak – rzekł – podoba mi się ten dom jako ucieczka od trosk i 
to w nim „pyszczątko" jako atrakcja. 
Krzycki ukazał w uśmiechu swoje zdrowe, świecące zęby i 
odpowiedział wesoło: 
– Ach, jak mnie się podoba! – aż dusza piszczy! I poczęli się 
obaj śmiać. 
– Ale – rzekł Groński – trzeba być dość szczęśliwym, żeby 
to znaleźć, i dość odważnym, żeby to zdobyć. 
Krzyckiemu zaś przyszedł nagle na pamięć pewien bal w 
Warszawie, panna Róża Stabrowska, jej smutne oczy i jej 
białe, na wpół dziecinne jeszcze ramiona, wychylające się z 
tiulów jak z piany wodnej, więc westchnął z cicha: 
– Czasem potrzeba i na to odwagi – rzekł – by samego siebie 
okiełznać. 
W pokoju słychać było przez chwilę tylko miarowe tyk-tak 
szafkowego zegara i sapanie astmatycznego sługi, który 
drzemał oparty o kredens. 
Godzina była późna, więc Groński wstał i otrząsnąwszy się z 
chwilowego zamyślenia, rzekł jakby sam do siebie: 
– A te panie jutro przyjeżdżają... 
Po czym dodał jakby z pewnym smutkiem: 
– Och! w twoim wieku wolno się jeszcze nie kiełznać. 
II 
Te panie przyjechały istotnie do Jastrzębia następnego dnia 
koło południa, a zaraz po nich i Dołhański, który jednak nie 
widział się z nimi w drodze, albowiem ,jechał w innym 
wagonie, na stacji zaś zajął się całkiem odbiorem rzeczy i 
przybył w osobnym powozie. Goście nie zastali Krzyckiego 
w domu. Ponieważ spadł na niego cały ciężar pogrzebu i 
wszystkich połączonych z nim kłopotów, przeto o wczesnej 
godzinie wyjechał do Rzęślewa. Ekshortacja zwłok 
wyznaczona była na godzinę trzecią. Matka Władysława 
przyjechała do rzęślewskiego kościoła z panią Otocką, z 
panną Marynią Zbyłtowską i z ich przyjaciółką, panną 
Anney. W drugim powozie przybyli Groński i Dołhański, a 
na koniec trzeci dostawił młodsze rodzeństwo Krzyckiego, 
jedenastoletnią Anusię i młodszego od niej o rok Stasia, 
wraz z boną Francuzką i guwernerem Laskowiczem. Pani 
Krzycka przypomniała syna krewniaczkom i przedstawiła go 
pannie Anney, ale on zaledwie miał czas ukłonić się i 
obrzucić je wzrokiem, po czym zaraz odwołano go w jakiejś 
sprawie, dotyczącej ostatnich rozporządzeń pogrzebowych. 
Wysiadłszy z powozu, panie z trudnością docisnęły się do 
kościoła, chociaż torowano im drogę, albowiem i w kościele, 
i na okólniku, w obrębie ogrodzenia, panował tłok 
niezwykły. Większa własność przybyła wprawdzie w nader 
szczupłej liczbie, gdyż nieboszczyk Żarnowski z nikim nie 
żył, a przy tym, prócz Jastrzębia, Górek i Wiatrakowa, nie 
było już dworów w okolicy, natomiast chłopi rzęślewscy 
stawili się, jak jeden człowiek, z babami i dziećmi. Powód 
do tego był taki, że nie wiadomo skąd i dlaczego rozeszła się 
między nimi wieść, że nieboszczyk im zapisał cały majątek. 
Dość liczne ich gromady stały również na zewnątrz parkanu, 
a głośne ich rozmowy i zaniepokojone twarze świadczyły o 
wrażeniu, jakie uczyniła na nich wieść o zapisie. 
Po odśpiewaniu wigilii i dość długim nabożeństwie, ukazały 
się we drzwiach poprzedzone krzyżem białe komże księży, 
za którymi wyniesiono trumnę. Karawan stał gotowy, ale 
chłopi wzięli ją, na wiarę zapisu, na ramiona, by ponieść na 
odległy o wiorstę cmentarz, na którym znajdowały się groby 
Żarnowskich. Groński podał ramię pani Krzyckiej, 
Dołhański pani Otockiej, Władysławowi zaś, który teraz 
dopiero mógł się do nich przyłączyć, przypadła jasnowłosa 
panna Anney. Po chwili orszak pogrzebowy ruszył z wolna 
w stronę cmentarza. 
Spod cienia lip kościelnych wysunął się wkrótce na zalaną 
słońcem polną drogę i rozciągnął się na niej długim 
pasmem. Na czele szli księża; za nimi kołysała się wysoko 
na chłopskich ramionach trumna, tuż postępowali krewni i 
goście, a dalej gromada szarych sukman chłopskich i 
jaskrawe plamy żółtych i czerwonych chustek kobiecych, 
odrzynające się krzykliwe od zielonej wiosennej runi 
młodych zbóż. Chorągwie kościelne  trupimi głowami i z 
obrazami świętych chwilami płynęły ciężko w złotym 
powietrzu, chwilami wzdymały się z łopotem, gdy zrywał 
się wiatr. W ten sposób, migocąc w słońcu, gromady ludzkie 
ciągnęły ku topolom ocieniającym cmentarz. Od czasu do 
czasu rozlegały się śpiewy księży, które zrywały się nagle i z 
ogromnym smutkiem. Bliżej cmentarza chłopi rozpoczęli 
litanię, a wiosenne podmuchy chwytały te pieśni polskie i 
łacińskie – i niosły je wraz z zapachem gasnących 
ustawicznie świec i z żywiczną wonią pochodni na bory i 
lasy. 
Krzycki, który prowadził pannę Anney, zauważył, że dłoń 
jej, oparta na jego ramieniu, drży dość mocno. Przyszło mu 
jednak na myśl, że zmęczyła zapewne rękę trzyma,jąc 
parasolkę po drodze z Jastrzębia do Rzęślewa, i nie zwracał 
na to więcej uwagi. W przekonaniu też, że taki obchód, jak 
pogrzeb, uwalnia od rozpoczęcia zwykłej towarzyskiej 
rozmowy, szedł w milczeniu. Był zmęczony i głodny. Do 
głowy cisnęły mu się bezładne myśli o wuju Żarnowskim, o 
tym, że nie umie zdobyć się na żal po nim, o pogrzebie, o 
świeżo przybyłych kuzynkach i o wczorajszej rozmowie z 
Grońskim. Chwilami spoglądał z roztargnieniem na oboczne 
pole i ma wpół świadomie stwierdzał, że na urodzajnej 
rzęślewskiej ziemi oziminy zarówno jak jare zboża 
zapowiadają się doskonale i po pewnym dopiero czasie 
przypomniał sobie, że wypada jednak zająć się trochę i 
towarzyszką. 
Jakoż po kilku ukradkowych na nią spojrzeniach zbudziła 
się w nim ciekawość stępiona poprzednio przez zmęczenie, 
głód i zły humor. Bliskość kobiety młodej i jak to zauważył, 
dorodnej, poczęła nań oddziaływać. Wydało mu się 
dziwnym naprzód to, że prowadzi po rzęślewskim gościńcu 
Angielkę, która przybyła Bóg wie skąd, a potem, że przed 
chwilą nie znał jej wcale, obecnie zaś wyczuwa ciepło jej 
ramienia i dłoni. Zauważył też zaraz, że dłoń ta, obciśnięta 
rękawiczką – lubo kształtna, nie była wcale mała, i 
pomyślał, że przyczyną tego są sporty angielskie: tenis, 
wiosłowanie, łucznictwo i tym podobne. „Nasze Polki – 
mówił sobie wyglądają inaczej”. – I pod wpływem myśli o 
angielskich sportach wydało mu się, że od tej wykwintnie 
przybranej postaci bije jakaś szczególniejsza siła, czerstwość 
i sprężystość. Towarzyszka poczęła go więcej zajmować. 
Prowadząc ją pod rękę, mógł widzieć tylko jej profil, na 
który zwracał uwagę coraz częściej – i w następstwie 
dokładniejszych spostrzeżeń, z coraz większą ciekawością. 
W pierwszej chwili przyznał tylko, że jest to osoba 
przystojna, a zwłaszcza hoża, lecz wkrótce potem zaczął 
monologować w następujący sposób: „Ależ grubo nawet 
przystojna, a szczerze mówiąc, ładniejsza i od pani Otockiej, 
i od tego skrzata, który ma suknię po kostki, a duszę, jak 
mówi Groński – w skrzypcach”. Nie była to jednak ścisła 
prawda, gdyż pani Otocka, wysmukła brunetka z wyrazem 
blondynki, była typem bardziej wytwornym i rasowym, a 
„skrzat” miał twarz po prostu anielską. Gdyby jednak na 
razie urządzono w tej sprawie bezpośrednie tajne 
głosowanie, Krzycki, może z powodu opozycji przeciw 
zamiarom matki, głosowałby za panną Anney. 
Po niejakim czasie wydało mu się, że i panna Anney 
przypatruje mu się ukradkiem, postanowił więc ją na tym 
schwytać i zaczął spoglądać na nią bardziej otwarcie. Ale 
wówczas to, co ujrzał, zdziwiło go w najwyższym stopniu. 
Oto po policzkach młodej Angielki spływały, jedna za 
drugą, łzy. Usta były zaciśnięte, jakby chciała pohamować 
wrażenie, a ręka wsparta na jego ramieniu nie przestawała 
drżeć. 
„Albo to jest przesadna tkliwość – pomyślał Krzycki – albo 
rozstrojone angielskie nerwy”. Dlaczego u licha miałaby 
płakać po człowieku, którego nigdy w życiu nie widziała? 
chyba że przypomniał się jej pogrzeb ojca lub kogoś 
bliskiego z rodziny. 
Panna Anney nie wyglądała jednak wcale na osobę z 
rozstrojonymi nerwami. Jakoż po pewnym czasie 
wzruszenie jej przeszło; poczęła tylko z tak szczególnym 
zajęciem i z taką uwagą spoglądać na gromady ludzi, na 
okolicę, na pola i odległe wstążki boru, jakby chciała 
utrwalić sobie wszystko raz na zawsze w pamięci. 
„Trzeba jej było wziąć ze sobą kodaka” – pomyślał Krzycki. 
Byli już niedaleko od wrót cmentarnych. Ale tymczasem 
zerwał się wiatr silniejszy od poprzednich podmuchów, 
przeleciał nagłym cieniem po runi zbóż, podniósł tuman 
kurzu na drodze, pogasił te brackie świece, które nie pogasły 
przedtem, i okręcił długim woalem panny Anney szyję 
Krzyckiego. 
Wówczas puściła jego ramię i uwalniając go z więzów 
ozwała się po polsku z bardzo nieznacznym obcym 
akcentem: 
– Przepraszam pana. Taki wiatr... 
– To nic – odpowiedział Władysław. – Ale może pani woli 
wsiąść do powozu, bo istotnie wichura zrywa się coraz 
częściej. 
– Nie, dziękuję – odrzekła. – To, zdaje się, już bardzo 
blisko. Pójdę tylko osobno, bo muszę trzymać i woal, i 
suknię. 
W czasie tej rozmowy stali przez chwilę naprzeciw siebie, 
ale jakkolwiek była to krótka chwila, Krzycki porobił nowe 
odkrycia. Nie tylko bowiem stwierdził, że panna Anney jest 
rzeczywiście bardzo ładna i ma nadzwyczaj przeźroczą cerę 
przy jasnych włosach, ale nade wszystko, że jej niebieskie 
oczy nie patrzą dwoma osobnymi promieniami, ale jakby 
jedną łagodną, niebieską i trochę zamgloną smugą. Krzycki 
nie umiał na razie zdać sobie sprawy, w czym leży jakiś 
odrębny i szczególny urok tego spojrzenia, ale odczuł go 
doskonale. 
Tymczasem doszli do cmentarza. Krótka modlitwa 
zatrzymała wszystkich przy bramie, po czym orszak wsunął 
się między kołysane wiatrem topole i pozarastane nad 
krzyżami bujną trawą mogiły, w których spali chłopi 
rzęślewscy. Grób Żarnowskich stał w środku. W przodowej 
jego ścianie widać było otwór, wybity na przyjęcie nowego 
członka rodziny. Z boku widać było dwóch mularzy w 
zabielonych fartuchach, mających pod nogami ceber z 
rozrobionym cementem i stos świeżych cegieł. Trumnę 
ustawiono na piasku tuż przy otworze i księża rozpoczęli 
nad nią długie śpiewy. Glosy ich to wznosiły się, to opadały 
jak fale w rozkołysanym i sennym rytmie, któremu wtórował 
szum topoli, furkotanie chorągwi na wietrze i szmer 
pacierzy, odmawianych jakby mechanicznie przez chłopów. 
Następnie proboszcz rzęślewski rozpoczął mowę, ale 
ponieważ nie żył dobrze z nieboszczykiem, przeto polecał 
go więcej miłosierdziu bożemu, niż chwalił. Naokół widać 
było twarze krewnych Żarnowskiego, poważne i 
odpowiednio do chwili skupione, ale ani zbolałe, ani zalane 
łzami, raczej obojętne, z wyrazem oczekiwania, a nawet i 
nudy. Trumna również zdawała się tylko czekać na 
zakończenie obrzędu, jakby jej pilno było do tej piwnicy i do 
tych ciemności, dla których była właściwie przeznaczona. 
Tymczasem po przemówieniu znowu poczęły się nad nią 
kołysać śpiewy. Chwilami milkły, a wówczas słychać było 
tylko hulaninę wiatru po topolach. Na koniec wysoki, jakby 
przerażony głos zaintonował requiem aeternam... i spadł 
nagle jak słup kurzu skręcony wichrem – a po chwilowym 
milczeniu zabrzmiało pełne ulgi: „wieczny odpoczynek!” i 
ceremonia była skończona. 
Na trumnę rzucano garści piasku, po czym wsunięto ją w 
otwór, który mularze poczęli zamurowywać, układając cegły 
jedną na drugiej i omaszczając je wapnem. Przegroda, która 
miała oddzielić raz na zawsze pana Żarnowskiego od świata 
i od światła, rosła z każdą chwilą. Gromady wiejskie 
opuszczały z wolna cmentarz. Do pani Krzyckiej zbliżyły się 
sąsiadki z Górek: pani Włócka, wiekowa i patetyczna dama 
z niemłodą córką, które poczuwały się do obowiązku 
wypowiedzenia „kilku słów pociechy” przez nikogo nie 
oczekiwanej i zgoła niepotrzebnej. Groński począł 
rozmawiać z Władysławem: 
– Zauważ – mówił z cicha, patrząc na robotę mularzy. 
jeszcze kilka cegieł – a potem, jak mówi Dante: aeterna 
silenza. Ani żalu, ani jednej łzy i nikt tu wyłącznie dla niego 
nie przyjdzie. Mnie też czeka coś podobnego, a ty 
zapamiętaj, że tak grzebią starych kawalerów. Twoja matka 
ma słuszność chcąc cię ożenić. 
– Co prawda – odpowiedział Krzycki – nieboszczyk był nie 
tylko starym kawalerem, ale i odludkiem, a zresztą, czyż to 
nie wszystko jedno? 
– Po śmierci, zapewne. Ale za życia, gdy się o tym myśli, to 
wcale nie wszystko jedno. Jest to może nielogiczne i głupie 
ta „żądza pośmiertnego żalu” – a wszelako tak jest. 
– Skąd się to bierze? 
– Z równie niemądrej chęci przeżycia siebie samego. Patrz: 
ot, robota skończona i Żarnowski zamknięty. Chodźmy. 
Przy bramie ozwał się turkot zajeżdżających powozów. 
Towarzystwo ruszyło ku wyjściu. Panie szły teraz gromadką 
naprzód, księża i panowie, z wyjątkiem Dołhańskiego, który 
rozmawiał z Angielką, postępowali za nimi. 
Nagle Krzycki zwrócił się do Grońskiego i zapytał: – 
Jak na imię pannie Anney? 
– Póki jesteśmy na cmentarzu, mógłbyś myśleć o czym 
innym. Na imię jej Agnes. 
– Ładne imię. 
– W Anglii dość częste. - Czy to bogata osoba? 
– I to pytanie mógłbyś odłożyć, ale jeśli ci zależy na 
pośpiechu, zapytaj Dołhańskiego. On takie rzeczy wie 
najlepiej. 
– Pytam właśnie dlatego, że go widzę koło niej i słyszę przy 
tym, że się sadzi na angielszczyznę. 
– To sztuka dla sztuki, gdyż on się ma ku pani Otockiej. 
– Ach!? 
– Równie dawno, jak bezskutecznie. Bo widzisz, nawet jemu 
trudno jest wiedzieć dokładnie, ile ma posagu panna Anney, 
tymczasem zapis, jaki nieboszczyk dyrektor Otocki zostawił 
żonie, jest dokładnie wiadomy. 
– Mam nadzieję, że piękna kuzynka da mu odkosza. 
– Który powiększy piękną kolekcję. A ty co powiesz o 
kuzynkach? 
– Owszem!... pani Otocka... owszem. Obie mają, jak mówią 
Galicjanie, „coś nobliwego”. Ale panna Marynia to jeszcze 
dzieciak. 
Groński począł prowadzić oczyma za wysmukłą postacią 
idącej przed nimi panienki i rzekł: 
– To taki dzieciak, który mógłby tak samo latać po 
powietrzu, jak chodzi po ziemi. 
Aeroplan, czy co? 
– Ostrzegam cię, że to moja największa adoracja. Słyszałem. 
Ludziom to już wiadomo. 
– Tylko nie wiedzą, że ta adoracja nie jest koloru 
czerwonego, lecz niebieskiego. 
– Tego nie bardzo rozumiem. 
– Jak ją bliżej poznasz, to mnie zrozumiesz. 
Krzycki, którego więcej zajęła panna Anney, chciał znów 
zwrócić na nią rozmowę, ale tymczasem wyszli za bramę, 
przed którą czekały konie. Młody człowiek jął podsadzać 
panie do powozu, przy czym raz jeszcze ujrzał zwróconą ku 
sobie na chwilę niebieską smugę oczu Angielki. Na 
odjezdnym matka zapytała go, czy ukończył czynności 
pogrzebowe i czy wraca zaraz do Jastrzębia. 
– Nie – rzekł. – Umówiłem się z proboszczem, by mi 
pozwolił zaprosić księży do plebanii i muszę ich tam 
podejmować. Ale tylko powitam ich, zjem coś i wymówię 
się gośćmi, by wrócić jak najprędzej. 
Tu skłonił się paniom, po czym zdjął ręce z powozu, rzucił 
okiem na dyszlowego kasztana, by zobaczyć, czy się nie 
strychuje: – i zawołał: 
– Ruszaj! 
Powozy potoczyły się tą samą drogą, którą poprzednio szedł 
żałobny orszak. Z surdutowych uczestników pogrzebu 
został, prócz Władysława, tylko Dołhański, który, jako 
krewny nieboszczyka, poczuwał się także do obowiązku 
podejmowania przybyłych na pogrzeb księży, a prócz tego 
miał i inne powody, dla których postanowił dotrzymać 
Krzyckiemu towarzystwa. 
Jakoż zaledwie wsiedli do bryczki, począł się rozglądać 
wśród chłopów stojących jeszcze gromadkami tu i ówdzie, 
po czym zapytał: 
– A gdzie rejent Dzwonkowski? Krzycki uśmiechnął się i 
odrzekł: 
– Pojechał naprzód z księżmi, ale wieczorem zobaczysz go 
w Jastrzębiu, bo mi się sam zaprosił. 
Tak? A to żałuję, żem nie wrócił z paniami. Chciałem 
wydobyć z Dzwonkowskiego jaką wiadomość o testamencie 
i myślałem, że później nie będzie można. 
– Cierpliwości. Dzwonkowski mówił mi, że testament ma 
być pojutrze otwarty w jego kancelarii i że musimy na to 
przyjechać. – Właśnie chciałem wiedzieć dziś, czy jutro lub 
pojutrze 
warto się trudzić. Jeśli wujaszek puścił nas – jak to mówią – 
na bieżącą wodę, to pani Włócka słusznie wystąpiła ze 
słowami pociechy. Ja przynajmniej będę jej potrzebował 
przez czas dłuższy. 
– Jak ty możesz mówić takie rzeczy! 
– Ja mówię głośno to, co wy wszyscy po cichu myślicie. 
Pilno mi do tego testamentu i Dzwonkowski obchodzi mnie 
w tej chwili więcej niż cały globus ziemski razem z 
pięcioma częściami świata, a to tym bardziej, że widziałem, 
iż przywiózł jakieś papiery. 
– Co do tego, to uspokój się. Dzwonkowski jest to 
największy meloman, jakiego znam, który uwielbia pannę 
Marynię Zbyłtowską, z którą się poznał w Krynicy. Otóż 
wiem od Grońskiego, że do Sonaty księżycowej, w układzie 
Benois na skrzypce dorobił akompaniament na flecie i 
przesłał jej go do Warszawy. Dziś chciałby zobaczyć, jak to 
pójdzie, więc zaprosił mi się do Jastrzębia i przywiózł ze 
sobą sonatę, a oprócz sonaty całe paki innych nut. Zaręczam 
ci też, że o niczym innym nie będzie chciał słyszeć ani 
mówić. 
– W takim razie niech diabli porwą flet Dzwonkowskiego, 
skrzypce panny Zbyłtowskiej, wasz jastrzębski fortepian i 
muzykę w ogólności. 
Na to Krzycki spojrzał na niego przekornie i rzekł: 
– Ostrożnie z naszym jastrzębskim fortepianem, bo jeśli 
wieczorem usłyszymy jaki tercet, to do fortepianu zasiędzie 
pani Otocka. 
– Mam nadzieję, że będzie przynajmniej tak rozstrojony jak 
ja w tej chwili i w takim razie nie zazdroszczę ani jej, ani 
słuchaczom. – Ale widzę, że Groński nagadał ci już jakichś 
plotek. Dobrze! Ja za to nie odczuwam tak jak on 
starokawalerskich pociągów do podlotków, a młode cyranki 
lubię tylko na półmisku. Niechże sobie wodzi oczyma za 
swoją Marynią, niech się do niej modli, a mnie da spokój. 
Oni tam wszyscy powariowali na muzykę i gotowi i was 
zarazić w Jastrzębiu. Jedna panna Anney nie gra na niczym i 
ma trochę rozumu. 
– A! panna Anney nie gra na niczym? 
– Tak. Co nie przeszkadza, że mogłaby w danym razie 
zagrać na mnie albo na tobie, a jeszcze łatwiej na tobie niż 
na mnie. 
– Dlaczego łatwiej na mnie? 
– Dlatego, że ja jestem taki osobliwy instrument, który chce 
z góry wiedzieć, ile koncert przyniesie. 
Krzycki, przyzwyczajony od dawna do cynizmu 
Dołhańskiego wzruszył ramionami, ale nie miał czasu na 
odpowiedź, gdyż tymczasem przyjechali do plebanii. 
III 
Z Dzwonkowskiego nie mógł istotnie Dołhański nic innego 
wydobyć prócz opryskliwych odpowiedzi. Natomiast po 
przyjęciu w plebanii stary rejent uczynił się wielce 
rozmowny, ale rozmawiał z Krzyckim tylko o pannie 
Maryni, dla której miał kult bez granic. Obecnie obawiał się 
też, czy pani Krzycka zgodzi się na urządzenie wieczoru 
muzycznego w dzień pogrzebu krewnego i obawa ta nie 
przestawała go trapić. W tej myśli począł dowodzić, że 
muzyka towarzyszyć może tak dobrze śmierci jak życiu, a 
poważna, towarzyszy zawsze pogrzebom i że skoro ludzie 
nie wymyślili nic lepszego od niej, nawet ku czci Pana 
Boga, przeto można przypuszczać, że ułatwia ona wzlot 
dusz ku niebu, a nawet i zbawienie. Krzycki przygryzał wąsa 
i godził się bezwzględnie na te wywody wiedząc, że 
staruszek ma zwyczaj łajać bez miłosierdzia oponentów – i 
na tego rodzaju rozmowach, w których ku wielkiej irytacji 
Dołhańskiego nie było żadnej wzmianki o testamencie, 
upłynęła im droga powrotna. W Jastrzębiu czekano na nich z 
herbatą, ale ponieważ wiatr ustał przed zachodem słońca 
zupełnie i uczynił się rozkoszny wieczór wiosenny, więc 
panie były wraz z Grońskim w ogrodzie. Gdy Krzycki i jego 
towarzysze udali się tam za nimi, zastali panią Krzycką i 
panią Otocką nad brzegiem stawu, a pannę Anney z Marynią 
w łodzi na stawie. Czerwony blask przesycał całkiem 
powietrze; zapach bzów rosnących niedaleko brzegu mieszał 
się z wonią torfu, rzęsy i ryb. Woda była ciemnozielona na 
krańcach od olch i wierzb, które ją obrębiały, w środku zaś, 
na rozlewie, złota, z odbłyskami purpury i pawich piór. Łódź 
płynęła w świetle ku szczerkowi, którego wąski pasek od 
strony ogrodu służył jako miejsce lądowania. Panna 
Zbyłtowska siedziała w środku czółna, a panna Anney, 
stojąc z tyłu, prowadziła je jednym wiosłem, popychając 
statek a razem i sterując z niepospolitą wprawą. Na tle wody 
i nieba odrzynała się od stóp do głów jej silna, wysmukła 
postać, z podaną naprzód piersią, przechylająca się zgodnie 
z ruchem wiosła. Chwilami przestawała nim robić, a gdy 
łódź, płynąc coraz wolniej, zatrzymywała się w końcu na 
gładkiej toni – widać było w lustrzanym przeźroczu drugą 
łódkę, drugą pannę Marynię i drugą pannę Anney. Był w 
tym obrazie wielki wiejski spokój. Blask na niebie robił się 
coraz czerwieńszy, jak gdyby pożar obejmował całą 
zachodnią stronę. Wysoko nad stawem pod płonącą kopułą 
nieba ukazały się sznury dzikich kaczek, powiązane jakby z 
czarnych krzyżyków. Drzewa stały nieruchome i ciszę 
przerywał tylko odgłos tartaku, dochodzący od strony grobli. 
Po chwili panna Anney przybiła do brzegu. Groński, 
któremu chodziło o to, by „adoracja” nie zamoczyła nóg, 
pomógł jej wysiąść z czółna, Angielka sama wyskoczyła na 
piasek i zbliżywszy się do towarzystwa rzekła: 
– Jak tu ładnie w Jastrzębiu. 
– Bo pogoda – rzekł podchodząc Krzycki. – Wczoraj było 
chmurno, ale dziś śliczny wieczór. 
I rozejrzawszy się po niebie dodał jak prawdziwy wiejski 
gospodarz: 
– Jeśli tak potrwa, weźmiemy się wkrótce do siana. 
A panna Anney spojrzała na niego, jakby znalazła coś 
niezwykłego w brzmieniu tych słów i poczęła je powtarzać 
tak, jak się powtarza nieznane wyrazy chcąc je utrwalić w 
pamięci: 
– Do siana... do siana... 
Towarzystwo zawróciło do domu, który bielił się, a raczej 
różowił wśród lip, rozmawiając cośkolwiek o pogrzebie i 
nieboszczyku Żarnowskim, ale więcej o wsi, wiosennych 
wieczorach i muzyce. Pani Krzycka zapewniała nowo 
przybyłe panie, że w Jastrzębiu i przed ich przybyciem nie 
brakło muzyki, albowiem w parku tyle jest słowików, że 
czasem spać nie dają. Na to Groński, który był wielkim 
erudytą, jął mówić o życiu wiejskim: że jednak naprawdę, to 
ono jedynie uważane było od niepamiętnych. czasów za 
istotne i normalne życie – przy czym wspomniał 
homerowych królów, „którzy radowali się w sercach, licząc 
berłem snopy” – i rozmaitych poetów łacińskich. W końcu 
oświadczył, że jego zdaniem socjalizm rozbije się o 
rolnictwo i ziemię, dlatego że uważa ją tylko za wartość, a 
tymczasem ona jest i miłością, czyli, inaczej mówiąc, nie 
tylko się ją ceni, ale i kocha. Ludzie wiedzą, z jakimi 
kłopotami połączone jest życie wiejskie. a naprawdę, to 
tylko to jedno życie cenią, jakby w nim nie brakło nawet 
ptasiego mleka. 
Pani Krzyckiej, która zaraz po dzieciach kochała najmocniej 
w świecie Jastrząb, słowa Grońskiego trafiły bardzo do 
przekonania, lecz Dołhański, wspomniawszy na swą wioskę, 
którą niegdyś miał i przepuścił, rzekł cedząc jak zwykle 
wyrazy: 
– Ptasiego mleka może nie brak, ale pieniędzy brak. 
zabawne jest przy tym, że te pochwały życia wiejskiego 
wygłasza człowiek zamożny, który mógłby kupić sobie 
ziemię i zamieszkać na wsi, a którego trzeba hakami z 
miasta wyciągać. 
Po czym zwrócił się do Grońskiego: 
– Co się tyczy twoich królów homerowych, a wraz z nimi 
rozmaitych Wergiliuszów i Horacjuszów, to za ich czasów 
nie było zapewne ani takich hotelów na Riwierze, ani 
klubów w Nizzy. 
Lecz uwagę tę pominięto milczeniem, a raczej przerwał ją 
pasaż muzyczny zanucony starym drewnianym głosem 
pannie Maryni przez rejenta Dzwonkowskiego, który chciał 
jej wyjaśnić w ten sposób związek dwóch frazesów w 
koncercie Brucha. Następnie inne rozmaite frazesy 
odzywały się ustawicznie, dopóki towarzystwo nie wróciło 
do domu Groński znał manię starego człowieka i zazdrościł 
mu, że znalazł coś w życiu, co wypełniło mu je tak 
całkowicie. On sam był bardzo wykształconym dyletantem, 
ale nie zaczepił o nic życia na stałe i nie poświęcił niczemu 
swych wszystkich sił duchowych wyłącznie. Płynęło to po 
części z winy okoliczności, po części z jego własnej. 
Najgłębszą treścią jego duszy był lekki, smutny sceptycyzm. 
Jeden z jego przyjaciół, Kłoczewski, nazywał go Eklezjastą 
we fraku. Jakoż ostatnim wynikiem rozmyślań Grońskiego 
nad przyszłością i życiem ludzkim zarówno indywidualnym 
jak zbiorowym było przekonanie, że ta przyszłość i to życie 
może stać się z czasem inne – nigdy lepsze. Otóż myślał, że 
może warto by było nie szczędzić wysiłków, by kiedyś było 
lepiej nie warto, by było tylko inaczej. Ta myśl chroniła go 
jednak od krańcowego pesymizmu, rozumiał bowiem, że 
miara szczęścia i nieszczęścia nie leży na zewnątrz, lecz w 
samym człowieku, i że skoro i  a  z e j nie znaczy 1 e p i e 
j, to tym samym nie znaczy i g o  z e j . W gruncie rzeczy 
był przekonany, że zarówno jedno jak i drugie jest tylko 
pomyłką i złudzeniem, a wszystko razem, nie wyłączając 
życia, jedną wielką ułudą. W ten sposób kłaniał się przez 
morze wieków prawdziwemu Eklezjaście. 
Ale będąc jednocześnie człowiekiem uczuciowym, popadał 
w ustawiczne sprzeczności ze samym sobą, uczucie bowiem 
zawsze czegoś chce – a tymczasem jego smutny sceptycyzm 
mówił mu, że nie warto niczego chcieć. Gryzła jego 
uczuciowość jeszcze i ta myśl, że jego poglądy są przeciwne 
życiu, a tymczasem życie jest koniecznością, a zatem, kto 
podgryza zwątpieniem jego korzenie, ten ludziom szkodzi. 
Groński nie chciał szkodzić nikomu – a zwłaszcza swoim, i 
z tego powodu Eklezjasta, który twierdził, że wszystko jest 
marnością, kłócił się w nim z patriotą, który odpowiadał, że 
na przykład cierpienie narodowe nią nie jest. Ale taki stan 
rzeczy rodził w nim ustawiczną rozterkę, tak że zazdrościł 
ludziom zdolnym do czynów, którzy idą przez życie bez 
żadnych: p o  o? i d 1 a  z e g o? – jak również i ludziom, 
oddanym bezwzględnie jednemu wielkiemu uczuciu. 
Dla starego rejenta Dzwonkowskiego i dla panny Maryni 
takim wielkim uczuciem była muzyka, toteż Groński, ilekroć 
widział ich razem, tylekroć miał przed oczyma jakby żywy 
przykład, że jednak istnieją rzeczy, którymi można sobie 
wypełnić życie od zarania aż do ostatniej chwili... byle ich 
nadto nie analizować. 
IV 
Przy wieczerzy stary rejent zajęty był w dalszym ciągu 
również tylko muzyką i panną Zbyłtowską. Innym, z 
wyjątkiem pani domu, od której zależało pozwolenie na 
koncert, odpowiadał dość opryskliwie, a zwłaszcza 
Dołhańskiemu, gdy ów kilkakrotnie jeszcze usiłował 
wydobyć z niego jakąś wiadomość o testamencie. Gniewna i 
apoplektyczna twarz jego wypogodziła się dopiero po 
oświadczeniu pani Krzyckiej, że nie ma nic przeciw 
poświęceniu reszty wieczoru poważnej muzyce i że sarna 
rada posłucha panny Maryni, której nie słyszała od 
ostatniego dobroczynnego koncertu w Krynicy. 
Przy końcu wieczerzy począł się staruszek znów jednak 
niecierpliwić uważając, że szkoda czasu na jedzenie i na 
rozmowy, choćby nawet o muzyce, ale lekkie, błahe, a 
wygłaszane przez profanów, nie mających o niej pojęcia. 
Zajęły go nieco dopiero wywody Grońskiego, który począł 
mówić o początkach muzyki i zwalczać darwinowską teorię, 
że pieśń i gędźba powstała w jakimś zamierzchłym okresie 
życia ludzkości z miłosnego oznąjmiania się i nawoływania 
po lasach mężczyzny i kobiety. Groński podzielał zdanie 
tych, którzy podobnym poglądom przeciwstawiali fakt, że u 
najdzikszych właśnie ludów nie istnieją żadne ślady pieśni 
miłosnych, a natomiast istnieje muzyka i śpiew wojenny. 
Teoria nawoływania się po lasach wydała się paniom 
poetyczniejszą. Groński uspokoił je jednak, że to nie 
zmniejsza cywilizacyjnego znaczenia muzyki, ale 
przeciwnie nawet dowodzi, że ona, wraz z tańcem, jest 
jednym z pierwszych czynników wprowadzających do 
rozproszonych gromad ludzkich pewną organizację. 
– Papuasi – mówił którzy łączą się dla wykonania 
wojennego czy obrzędowego tańca wedle rytmu swej, 
choćby najdzikszej muzyki, już się czemuś poddają, już 
wprowadzają jakowyś ład i zawiązują pierwszy węzeł 
społeczny. 
– To się znaczy – zauważył Dołhański – że i wszystkie 
narody utworzyły się z jakiegoś pierwotnego: Wlazł kotek 
na płotek... 
– Bo tak jest! – odpowiedział gniewliwie stary rejent. Po 
czym, zwracając się do Grońskiego: 
– Niech pan mówi dalej. Przynajmniej można się czegoś 
dowiedzieć. 
– Niech pan mówi – powtórzyła panna Marynia. 
Więc Groński jął mówić dalej o dziejach muzyki: jak przez 
cały ciąg wieków służyła wojnie, obrzędom zarówno 
państwowym, jak świeckim i religii, a nader późno dopiero 
rozwinęła własne skrzydła, na których unosi się obecnie jak 
orzeł, nad całą ludzkością. 
– Dziwna sztuka – kończył – najbardziej pierwotna, a dziś 
więcej od innych na nauce oparta; najściślej w pewne 
techniczne warunki jak gdyby w jakoweś tamy i groble 
ujęta, a najbardziej bezbrzeżna, najbardziej mistyczna i 
najbardziej przelewająca się gdzieś poza krańce bytu i życia, 
co właśnie może jej daje tę niepojętą władzę nad ludzką 
duszą – najmniej wyraźnym językiem mówiąca i 
najidealniejsza, a najpotężniej podniecająca do czynów... 
Tak!... Polskim. pułkom pruskie kapele grały pod Gravelotte 
Jeszcze Polska nie zginęła!... I wszędzie można obaczyć to 
sarno... Zagrajcie Francuzom Marsyliankę, Niemcom Wacht 
am Rein – a ręce poczną im drgać. Nawet flegmatycznym 
Anglikom i Amerykanom płoną oczy, gdy usłyszą Rulle 
Britania! albo Yankee Doodley... Dziwna sztuka! najbardziej 
kosmopolityczna i najbardziej zarazem narodowa powszechna 
i indywidualna... 
– Jednej rzeczy pan nie powiedział, że to chyba ze 
wszystkich sztuk najczystsza – dodała pani Otocka. 
– Próbowano i ją znieprawić – odrzekł Groński – ale 
rozpasanie nie może być rytmicznym ani harmonijnym, i 
dlatego z tych prób urodzi się tylko jakiś antychryst muzyki. 
Lecz Krzycki, który się trochę nudził i wolałby był 
rozmawiać z jasnowłosą panną Anney, ozwał się z widoczną 
chęcią zakończenia rozmowy: 
– Tak, to jasne, że nie tylko każdy naród, ale i każdy 
człowiek ma swoją muzykę. Ja na przykład gotów jestem 
zawsze słuchać koncertu lub opery, ale wyznaję, że gdy 
czasem przy robocie w polu chłopaki i dziewczyny 
rozśpiewają się tak, że aż w widłach i grabiach dzwoni – to 
to jest właśnie moja muzyka. 
– Słowianinie, Lechito, Piaście – pójdź w moje objęcia! – 
odpowiedział cedząc Dołhański. 
Krzycki zarumienił się nieco z obawy, czy młodej Angielce i 
wykwintnym krewniaczkom nie wyda się zanadto 
prostakiem, ale one spoglądały owszem na niego z pewną 
sympatią i tylko staremu klasykowi rejentowi broda poczęła 
się schodzić z nosem w sposób nie wróżący nic dobrego, a z 
ust wydobył się na wpół wyraźny pomruk: 
– Niektórym wystarcza i to, gdy im zacznie w uszach 
dzwonić. 
Ale pomiarkowawszy, że pani Krzyckiej nie mogą być miłe 
zaczepki skierowane przeciw jej synowi, rzucił na nią 
niespokojnym wzrokiem i umilkł. 
Wieczerza była skończona. Towarzystwo przeszło do 
salonu, w którym panował chłód i lekki zapach jaśminów, 
którego zanim zamknięto okna, nawiał z ogrodu wieczorny 
powiew. W szklanych drzwiach stał wielki pełny księżyc, 
który niedawno podniósł się sponad olszyn za stawem – i 
wybijał się z wolna na niebo, rumiany jeszcze po kąpieli w 
wieczornych zorzach. Pani Otocka siadła do fortepianu, 
obok rejent począł przedmuchiwać jakby ze złością flet; za 
nimi zaś stanęła ze skrzypcami przy ramieniu panna 
Marynia. Groński patrzył z zachwytem na jej obfite ciemne 
włosy, na spokojne łuki brwi pod czołem po prostu 
niepokalanym, na drobną twarz i – szczupłą a wyrośniętą, 
dziecinną jeszcze postać i myślał, że sam taki widok starczy 
za muzykę, a przynajmniej, że taka skrzypaczka może 
uchodzić za jej wcielenie i symbol. Krzycki, lubo 
poprzednio zapisał się już do stronnictwa angielskiego, nie 
mógł także oczu od niej oderwać. Po skończeniu 
uniwersytetu towarzyszył on był matce w podróży do 
Włoch; zwiedzał wówczas rozmaite galerie i jakikolwiek 
brakło mu gruntownego artystycznego wykształcenia, 
jednakże przechodziło mu obecnie przez głowę, że ta 
dziewczyna z jasną i spokojną twarzą, pochyloną nad 
skrzypcami, mogłaby była posłużyć któremu ze starych 
mistrzów jako model do świętej Cecylii – albo do jednego z 
tych grajków anielskich, których widywał na obrazach Fra 
Angelico. 
Inni słuchacze, jako to pani Krzycka i jej dzieci oraz 
nauczycielka i panna Anney patrzyli na nią również jak na 
cudowny obrazek. Ogólnego zachwytu nie podzielał tylko 
nauczyciel małego Stasia, Laskowicz. Był to student medyk, 
który z powodu zamknięcia uniwersytetu zarabiał 
guwernerką na dalsze studia – i który znalazł się razem ze 
swą nieubłaganą nienawiścią do „sytych” tego świata, jak 
Piłat w Credo w tym wiejskim domu. Przekonania jego nie 
były już dla nikogo w Jastrzębiu tajemnicą, ale tolerowano 
go jednak z tą całą nieopatrzną pobłażliwością, do jakiej 
tylko szlachta polska jest zdolna, w myśl zasady, że i 
„największy radykał musi jeść” – i w nadziei, że Staś zbyt 
jeszcze jest mały, aby nauczyciel mógł w „złym duchu” na 
niego oddziałać. 
Laskowiczowi, gdy patrzył na tę wytworną pannę, przyszło 
na myśl, że to jest kwiat rosnący wyżej, niżby mogły sięgnąć 
ręce proletariusza, a zatem wyhodowany z krzywdą 
proletariatu. Było to dla niego dosyć, by na obie siostry 
spoglądać z niechęcią i z gotowością do nienawiści. 
Ale tymczasem nadeszła chwila rozpoczęcia koncertu. Przez 
jakiś czas jeszcze panna Zbyłtowska wodziła smyczkiem po 
strunach, przykręcała kołeczki skrzypiec lub, prowadząc 
palcem po nutach, wskazywała coś siostrze i rejentowi – po 
czym nastała cisza przerywana tylko niewyraźną rozmową 
zgromadzonej za oknami służby, która po raz pierwszy w 
życiu miała zobaczyć grającą na skrzypcach pannę. 
Ozwały się pierwsze akordy Sonaty księżycowej i 
rozpoczęły się czary. Groński, który miał wyobraźnię poety i 
mocny dar zmieniania wrażeń w wizję, przymknął oczy i 
począł ją wysnuwać z duszy. Oto blady promień wkrada się 
przez szczelinę i dotyka czoła śpiącego, jakby chciał zbudzić 
myśl, a potem ust, jakby chciał zbudzić słowo, a potem 
piersi, jakby chciał zbudzić serce. Ale strudzone ciało usnęło 
ciężkim snem, natomiast dusza wysuwa się z jego objęć, jak 
motyl z kokona i leci w przestwór. Noc jasna i cicha. W dole 
olchy majaczą w muślinowej mgle. Na leśnych polanach 
tańczą korowody nimf, którym faun przygrywa na flecie, a 
wokół stoją w koronach z rogów jelenie z płonącymi 
błękitnie oczyma. We wrzosach tlą się świętojańskie 
czerwie, wśród mchów fosforyzują muchomory, a spod ich 
baldachów drobniuchne elfy leśne przypatrują się 
korowodom. Z próchniska i bajorów podnoszą się błędne 
ogniki i chodzą lekkie, tajemnicze, jakby szukały czegoś na 
próżno. Księżyc wybija się coraz wyżej na niebo i pada rosa 
obfita. 
Po rozłogach pól wije się srebrna wstęga rzeki i widać szlaki 
dróg, wiodących do grodów i zamków. Przez wąskie 
gotyckie okna wpada do cichych sal zamkowych blask 
miesięczny, w którym snują się duchy zmarłych rycerzy i 
dziewic. U stóp zamków śpią miasta. W spokojnym świetle 
bieleją dachy domów i błyszczą krzyże wież. Z kwitnących 
sadów wraz z oparem podnoszą się zapachy kwiatów i traw. 
Ale lżejsza od woni i od światła skrzydlata dusza szybuje 
wyżej i dalej. Mkną nisko siedliska ludzkie, mkną lasy, 
doliny i lśniące tarcze stawów i białe nici strumieni. Kraina 
spiętrza się z wolna... 
* * * 
A oto góry. Wśród czarnych skał śpi przejasna tarcza 
jeziora. W wąwozach tai się chłodny mrok. Świecą zielono 
igły lodowców. Po zboczach i gniazdach skalnych nocują 
strudzone obłoki i węże mgieł, a na szczytach, na wiecznym 
śniegu kładzie się światło miesiąca. Usnął i wiatr. Jak cicho, 
powietrznie, szeroko! Tu księżyc jedynym stróżem 
milczenia, a dusza ludzka jedyną żywą istnością. Wolna jak 
górski orzeł, oderwana od ciała, rozkochana w przestrzeni, w 
pustce, w milczeniu i w wyżynach – szczęśliwa i smutna 
jakimś zaziemskim smutkiem -roztopiona w ciszy – buja i 
krąży nad przepaściami, a potem leci znów dalej, cała 
oddana rozkoszy lotu i pędu... 
* * * 
I góry znikły już pod nią, lecz teraz jakieś głosy podnoszą 
się i dolatują z dołu, jakby wołały ją ku sobie. To morze! 
Ono jedno nie uśnie nigdy i bezsenne, ogromne bije i bije 
falą o brzegi niby niezmierne tętno życia. Jego potworne 
płuca wzdymają się i opadają wieczyście, a czasem jęczą w 
skardze na trud bez końca. 
Pogięta roztocz morska drga opalową łuską księżyca i 
srebrnymi taśmami gwiazd, a na tych rozjaśnionych 
szlakach widać w oddali również bezsenny jak samo morze 
– okręt z żaglami i z krwawym światłem w okrągłych 
oknach. 
* * * 
Lecz ty, o duszo, lecisz wyżej i wyżej. Już ziemia została 
gdzieś na dnie przepaści, a ty przez lekkie jak puch, 
pierzaste chmurki, zabłąkane na wysokościach, przebijasz 
się w przestwór zalany blaskiem -pusty, chłodny. Tam 
kładziesz się na własnych skrzydłach i pławisz się w 
świetlistej nicości – wyżej i wyżej!... Teraz skrzą się i 
mienią nad tobą złotem i purpurą klejnoty niebios, a ty 
igrasz i kołyszesz się wśród niedosiężnych eterów, uciszona 
w sobie, wyzwolona z pyłu materii – jakby za granicami 
czasu i przestrzeni na wpół już wniebowzięta... 
* * * 
Strop nieba coraz czarniejszy, a księżyc wielki jak świat 
świeci coraz jaskrawiej. Widać już blisko jego jaśniejące 
pola, poszarpane, dzikie, zjeżone szczytami gór, 
podziurawione czernią kraterów, głuche, mroźne, martwe... 
Tak unosi się w otchłaniach przestrzeni ten srebrny trupi 
tułacz, który oblatuje ziemię, jakby skazany wyrokiem 
bożym na wieczny pęd. Nad nim i wokoło bezmiar, którego 
nie ogarnie mdlejąca myśl. Nowe obozy gwiazd mrugają 
krwawo i sino niby dalekie ogniska. Słychać muzykę sfer. 
Wieczność owiewa tu już swym tchnieniem i przejmuje 
dreszcz zaświatowy. 
* * * 
Wróć, rozbujany łabędziu, wróć, o duszo, wprzód, nim cię 
porwą jakieś tajemnicze biegi i wiry i nim oderwą cię na 
wieki od ziemi. 
* * * 
Wracasz z wyżyn wszechbytu, wykąpana w falach 
nieskończoności, czystsza i doskonalsza. Oto złożyłaś już 
skrzydła... Patrz: tam w głębi pod tobą znowu te puchy 
lekkich obłoków, które powitasz teraz jak coś swojego i 
bliskiego. W dole ziemia. Widać już skrzące się ku 
księżycowi garby gór, u których stóp łka morze. A jeszcze 
niżej – znów mżą się omajaczone tumanem lasy, znów bielą 
się miasta o cichych wieżach i dachy uśpionych wiosek. Noc 
blednie. Na łęgach koniuchowie rozpalili ognie i grają na 
piszczałkach... Koguty pieją... Świta! świta!... 
* * * 
Tak widział i myślał Groński. Dźwięki ucichły wreszcie i 
nastało milczenie. Panna Marynia stała przy fortepianie z 
twarzą zawsze jednako pogodną, ale jakby zbudzoną ze snu. 
Stary rejent Dzwonkowski siedział przez chwilę ze 
spuszczoną głową poruszając bezzębnymi szczękami, 
następnie wstał, a gdy dziewczyna złożyła obok klawiatury 
skrzypce, ucałował zapalczywie jej ręce, po czym jął rzucać 
wyzywającym wzrokiem na obecnych jakby szukając tego, 
kto by się ośmielił zaprotestować przeciw tej oznace hołdu 
albo uważać ją za rzecz zbyteczną. Nie protestował jednak 
nikt, albowiem pod urokiem tej muzyki stało się ze 
słuchającymi to, co staje się z ludźmi zawsze, gdy obwieje 
ich tchnienie prawdziwego geniuszu. Jak czasem we śnie 
zdaje się człowiekowi, że odepchnąwszy się nogą od ziemi 
może potem długo zataczać koła w powietrzu, tak i ich ciała 
stały się jakby lżejsze, mniej materialne, jakby pozbawione 
tych ciężkich i grubych pierwiastków, które przytwierdzają 
je do ziemi. Nerwy uczyniły się wrażliwsze i subtelniejsze, a 
dusze bardziej lotne, bliższe tej jakiejś granicy, za którą 
rozpoczyna się wieczność. Było to poczucie nieświadome, 
po przejściu którego codzienne życie miało ich ogarnąć i 
sprowadzić znów na dół, ale podczas tej chwilowej 
egzaltacji zbudziły się w nich nie znane im samym władze 
chwytania, pojmowania i odczuwania piękności i w ogóle 
takich rzeczy, których w zwykłym nastroju nie odczuwali – i 
nie wiedzieli, że mogą je odczuwać. 
Wpływowi temu nie oparł się, mimo wszelkich uprzedzeń, 
nawet i niedoszły medyk, Laskowicz. Z chwilą, w której 
panna Marynia stanęła do gry, począł jej się ze swego 
mrocznego kąta w salonie przypatrywać – i badać jej postać 
jak anatom. Czuł, że jest w tym coś brutalnego, ale takie 
stanowisko sprawiało mu właśnie zadowolenie, jako 
odpowiednie dla badacza i dla człowieka jego przekonań. Jął 
w siebie wmawiać, że ta panna z tak zwanej wyższej sfery, 
jest dla niego tylko obiektem, który rozpatruje tak, jakby 
rozpatrywał trupa w prosektorium. Więc gdy przy strojeniu 
skrzypców schylała głowę, wymieniał sobie w duchu po 
łacinie nazwy jej kości ciemieniowych odpychając myśl, 
która mimo woli cisnęła mu się do głowy, że jest to jednak: 
nadzwyczaj szlachetna czaszka. Następnie, w pierwszych 
chwilach po rozpoczęciu koncertu, zajął się nomenklaturą 
muskułów jej rąk, ramion, piersi, nóg rysujących się pod 
suknią i całej postawy. Ponieważ jednak był nie tylko 
studentem medycyny i socjalistą, ale i młodym człowiekiem, 
przeto ten przegląd anatomiczny skończył się 
niespodzianym wnioskiem, że to ,jest nie dość jeszcze 
rozwinięta, ale nadzwyczaj ładna i ponętna dziewczyna, 
podobna do wiosennego kwiatu. Od tej chwili począł jej do 
pewnego stopnia przebaczać przynależność do sfer żyjących 
„z krzywdy proletariatu” – i nie mógł pozbyć się myśli, że 
gdyby w następstwie jakichś niesłychanych społecznych 
przewrotów taka „święta laleczka” znalazła się na jego łasce 
i niełasce, to taki stan rzeczy przyniósłby mu niewysłowioną 
dziką rozkosz. 
Ale gdy Beethoven położył mu rękę na głowie, rozbudziły 
się jednak i w nim lepsze i wyższe uczucia. Widział 
ściągające się podczas gry usta i brwi panienki i jął 
przypuszczać, że „ona jednak coś czuje”. Skutkiem tego 
niechęć ku niej poczęła w nim topnieć jeszcze bardziej, 
albowiem, jakkolwiek z wolna i z trudem – na wpół 
uświadamiał sobie, na wpół zgadywał, że to są nie tylko 
ręce, ale i dusza grająca. Nie posiadał dość kultury, by 
muzyka przemówiła do niego tak, jak na przykład do 
Grońskiego, zrodziło się w nim wszelako jakieś głuche 
poczucie, że to jest coś takiego jak powietrze, którym 
wszystkie piersi mogą oddychać bez względu na to, czy 
kochają, czy nienawidzą. I obejmowało go pewne 
zdziwienie na myśl, że są rzeczy, leżące ponad rojowiskiem 
ludzkich namiętności. W końcu tak dalece utożsamił 
muzykę z postacią grającej dziewczyny, że gdy stary rejent 
po skończonym koncercie ucałował jej ręce – prawie że miał 
ochotę uczynić to samo. 
A tymczasem Władysław Krzycki mówił do panny Anney: 
– Jak Jastrząb Jastrzębiem, jeszcze takiej muzyki nikt tu nie 
słyszał. Nie jestem znawcą, ale przyznaję, że to mnie wzięło. 
Przy tym, choć bywam dość często w mieście, tak się jakoś 
składało, żem nigdy nie widział grającej na skrzypcach 
kobiety. A to takie ładne. Mam teraz wrażenie, że na 
skrzypcach powinny grywać tylko kobiety. 
– Ma się takie wrażenie, gdy się widzi grającą Marynię. 
– Zapewne. Zaczynam nawet rozumieć pana Grońskiego... 
Bo przecie pani wie, że to jego adoracja. 
– Największa w świecie. I moja, i wszystkich, którzy ją 
znają – a będzie wkrótce i pańska. 
– Nie przeczę, że będzie, tylko nie wiem, czy największa. 
Nastała chwilowa przerwa w rozmowie, po czym Krzycki 
nie chcąc, by panna Anney wzięła jego słowa za niewczesny 
komplement, dodał: 
– W każdym razie winienem jej wdzięczność za muzykę 
trochę inną niż ta, której na wiosnę i w lato co wieczór 
słuchamy. 
– Jakaż to muzyka? 
– Od mroku do wschodu księżyca orkiestra żabia, a potem 
koncert słowiczy, którego zresztą zwykle nie słyszę, bo po 
dziennej robocie śpię kamiennym snem. Żabia kapela już 
rozpoczęła. To ma też swój urok. Jeśli pani chce posłuchać, 
wyjdźmy na werandę. Wieczór jest tak prawie ciepły, jak w 
lato. 
Panna Anney wstała i wyszli na werandę, z której służba, 
która poprzednio przysłuchiwała się pod oknami grze panny 
Maryni, już się rozeszła – i tylko w dali bielały przesłonięte 
mrokiem kwitnące jaśminy. Od stawu dochodziło 
grzechotanie rzeszy żab, senne, a zarazem podobne do 
chóralnej modlitwy. 
Panna Anney wsłuchiwała się przez chwilę w te głosy, po 
czym rzekła: 
– Tak – to ma też swój urok, a zwłaszcza w taką noc. 
– Czy w Anglii często bywają podobne? 
– Nie tak ciche. Prawie nie ma kąta, do którego by nie 
dochodził świst lokomotywy lub odgłosy fabryczne. Lubię 
tutejszą wieś właśnie za ten spokój i oddalenie od miast. 
Więc to nie pierwszy raz widzi pani wieś polską? 
Nie. Bawiłam teraz przez miesiąc u Zosi Otockiej. 
– Chciałbym, żeby i nasz Jastrząb znalazł łaskę w oczach 
pani. Szkoda tylko, że pani od razu trafiła na pogrzeb. 
Zawsze to smutne. Widziałem nawet, że pani była 
wzruszona. 
– Coś mi się przypomniało – odpowiedziała panna Anney. 
Po czym, chcąc widocznie zmienić rozmowę, zaczęła znów 
patrzeć w głębie ogrodu. 
– Jak tu wszystko kwitnie i pachnie – rzekła. 
– To jaśminy i bzy. Czy pani uważała na leśnej drodze, jadąc 
do Jastrzębia, że brzegi lasu są wysadzone bzami? To moja 
robota. 
– Zauważyłam dopiero przy moście, tam, gdzie stoi jakiś 
stary budynek. Co to za budynek? 
– To dawny młyn. Niegdyś było tam w rzeczułce dużo 
wody, ale potem nieboszczyk wuj Żarnowski odprowadził ją 
do stawów rybnych w Rzęślewie i młyn stanął. Teraz to 
rudera, w której już od kilkunastu lat składamy siano, 
zamiast je trzymać w stogach. Ludzie mówią, że tam straszy, 
ale to ja sam puściłem w swoim czasie tę bajkę. 
– Dlaczego? 
– Naprzód dlatego, żeby nie kradli siana, a po wtóre, 
zależało mi, by tam nikt nie zaglądał. 
– Cóż pan wymyślił? 
– Opowiadałem, że się koło mostu konie w nocy płoszą i że 
się coś we młynie śmieje, co jest przy tym prawda, bo tam 
się sowy śmieją. 
– Trzeba było może opowiadać, że tam ktoś płacze. 
Dlaczego? 
– Dla większego wrażenia. 
– A nie wiem. Śmiech w nocy na pustkowiu robi chyba 
większe wrażenie. Ludzie się tego więcej boją. 
– I nikt tam nie zagląda? 
– Nikt. Teraz zresztą, byle nie kradli siana, to mi jest 
wszystko jedno, ale w swoim czasie bardzo się chciałem 
ubezpieczyć przed ludzkimi oczyma... 
Tu Krzycki ugryzł się w język, spostrzegł bowiem przy 
świetle księżyca, że brwi panny Anney zsunęły się lekko. 
Zrozumiał, że powtarzając dwa razy, iż zależało mu na tym, 
by nikt do młyna nie zaglądał, popełnił towarzyską 
nieprzyzwoitość, a co gorzej, przedstawił się młodej 
Angielce jak jakiś prowincjonalny samochwał, który daje do 
zrozumienia, że nieraz potrzebował szukać rozmaitych 
kryjówek. Więc chcąc zatrzeć złe wrażenie dodał prędko: . 
– Będąc studentem pisałem wiersze i dlatego szukałem 
samotności, ale teraz to przeszło. 
– To zwykle przechodzi – odpowiedziała panna Anney. 
I zwróciła się ku drzwiom salonu, ale bez zbytniego 
pośpiechu, jakby chcąc okazać Krzyckiemu, że przyjmuje za 
dobrą monetę jego objaśnienie i że odwrót jej nie jest żadną 
manifestacją. Krzycki pozostał przez chwilę – zły na siebie, 
a jeszcze więcej na pannę Anney, a to właśnie dlatego, że 
nietakt popełnił tylko on i że nie mógł jej nic zarzucić. „W 
każdym razie – mówił sobie – to jakoś diablo domyślna 
purytanka...” 
I począł powtarzać z pewną urazą jej ostatnie słowa: „To 
zwykle przechodzi...” 
„Czyli – myślał – chciała mi dać do zrozumienia, że z takiej 
mąki, jaka jest we mnie, nikt nie wypiecze poety. Może być 
– i ja sam wiem o tym najlepiej, ale nie potrzebuję, żeby mi 
to kto potwierdzał.” 
Pod wpływem tych myśli wrócił do salonu w niezupełnie 
dobrym humorze, ale tam obowiązki gospodarza odwołały 
go do kuzynek i tego wieczora nie rozmawiał więcej z panną 
Anney. 
VI 
Rejent Dzwonkowski odjechał jeszcze tej samej nocy, 
albowiem z powodu swego urzędu musiał być od rana w 
mieście. Natomiast Groński, którego pani Otocka prosiła, by 
ją zastąpił w kancelarii, oraz Krzycki i Dołhański wyruszyli 
dopiero nazajutrz. Wszyscy trzej byli i zaniepokojeni, i 
ciekawi, jaki też będzie ten testament, o którym rejent nie 
wspomniał ani słowem. Dołhański nadrabiał miną, żartami – 
i okazywał więcej zimnej krwi, niż jej miał rzeczywiście. 
Głównie bowiem jemu zależało na tym, by mu coś 
"kapnęło". Był to człowiek, który stracił znaczny majątek, że 
zaś nie zmienił swych przyzwyczajeń i żył w dalszym ciągu 
tak, jakby go nie był stracił, więc utrzymywał się na 
powierzchni życia tylko za pomocą nadzwyczajnych, niemal 
akrobatycznych wysiłków, z czego zresztą i sam nie robił 
wcale tajemnicy. W ogóle był darmozjadem i miał miliony 
wad, ale i pewne towarzyskie przymioty, za które go 
ceniono. Należąc do arystokratycznego klubu, grywał w 
karty nader szczęśliwie – lecz nieposzlakowanie. Nie 
pożyczał nigdy pieniędzy od ludzi swojej sfery, nie robił 
plotek i był dość wiernym przyjacielem. Brak wykształcenia 
wypełniał sprytem i pewną chwytnością umysłową. Drwił z 
siebie ile wlazło, ale nie było bezpiecznie drwić z niego, a 
ponieważ posiadał przy tym dowcip i pewną graniczącą z 
cynizmem otwartość, więc nie tylko znoszono go, ale 
widziano chętnie. Groński, którego Dołhański szczególnie 
poważał, tak że jemu jednemu pozwalał z siebie żartować, 
mówił o nim, że gdyby posiadał tyle daru robienia 
pieniędzy, ile go posiadał do ich rozrzucania, to byłby 
milionerem. 
Ale w oczekiwaniu na tę zmianę przychodziły na 
Dołhańskiego czasem ciężkie chwile, a zwłaszcza na 
wiosnę, gdy gra w klubie słabła i gdy poczynały się 
rozjazdy. Wówczas odczuwał znużenie po zimowych 
wysiłkach i wzdychał za tym, żeby mu coś czasem spadło 
bez trudu. Testament Żarnowskiego mógł być taką gratką, a 
choć Dołhański nie spodziewał się wiele, gdyż za życia 
nieboszczyka wcale mu się nie zasługiwał, a nawet otwarcie 
powtarzał, że go wujaszek nudzi, liczył jednakże, że może 
okroić mu się cośkolwiek – niechby przynajmniej na 
chwilowe zaspokojenie wierzycieli, albo jeszcze lepiej, na 
jakąś modną wielkoświatową plażę francuską. 
Swoją drogą, wyjeżdżając z Warszawy, zapowiadał w 
klubie, iż wróci siedząc na poduszce wypchanej listami 
zastawnymi. Obecnie próbował z pewnym nieco sztucznym 
humorem wmówić Grońskiemu i Krzyckiemu, że właściwie 
to nie pani Otocka z siostrą ani Krzyccy, ale on powinien 
być generalnym spadkobiercą. 
– Jedna z kuzynek – mówił – jest to ciepła wdówka, która 
ma gruby majątek po mężu, a druga to muza na dorastaniu, 
której powinna wystarczać ambrozja. Jaka szkoda, że nie 
jestem jedynym krewnym nieboszczyka. 
Tu zwrócił się do Władysława: 
– Krzyccy mi także niepotrzebni. Ponieważ jednak mieliście, 
jak słyszałem, jakieś zatargi graniczne z Rzęślewem, mam 
nadzieję, że nic nie dostaniecie. 
– Co ci po nadziei – rzekł Groński --ogranicz przede 
wszystkim swoje potrzeby. 
– Przypominasz mi mego nieboszczyka ojca – odpowiedział 
Dołhański. . 
– Zapewne, że musiał ci to często powtarzać. 
– Zbyt często, a przy tym dawał mi, jako przykład, siebie, 
ale ja dowiodłem mu, jak dwa razy dwa cztery, że mogę i 
powinienem żyć na większą od niego skalę. 
– Cóżeś mu powiedział? 
– Powiedziałem mu tak: Naprzód, papa ma syna, a ja jestem 
bezdzietny, a po wtóre i szlachcic jestem lepszy od papy. 
– A to jakim sposobem? 
– Bardzo prostym, gdyż liczę o jedno pokolenie więcej. – 
Brawo! – zawołał Krzycki. – Cóż ojciec na to? 
– Nazwał mnie durniem, ale widziałem, że mu się to 
podobało. Ach! żeby pani Otockiej tak się podobały moje 
koncepty, jak niegdyś papie! Ale jestem przekonany, że i 
moja stałość, i mój apetyt na nic się nie przydadzą. 
Kuzyneczka jest zresztą praktyczniejszą, niż się zdaje. 
Myślałbyś, że obie z siostrą żyją tylko zapachem kwiatów, a 
jednak dowiedziawszy się o możliwym spadku, w te pędy 
przyjechały do Jastrzębia. 
– Mogę cię zapewnić, że się mylisz. Matka zaprosiła te 
panie jeszcze zeszłego lata w Krynicy, a teraz, przynajmniej 
na tydzień przed śmiercią wuja Żarnowskiego, przypomniała 
im obietnicę. Odpisały, że nie mogą przyjechać, bo mają 
gościa. Wówczas matka zaprosiła i gościa. 
– Jeśli tak, to co innego! – i nie tylko twoją matkę 
rozumiem, ale ponieważ ty jesteś przystojny chłopiec i w 
dodatku młodszy ode mnie, zaczynam się obawiać o 
najsłuszniej mi należny majątek kuzynki Otockiej. 
– Możesz się nie obawiać – odpowiedział sucho Krzycki. – 
Czy to ma znaczyć, że wolałbyś od rubli funty? Ze względu 
na kurs i ja bym wolał, boję się tylko, by ich za dużo nie 
utonęło w kanale w drodze z Anglii. 
– Jeśli ci na tym zależy – rzekł Groński – to o ścisłą liczbę 
możesz spytać pannę Anney. Ona jest tak szczera, że ci z 
pewnością odpowie. 
– Tak, ale trzeba jeszcze, żebym ja uwierzył. 
– Gdybyś się znał choć trochę na ludziach, to byś jej 
uwierzył. 
– W każdym razie obawiałbym się nieporozumienia, bo 
gdyby mi odpowiedziała po polsku, mogłaby się sama 
omylić, a gdyby po angielsku, mógłbym ja niedokładnie 
zrozumieć. 
– Ona po polsku lepiej mówi, niż ty po angielsku. I wyznaję, 
że mnie to zawsze dziwi. Bo skąd? 
– Przecież ci mówiłem – odrzekł z pewną niecierpliwością 
Groński – że uczyła się od dzieciństwa, ponieważ jej ojciec 
był to taki Anglik, który miał ogromną sympatię do 
Polaków. 
– De qustibus non est disputandum – odpowiedział 
Dołhański. I następnie znów zaczął mówić o nieboszczyku 
Żarnowskim i o starym rejencie, przedrwiwać ruch jego 
bezzębnych szczęk, wściekłość spojrzeń i wreszcie 
zapowiadać, że jeśli mu nic nie "kapnie", to się zastrzeli pod 
progiem pani Otockiej albo pojedzie do Górek, by 
oświadczyć się o rękę panny Włóckiej. 
Lecz Groński zamyślił się w czasie tej gadaniny o czym 
innym, a Krzycki słuchał jej z roztargnieniem, gdyż uwag4 
jego zwróciła znaczna ilość furmanek chłopskich, które 
mijali ustawicznie. Przypuszczając, że może zapomniał o 
jakim dniu targowym w mieście, zwrócił się do swego 
stangreta. 
– Andrzej – zapytał – a czemu to tyle fur ciągnie do miasta? 
– A to, proszę jaśnie pana, chłopi rzęślewscy. 
– Rzęślewscy? Cóż oni tam mają do roboty? 
– A to, proszę jaśnie pana, wedle testamentu nieboszczyka, 
pana Żarnowskiego, że to niby Rzęślewo ma iść na nich. 
Krzycki zwrócił się do Grońskiego. 
– Słyszałem rzekł – że ktoś puścił między nich taką 
wiadomość, nie myślałem jednak, że jej uwierzą. 
A potem znów do stangreta: 
– Któż im to powiedział? 
Stary woźnica zawahał się nieco z odpowiedzią. 
– Ludzie bają, że pan guberner. 
Krzycki począł się śmiać. 
– Oj, głupie chłopy! – rzekł. – Przecież pan Laskowicz 
nigdy w życiu nie widział pana Żarnowskiego. Skądże 
miałby wiedzieć o testamencie. 
Lecz po chwili zastanowienia rzekł na wpół do towarzyszy, 
na wpół do siebie: 
– Wszystko musi mieć jakiś cel, więc jeśli to Laskowicz 
zrobił, to niechże mi kto powie, dlaczego`? 
– Czy go o to posądzasz? – zapytał Groński. 
– Nie wiem, bo dotychczas przypuszczałem, że można być 
socjalistą i mieć klepki w porządku... 
– A! więc to ptak z tego gniazda? Powiedz mi, jak on dawno 
u was jest i co to za figura? 
– Jest u nas od pół roku. Potrzebowaliśmy nauczyciela dla 
Stasia i ktoś nam go polecił. Powiedziano nam, że musi 
wyjechać na jakiś czas z Warszawy, by zejść z oczu policji – 
i oczywiście przyjąłem go tym skwapliwiej myśląc, że to 
chodzi o jakie sprawy patriotyczne. Później, gdy się już 
pokazało, że to całkiem inny gatunek, matka nie pozwoliła 
go jednak oddalić, w nadziei, że go nawróci... Brała go z 
początku na długie, serdeczne rozmowy, a mnie poleciła 
poprzyjaźnić się z nim. Traktowaliśmy go jak członka 
rodziny, a wynik był taki, że on nienawidzi nas nie tylko 
jako ludzi należących do nienawistnej mu sfery, ale zdaje 
się, że i osobiście. 
– Prosta rzecz – rzekł Dołhański. – Ma wam za złe, że nie 
jesteście tacy, jak was sobie wyobrażał, to jest ani tak źli, ani 
tak głupi. I możecie być pewni, że wam tego nigdy nie 
przebaczy. 
– Może być. W każdym razie będzie nas wkrótce 
nienawidził z daleka, bo się za miesiąc rozstajemy. 
Rozumiem, że można i należy tolerować wszelkie 
przekonania, ale jest w nim przy tym, obok jego zasad i 
nienawiści, coś tak przeciwnego naszym wszystkim 
zwyczajom i coś tak obcego, że go marny już dosyć. 
– Mój Władku –odpowiedział Dołhański – nie bierz tego 
koniecznie do siebie, bo ja mówię ogólnie, ale skoroś 
wspomniał o tolerancji, to ci powiem, że według mego 
zdania, tolerancja w Polsce nie była i nie jest czym innym, 
jak tylko safandulstwem – i to dziejowym safandulstwem... 
– Pod pewnym względem Dołhański ma słuszność – rzekł 
Groński. – Być może, że w ciągu naszych dziejów 
tolerowaliśmy rozmaite idee i żywioły, nie tylko przez 
wspaniałomyślną wyrozumiałość, ale i dlatego, że naszemu 
lenistwu nie chciało się z nimi należycie rozprawić... 
Na to zaś Krzycki, który nie lubił się wdawać w wywody 
ogólne, rzekł: 
– To dobrze, ale to wszystko nie tłumaczy mi, dlaczego by 
Laskowicz miał puszczać między chłopów wiadomość, że 
wuj Żarnowski im zapisał Rzęślewo? 
– Nie ma dotychczas pewności, czy to on – odpowiedział 
Groński. 
– Dowiemy się o tym u rejenta, a w każdym razie w 
niedalekiej przyszłości. 
VII 
Godzina była piąta po południu. Panie siedziały na 
werandzie przy herbacie, gdy młodzi ludzie wrócili z miasta. 
Panna Anney wstała na ich widok i nie chcąc być obecną, 
jako osoba obca, przy rodzinnej rozmowie, odeszła pod 
pierwszym lepszym pozorem do swego pokoju. Pani 
Krzycka powitała ich z trochę sztucznym spokojem, 
albowiem w istocie rzeczy myśl o testamencie nie 
opuszczała jej ani na chwilę. Nie była ona wcale bardziej 
chciwa na grosz od ogółu zwykłych śmiertelników, ale 
chodziło jej niezmiernie o to, by po jej śmierci, przy 
przyszłym podziale majątku, Władysław miał czym spłacić 
młodsze rodzeństwo i mógł utrzymać się przy Jastrzębiu. 
Otóż jakiś poważniejszy zapis ułatwiłby znakomicie taką 
spłatę. Prócz tego, gdzieś na dnie szlacheckiej duszy pani 
Krzyckiej leżała ukryta wiara, że jednak Opatrzność ma do 
pewnego stopnia większe obowiązki względem rodziny 
Krzyckich niż względem pierwszej lepszej innej . Z tego 
powodu, gdyby i całe Rzęślewo przypadło na dolę tej 
rodziny, to poddałaby się takim wyrokom Opatrzności z całą 
chęcią i gotowością. Na koniec, pochodząc z krwi ludzi, 
którzy w danym razie umieją wprawdzie poświęcić fortunę, 
ale nadzwyczaj lubią łatwo do niej dochodzić, pieściła się 
przez cały dzień myślą, że taka łatwa sposobność właśnie się 
zdarza. 
Lecz z twarzy Władysława i Grońskiego mogła od razu 
wyczytać, że przywożą jakieś szczególniejsze wiadomości. 
Dołhański, który pierwszy wysiadł z powozu, pierwszy też 
rozpoczął sprawozdanie: 
– Uprzedzam pytanie, co słychać – rzekł cedząc z zimną 
ironią wyrazy – i odpowiadam, że wszystko najlepiej, 
albowiem Maćki i Bartki rzęślewskie będą miały za co 
jeździć do Karlsbadu. 
Pani Krzycka przybladła nieco i zwróciwszy się do 
Grońskiego zapytała: 
– Co naprawdę, panowie, przywozicie? 
– Testament jest w szczegółach dosyć dziwny – 
odpowiedział Groński – ale napisany w zacnej myśli. 
Rzęślewo zapisane jest na szkołę rolniczą chłopską, a 
procenta od kapitałów na wysyłanie wychowańców szkoły 
po ukończeniu kursu na roczną lub dwuletnią praktykę do 
wiejskich gospodarstw w Czechach. 
– Czyli, jak powiedziałem, do Karlsbadu, Marienbadu, 
Teplitz i innych tego rodzaju miejscowości – objaśnił 
Dołhański. Nastała chwila milczenia. Panna Marynia, która 
nalewała herbatę, poczęła z imbrykiem w ręku spoglądać 
pytającym wzrokiem po obecnych, chcąc widocznie 
odgadnąć, czy to chwalą, czy ganią i czy im to sprawia 
przyjemność lub przykrość; pani Otocka patrzała na 
Grońskiego oczyma jakby uradowanymi, a pani Krzycka 
wsparła się obu rękoma na lasce, której używała z powodu 
reumatyzmu w nogach, i po niejakim czasie zapytała głosem 
trochę bezdźwięcznym: 
– Więc to na cele publiczne? 
– Tak jest – odrzekł Groński. – Organizacją szkoły, a 
następnie rozdziałem funduszów na pobyt w Czechach ma 
się zająć Dyrekcja Szczegółowa Towarzystwa Kredytowego 
tutejszej guberni, a kuratorem szkoły mianowany jest 
Władek. 
– Szkoda, że nie ja – wtrącił znów Dołhański – urządziłbym 
ją prędko. 
– Są i szczegółowe zapisy – ciągnął dalej Groński – i te są 
bardziej dziwne. Zapisuje mianowicie nieboszczyk rozmaite 
małe kwoty służbie domowej, a dziesięć tysięcy rubli 
niejakiej Skibiance, córce kowala dworskiego w Rzęślewie, 
który w swoim czasie wyemigrował do Ameryki. 
– Skibiance? – powtórzyła ze zdumieniem pani Krzycka. 
Dołhański zagryzł końce wąsa, uśmiechnął się i począł 
mruczeć, że szlachta odznaczała się zawsze miłością do 
ludu, lecz Groński spojrzał na niego surowo, po czym 
wydobył z kieszeni notatkę i rzekł: 
– Ten ustęp testamentu brzmi tak: „Ponieważ rodzice Hanki 
Skiba, czyli Skibianki, wyemigrowali, podczas mego pobytu 
na kuracji za granicą i nie miałem możności dowiedzenia 
się, gdzie się znajdują, przeto obowiązuję mego krewnego, 
Władysława Krzyckiego, by poczynił ogłoszenia we 
wszystkich dziennikach polskich, wychodzących w Stanach 
Zjednoczonych i w Paranie. Gdyby zaś spadkobierczyni nie 
zgłosiła się po odbiór zapisu w ciągu dwóch lat, całkowita 
suma wraz z procentami przechodzi na własność tegoż 
Władysława Krzyckiego”. 
– A ja już oświadczyłem, że nie myślę tego przyjmować 
zawołał ze wzburzeniem młody człowiek. 
Wszystkie oczy zwróciły się ku niemu, on zaś począł 
powtarzać: 
– Ani myślę, ani myślę! 
– Ale dlaczego? – spytała po chwili matka. 
– Dlatego, że nie mogę. Niechże spadkobierczyni zgłosi się 
na przykład nie po dwóch, lecz po trzech latach -to cóż 
wówczas? Zabiorę zapis, a ją samą przepędzę za wrota? Nie! 
– tego nie zrobię! Zresztą są i inne względy, o których nie 
chcę mówić... 
Jakoż tylko tymi „innymi względami” można było 
wytłumaczyć tak znaczny zapis, zrobiony prostej wiejskiej 
dziewczynie, więc pani Krzycka umilkła i dopiero po chwili 
rzekła: 
– Mój Władku, przecie nikt cię nie będzie zmuszał ani nawet 
namawiał. 
Lecz Dołhański zapytał: 
– Powiedz mi, czy to jest jakaś bajeczna bezinteresowność, 
czy zły humor z tego powodu, żeś nie dostał większego 
zapisu? 
– Nie sądź po sobie – odpowiedział Krzycki. – A ja ci 
powiem to, w co zapewne nie uwierzysz, że skoro ten 
majątek pójdzie na taką rzecz, jak szkoła rolnicza chłopska, 
to się z tego cieszę i mam tym większy szacunek dla 
nieboszczyka. I daję ci słowo, że mówię zupełnie szczerze. 
– Brawo – zawołała pani Otocka. – Aż miło słyszeć. 
A pani Krzycka spojrzała z dumą naprzód na syna, potem na 
panią Otocką i choć poczucie zawodu tkwiło jeszcze w jej 
sercu, rzekła: 
– Niechże więc będzie i szkoła, byle i nasi chłopi jastrzębscy 
mieli prawo posyłać do niej swoich synów. 
– To nie ulega wątpliwości – objaśnił Groński. – Uczniów 
będzie tylu, ile się znajdzie miejsc, ale mogą być ze 
wszystkich stron, chociaż pierwszeństwo będą mieli 
rzęślewscy. 
– A co też oni mówią o zapisie? 
– Było ich kilkunastu przy otwarciu testamentu, gdyż się 
spodziewali po prostu darowizny dworskich gruntów. Ktoś 
w nich wmówił, że nieboszczyk im wszystko zapisał do 
podziału, więc odeszli bardzo nieradzi. Słyszeliśmy, jak 
mówili, że to nie jest prawdziwy testament – i że nie 
potrzeba im żadnej szkoły. 
– Najzupełniej podzielam ich zdanie rzekł Dołhański – i tym 
razem wbrew mojej naturze mówię poważnie. Bo obecnie 
panuje jakaś epidemia zakładania szkół, a nikt nie pyta, kto, 
czego i po jakiemu będzie w nich uczył, a zarazem, co się z 
nimi w końcu stanie? – Ja jestem sobie ptak niebieski, który 
sam nic nie robi i na wszystko patrzy, jeśli nie z góry, to z 
boku lecz może dlatego widzi rzeczy, których inni nie 
widzą. Otóż, czasem mam wrażenie, że my jesteśmy jak te 
dzieci, które, na przykład w Ostendzie, budują nad morzem 
fortece z piasku. Co dzień na plaży je wznoszą i co dzień 
bałwany je spłukują - tak że i ślad nie zostaje. 
– Poniekąd masz słuszność – rzekł Groński – z tą wszelako 
różnicą, że dzieci budują z radością, a my – nie. 
Po czym zamyślił się i dodał: 
– Jednakże prawo natury jest takie, że dzieci rosną, a dorośli 
wznoszą tamy już nie z piasku, ale z kamienia, o które się 
bałwany rozbijają. 
– A niechże się porozbijają jak najprędzej – zawołał 
Krzycki. 
Lecz Dołhański nie dał za wygraną. 
– Pozwól zatem – rzekł – że póki nie dorośniemy i nie 
zaczniemy budować z kamienia – pozostanę pesymistą. 
A Groński zapatrzył się przez chwilę w dal ogrodu jak 
człowiek, który się nad czymś zamyśla, a następnie 
odpowiedział: 
– Pesymizm... pesymizm!... Ciągle się teraz to słyszy... 
Tymczasem jeśli istnieje coś głupszego od optymizmu, który 
często uchodzi za głupotę, to mianowicie pesymizm, gdy 
chce uchodzić za rozum. 
Dołhański rozśmiał się trochę żółciowo i zwróciwszy się do 
pań, rzekł pokazując na Grońskiego: 
– Niech mu panie tego za złe nie biorą. Jemu często się 
zdarza mówić impertynencje przez roztargnienie... To dobry, 
a nawet i inteligentny człowiek, ale ma nieznośny zwyczaj 
obracać każdą rzecz na wszystkie strony, przypatrywać jej 
się, zastanawiać się nad nią i monologować. 
Lecz panna Marynia zaperzyła się nagle w obronie swego 
przyjaciela · potrząsając imbryczkiem, który w tej chwili 
trzymała w ręku, poczęła mówić z wielkim zapałem: 
– To właśnie dobrze, to właśnie rozumnie, to właśnie tak 
każdy powinien!... 
Dołhański udał wielkie przerażenie i schyliwszy głowę 
zawołał: 
– Kładę po sobie uszy, rejteruję i składam broń. 
Groński śmiejąc się pocałował ją w rękę, ona zaś 
zawstydziła się bardzo swej zapalczywości i cała 
zarumieniona zaczęła pytać: Prawda? czy nie mam 
słuszności'? 
Lecz Dołhański odzyskał już przytomność. 
– To niczego nie dowodzi – rzekł. 
– Jak to? 
– Bo Groński wypowiedział raz taki aforyzm: „Nigdy nie 
należy iść za zdaniem kobiety, a zwłaszcza jeśli wypadkiem 
ma słuszność”. 
– Ja? – zawołał Groński. – Odczepże się ode mnie. Nigdy 
nic podobnego nie powiedziałem, i niech mu pani nie 
wierzy. 
– Ja wierzę tylko panu – odrzekła panna Marynia. 
Lecz dalszą rozmowę przerwała pani Krzycka uwagą, że 
czas na majowe nabożeństwo. Był we dworze jastrzębskim 
wyłącznie przeznaczony na to pokój, zwany kaplicą. Przy 
głównej, przeciwległej do okien ścianie, wznosiło się coś w 
rodzaju ołtarza, a w nim obraz Matki Boskiej 
Częstochowskiej. Ściany, ołtarz, obraz, a nawet i świece 
przybrane były girlandami ziela, a stojące po bokach mensy 
bukiety bzów i jaśminów napełniały zapachem całą izbę. 
Czasem, gdy przyjeżdżał proboszcz rzęślewski, wówczas on 
prowadził nabożeństwo, a w razie jego nieobecności pani 
domu. Wszyscy domownicy – z wyjątkiem Laskowicza – 
przez cały maj schodzili się pod wieczór w kaplicy. Obecnie 
za paniami poszli i panowie, a po drodze Władysław 
Krzycki jął rozpytywać Grońskiego. 
– Czy panna Anney jest katoliczką? 
– Co prawda, to nie wiem, ale zdaje się – odpowiedział 
Groński. – Ale ot! wchodzi także, więc musi być katoliczką. 
Nazwisko może być irlandzkie. 
W kaplicy świece były już zapalone, choć słońce całkiem 
jeszcze nie zaszło i stało w oknach niskie, złote i czerwone 
rzucając blask na biały obrus, którym przykryty był ołtarz, i 
na głowy kobiet. Przy samym ołtarzu uklękła pani domu, w 
drugim szeregu panie przyjezdne, a za nimi służba żeńska i 
stary, astmatyczny lokaj, a panowie stanęli pod ścianą 
między dwoma oknami. Rozpoczęły się zwykłe śpiewy, 
modlitwy i litanie. 
Grońskiego uderzyła ich słodycz. Było w nich coś 
wiosennego i zarazem wieczornego. Wrażenie wiosny 
czyniły kwiaty, a wieczora czerwony blask wchodzący przez 
okna i miękkie kobiece głosy, które powtarzając chóralnie 
słowa litanii, przy pominały jakby świegot ptactwa ostatni i 
cichnący przed zachodem słońca... „Uzdrowienie chorych, 
Ucieczko grzesznych, Pocieszycielko strapionych” 
powtarzała pani Krzycka, a owe miękkie przyciszone głosy 
odpowiadały jej: „Módl się za nami” -i tak modlił się ten 
wiejski dom w majowy wieczór. Groński, który byk 
sceptykiem, ale nie ateistą, naprzód odczuł, ,jako człowiek 
wysokiej kultury, estetyczną stronę tego dziecięcego: 
„dobranoc”, zanoszonego łagodnemu bóstwu przez kobiety. 
Następnie, jakby chcąc stwierdzić, że Dołhański miał 
słuszność mówiąc o jego zwyczaju obracania każdej rzeczy 
na wszystkie strony i rozmyślania nad każdym zjawiskiem, 
począł rozmyślać nad objawami religijnymi. Przeszło mu 
przez głowę, że ta cześć oddawana bóstwu to jest ,jednak 
pierwiastek czysto idealny, na który zdobył się dopiero 
człowiek. Przypomniał sobie, że ilekroć razy zdarzyło mu 
się być w kościele i widzieć ludzi modlących się, tylekroć 
uderzała go ta niczym nie zapełniona przepaść, jaka dzieli 
świat ludzki od świata zwierząt. Faktycznie, pojęcia religijne 
wytworzył dopiero organizm wyższy i doskonalszy, a stąd 
wniosek; że gdyby istniały jakieś istoty dziesięć razy 
inteligentniejsze od człowieka, byłyby dziesięć razy na swój 
sposób religijniejsze. 
– „Tak! ale na swój sposób – powtórzył Groński – i może 
bardzo odmienny”. – Jego dramatem duchowym (a często 
myślał, że i wielu podobnych do niego ludzi) było to, że 
absolut przedstawiał mu się jako otchłań, jako jakieś 
syntetyczne prawo wszelkich praw bytu. Otóż mniemał, że 
na pewnym stopniu rozwoju umysłowego niepodobna 
wyobrażać sobie tego prawa pod postacią dobrotliwego 
starca albo oka w promiennym trójkącie – chyba że się 
bierze rzeczy symbolicznie i że się uważa, że ten starzec lub 
to oko wyraża tak wszechzasadę bytu, jak poziomo 
nakreślona ósemka wyraża nieskończoność. Lecz w takim 
razie, czymże będzie dla człowieka ta wszechzasada? 
Zawsze nocą, zawsze otchłanią, zawsze czymś 
niedosiężnym – zaledwie jakimś głuchym poczuciem, nie 
zaś jasnym pojęciem, z którego mocy można zrozumieć 
zjawiska bytu i odpowiedzieć na rozmaite: dlaczego? 
„Człowiek monologował Groński – jest zarazem i zanadto, i 
za mało inteligentny. Bo ostatecznie, żeby wierzyć po 
prostu, trzeba bezwarunkowo pozamykać rozmaite 
okiennice umysłowych okien i nie pozwolić sobie przez nie 
patrzeć, a gdy się je pootwiera, to się widzi tylko noc bez 
gwiazd”. Z tego powodu zazdrościł szczerze ludziom 
średniowiecznym, których inteligencja budowała gmachy 
umysłowe na niewzruszonych dogmatach, tak jak się 
buduje: latarnie morskie na skałach. Dante mógł objąć cały 
obszar współczesnej mu wiedzy i pomimo tego podróżować 
po piekle, czyśćcu i niebie. Dzisiejszy uczony już by tak 
podróżować nie mógł, a gdyby chciał wybiec myślą poza 
świat zjawisk materialnych, widziałby coś takiego, co w 
znanym obrazie Wurtza widzi głowa ścięta, to jest jakieś 
pierwiastki tak nieokreślone, że równe niczemu. 
Ale tragedia, wedle Grońskiego, nie leżała tylko w 
niedosiężności absolutu, w niepodobieństwie zrozumienia 
jego praw, lecz również w niepodobieństwie zgody na nie i 
uznania dla nich ze stanowiska ludzkiego życia. Istnieje 
przecie zło i niedola. Stary Testament tłumaczył je sobie 
łatwo stanem ciągłej niemal wściekłości swego Jahwe... 
Domine ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias 
me... a potem: sagittae tuae infixae sunt mihi et confirmasti 
super me manum tuurn. I przyjąwszy raz tę zapalczywość i 
to „wzmacnianie prawicy” z byle powodu, łatwo sobie było 
wytłumaczyć w prosty sposób nieszczęście. Ale już i w 
Starym Testamencie Eklezjastes wątpi, czy wszystko na 
świecie jest w porządku. Nowy Testament widzi zło w 
materii w przeciwstawieniu do ducha – i to jest jasne. 
Natomiast, biorąc rzecz bezwzględnie, ponieważ wszystko 
jest ścisłym łańcuchem przyczyn i skutków, przeto wszystko 
jest logiczne, a jako logiczne, nie jest samo przez się ani 
złym, ani dobrym, a tylko może okazać się pomyślnym lub 
niepomyślnym w stosunku do człowieka. Prócz tego – to, co 
my nazywamy złem i niedolą, może być wedle absolutnych 
praw bytu i w głębiach ich mądrej ponad ludzkie pojęcie 
prawidłowości jakimś koniecznym warunkiem rozwoju, a 
zatem czymś, co samo w sobie jest zjawiskiem dodatnim. 
Tak, ale w takim razie skąd człowiek ma moc 
przeciwstawiania swej indywidualnej myśli i swych 
względnych pojęć tej powszechnej logice? Jeśli wszystko 
nie jest złudzeniem, dlaczego myśl ludzka jest siłą istniejącą 
jakby na zewnątrz ogólnych praw bytu. Jest w tym coś 
niesłychanego, a zarazem tragicznego, że człowiek musi tym 
prawom podlegać, a może przeciw nim protestować. Na 
świecie mieli duchowy spokój tylko bogowie, a mają tylko 
zwierzęta. Człowiek wiecznie targa się i krzyczy: veto! 
takim veto jest przecie każda ludzka łza. 
I tu myśli Grońskiego przybrały kierunek bardziej osobisty. 
Począł patrzeć na modlącą się pannę Marynię i w pierwszej 
chwili doznał ulgi, przyszła mu bowiem do głowy czysto 
estetyczna uwaga, że taką dziewczynę Carpaccio mógł był 
umieścić koło swego gitarzysty, a Boticelli powinien ją był 
przeczuć. Ale zaraz potem pomyślał, że i taki kwiat musi 
zwiędnąć nic zaś na świecie nie więdnie i nie umiera bez 
bólu. I nagle zdjęła go obawa przyszłości, która w swej 
torbie podróżnej ma zawsze ukryte zło i nieszczęście, 
przypomniał sobie wprawdzie aforyzm o pesymizmie, który 
przed chwilą wypowiedział, ale nie znalazł w nim pociechy, 
rozumiał bowiem, że co innego jest pesymizm płynący z 
wysiłku myśli, a co innego życiowy, taki, na mocy którego 
Dołhański pozwalał sobie w chwilach wolnych od gry w 
karty wzruszać na wszystko ramionami. Ale zadał sobie 
pytanie, czy i ten wysiłkowy pesymizm da się jakikolwiek 
sposób uzasadnić, i tu niespodzianie stanął mu przed oczyma 
drugi przyjaciel, całkiem do Dołhańskiego niepodobny, 
chociaż także wielki sceptyk i zarazem hedonik – doktór 
Porębski. Był on szkolnym kolegą Grońskiego i w ostatnich 
latach leczył go na nerwy, więc znał go doskonale. Otóż, 
pewnego razu, wysłuchawszy jego rozmaitych refleksji i 
narzekań na niepodobieństwo znalezienia odpowiedzi na 
najważniejsze życiowe pytania – rzekł mu: „To jest zabawa, 
na którą potrzeba czasu i środków. Gdybyś musiał pracować 
na chleb tak jak ja, nie zawracałbyś głowy sobie i innym. 
Wszystko to przypomina gonitwę psa za własnym ogonem. 
A ja ci powiadam: patrz na to, co cię otacza, nie na własny 
pępek i jeśli chcesz być zdrów, to... carpe diem!” Groński 
uznał wówczas te słowa za nieco brutalną i więcej lekarską 
niż filozoficzną radę, ale gdy przypomniały mu się obecnie, 
począł sobie mówić: „Rzeczywiście, ta droga, na którą 
ustawicznie, jakby ze złego przyzwyczajenia wchodzę nie 
prowadzi nigdzie, i kto wie, czy te kobiety modlące się w tej 
chwili z taką wiarą, nie są bez porównania rozumniejsze ode 
mnie, nie mówiąc już o tym, że są spokojniejsze i 
szczęśliwsze.” 
Tymczasem pani Krzycka poczęła mówić: „Pod Twoją 
obronę uciekamy się, święta Boża Rodzicielko”, a kobiece 
głosy odpowiedziały jej natychmiast: „naszymi prośbami nie 
racz gardzić, ale od wszelakich złych przygód racz nas 
zawsze zachować”. Grońskiego zaś ogarnęła ogromna 
tęsknota za takim słodkim, opiekuńczym bóstwem, które 
prośbami nie raczy gardzić, a wybawia od złych przygód. 
Jakżeby z nim było dobrze, jaki można by mieć spokój o 
drogie głowy i jaką prostotę myślenia! Na nieszczęście 
odszedł już był za daleko i mógł tylko tak samo tęsknić, ale 
nie mógł tak samo wierzyć jak te kobiety. 
Groński przebiegł myślą szereg swoich znajomychspostrzegł, że wierzących gorąco i do głębi duszy było 
między nimi bardzo mało, natomiast byli tacy, którzy wcale 
nie wierzyli, tacy, którzy chcieli, a nie mogli wierzyć, tacy, 
co, nie wierząc, uznawali ze względów społecznych, że 
wiara jest potrzebna, i wreszcie tacy, którzy byli po prostu 
zajęci czym innym. Do tej ostatniej kategorii należeli ludzie 
zachowywujący na przykład zwyczaj chodzenia w niedzielę 
na mszę, jak zwyczaj jedzenia co rano śniadania, ubierania 
się we frak na wieczory lub noszenia rękawiczek. Weszło to 
obyczajowo w skład ich życia i na tym koniec. Tu Groński 
spojrzał mimo woli na Krzyckiego, albowiem młody 
człowiek wydawał mu się właśnie ptakiem z takiego gaju. 
Jakoż tak było rzeczywiście. A jednak Krzycki nie był to 
człowiek ani tępy, ani bezmyślny. Na uniwersytecie 
filozofował trochę tak jak inni, lecz potem prąd życia i pracy 
poniósł go w inną stronę. Istniały wprawdzie rzeczy, które 
obok Jastrzębia i związanych z nim spraw codziennych 
obchodziły go ogromnie: obchodził go szczerze kraj, jego 
przyszłość, wszelkie wypadki, które mogły tak lub inaczej 
na nią wpłynąć – wreszcie kobiety i miłość; natomiast nad 
swą wiarą nie zastanawiał się więcej niż nad śmiercią, nad 
którą nie zastanawiał się wcale jakby w przekonaniu, że nie 
należy o nich myśleć, gdyż one same o każdym w swoim 
czasie pomyślą. 
A obecnie z powodu gości w Jastrzębiu tym bardziej był o 
sto mil od podobnych pytań. Niegdyś, gdy jeszcze jako 
student jeździł podczas wakacji z matką na sumę do 
Rzęślewa, żywił w głębi duszy taką poetyczną nadzieję, że 
pewnej niedzieli rozlegnie się za drzwiami kościelnymi 
turkot karety, do kościoła wejdzie młoda i cudna 
księżniczka, przejeżdżająca gdzieś znad Bałtyku do Kijowa, 
a on ją zaprosi do Jastrzębia, następnie zaś pokocha i 
zaślubi. Aż tu niespodzianie te młodociane marzenia 
spełniły się poniekąd, albowiem do Jastrzębia przybyła nie 
jedna, ale aż trzy księżniczki, o których mógł marzyć, ile mu 
się podobało – i oto klęczały teraz przed domowym 
ołtarzem, pogrążone w modlitwie. Począł więc patrzeć – to 
na panią Otocką, to na podobną do tanagryjskiego posążka 
postać panny Maryni i powtarzał sobie: „Matka chce mi dać 
jedną z nich za żonę”. I nie miał nic przeciw samej idei, ale 
natomiast myślał o pani Otockiej: „Ta, to książka, którą już 
ktoś czytał, a ta druga, to jeszcze smyk, a nawet literalnie: 
smyk od skrzypców!” Po chwili zwrócił jakby mimo woli 
oczy na głowę panny Anney, a mimo woli dlatego, że 
stanowiła ona najbardziej świetlisty przedmiot w pokoju, 
albowiem zachodzące słońce padając na jej jasne włosy 
przesyciło je takim blaskiem, że cała głowa zdawała się 
płonąć. Panna Anney podnosiła od czasu do czasu rękę i 
osłaniała się nią, jakby chcąc potłumić ten blask, ale 
ponieważ promienie słońca stawały się coraz mniej gorące, 
więc w końcu przestała to czynić. Chwilami przy tym 
zakrywała jej klęczącą postać jakaś młoda, czarnowłosa 
dziewczyna, której Krzycki nie znał, i domyślał się tylko, że 
to musi być panna służąca którejś z tych pań. Lecz pod 
koniec nabożeństwa dziewczyna pochyliła się zupełnie, tak 
że Krzyckiemu nie przesłaniało już nic widoku ani jasnej 
głowy, ani młodych i silnych pleców. 
– To byłaby największa pokusa! – mówił sobie ale matka 
byłaby przeciwna, dlatego że to cudzoziemka. 
Lecz nagle, jakby wyrzut sumienia przyszły mu na pamięć 
smutne oczy i szczupłe ramiona panny Stabrowskiej. Ach! 
gdyby Rzęślewo i kapitały jemu przypadły w udziale! Ale 
wujaszek zapisał Rzęślewo na szkoły, a kapitały na Karlsbad 
dla Maćków, jak mówił Dołhański – no i parę tysięcy Hance 
Skibiance. Na to wspomnienie Krzycki zmarszczył się i 
przeciągnął ręką po czole. 
„Niepotrzebniem się unosił przy matce i przy tych paniach 
rzekł w duszy. – Ale Grońskiemu trzeba tę sprawę objaśnić. 
Jakoż po skończonym nabożeństwie zwrócił się do niego: 
– Chciałbym z panem pomówić na cztery oczy o rozmaitych 
rzeczach. Dobrze? 
– Dobrze – odpowiedział Groński. – Kiedy chcesz? 
– Nie dziś, bo przedtem muszę być w Rzęślewie, by ludzi o 
coś wypytać, potem gospodarstwo, goście... Najlepiej będzie 
jutro wieczorem, albo pojutrze. Weźmiemy strzelby i 
pójdziemy pod las. Tam jest teraz ciąg słonek. Dołhański nie 
myśliwy, więc zostawimy go przy paniach. 
– Dobrze – powtórzył Groński. 
VIII 
Jakoż zaraz następnego dnia wybrali się obaj pod wieczór ze 
strzelbami i psem ku staremu młynowi, a po drodze Krzycki 
począł rozpowiadać wszystko, o czym się wczoraj 
dowiedział. 
– Byłem w Rzęślewie – mówił – ale tam nic dobrego nie 
słychać. Chłopi rozpowiadają, że testament jest fałszywy i 
że skręcili go panowie, by rządzić pieniędzmi i gruntami na 
własną korzyść. Wiem już prawie na pewno, że tej oliwy 
dolewa do ognia Laskowicz. Dlaczego? – nie rozumiem, ale 
tak jest. Zwłaszcza bezrolni burzą się i powiadają, że jeśli 
cały majątek między nich rozdzielą, to sami dadzą składkę 
na szkołę. Oczywiście, nie mają przy tym najmniejszego 
pojęcia, o jaką szkołę Żarnowskiemu chodziło i ile taka 
może kosztować. 
– Co zamierzasz wobec tego zrobić? – zapytał Groński. 
– Nie wiem, zobaczę, a tymczasem będę perswadował. 
Prosiłem także proboszcza, by im tłumaczył, o co chodzi. 
Gadałem z kilku starszymi gospodarzami. Zdawało się, żem 
im trafił do przekonania. Na nieszczęście z nimi jest tak, że 
każdy pojedynczo wzięty bywa rozsądny i nawet rozumny, a 
gdy się do wszystkich razem gada, to jakbyś głową w mur 
bił. 
– To nic dziwnego – odrzekł Groński. – Weź dziesięć 
tysięcy doktorów filozofii, a zrobi się z nich tłum rządzący 
się odruchami. 
– Być może – rzekł Krzycki – ale ja nie tylko o testamencie 
chciałem mówić. Widziałem się też ze starym karbowym 
rzęślewskim i dowiedziałem się ogromnie ciekawych rzeczy. 
Oto, niech pan sobie wyobrazi, że nasze domysły były 
fałszywe i że Hanka Skibianka nie jest córką wuja 
Żarnowskiego. 
– A to zdawało się takie oczywiste! Ale jakież są na to 
dowody? 
– Bardzo proste. Skiba był rodem z Galicji i przywędrował 
do Rzęślewa z żoną i córką, która miała około pięciu lat, a 
że Żarnowski, póki był zdrów, siedział murem na wsi i 
wtedy przynajmniej od dziesięciu lat nigdzie nie wyjeżdżał, 
więc tym samym nie mógł być ojcem dziewczyny. 
– To istotnie sprawę rozstrzyga. Nie rozumiem tylko, 
dlaczego zapisał jej dziesięć tysięcy rubli? 
– A, to cała historia! –odpowiedział Krzycki. – Trzeba panu 
wiedzieć, że nieboszczyk, choć jak się teraz okazuje, kochał 
chłopów, trzymał jednak swoich ludzi okrutnie ostro. 
Gospodarzył też starym systemem, to się znaczy, wymyślał 
od rana do wieczora. Powiadali, że jak zaczął kląć w ganku, 
to go było do wpół wsi słychać. Pewnego tedy razu 
przyszedł do kuźni, znalazł coś nie w porządku i zaczął 
besztać kowala od ostatnich słów. Kowal kłaniał się i słuchał 
w pokorze, ale zdarzyło się, że mała Hanka była wtedy 
przed kuźnią i widząc, co się dzieje, wzięła patyk i nuż 
okładać Żarnowskiego po nogach: „Bedzies ty na tatusia 
krzycoł!” Nieboszczyk podobno w pierwszej chwili osłupiał, 
ale potem, jak się zaczął śmiać, tak mu i gniew na kowala od 
razu przeszedł... 
– Podoba mi się ta Hanka – rzekł Groński. 
– Toteż i wujowi tak się to podobało, że tego samego dnia 
posłał rubla kowala i kazał jej przyjść z dziewczyną do 
dworu. Od tej pory ogromnie ją polubił. Kazał ją uczyć 
czytać starej gospodyni – i sam tego doglądał. Dziecko się 
też do niego przywiązało i tak to trwało całe lata. W końcu 
ludzie zaczęli gadać, że pan chce wziąć kowalównę całkiem 
do dworu i wychować na pannę, ale, zdaje się, że to nie była 
prawda. Chciał ją zapewne wychować tylko na tęgą wiejską 
kobietę i wyposażyć. Skibowie, u których była jedynaczką, 
mówili podobno, że za nic by jej nie oddali. Wiem zresztą to 
tylko, co mi karbowy opowiadał, bo nasze stosunki z 
nieboszczykiem były wówczas tak jak zerwane, właśnie z 
powodu tego młyna, spod którego zabrał nam wodę na 
swoje stawy. 
– A następnie Skibowie wyemigrowali? 
– Tak jest. Ale przedtem Żarnowski zaczął chorować, 
przeniósł się do Warszawy, potem siedział za granicą i te 
stosunki jakoś się rozluźniły same przez się. Gdy Skibowie 
wyemigrowali, dziewczyna miała już siedemnasty rok. Wuj, 
wróciwszy na śmierć do Rzęślewa, tęsknił jakoby do niej i 
czekał od niej wiadomości. Ale ponieważ poprzednio 
przeniósł nawet i meble z Rzęślewa do miasta, więc ona nie 
przypuszczała widocznie, żeby wrócił, i nie wiedziała, 
dokąd pisać. 
– Zapis najlepiej dowodzi, że o niej nie zapomniał – rzekł 
Groński. – I z całego tego testamentu pokazuje się, że to był 
jednak człowiek z większym sercem, niż ludzie myśleli. 
– Z pewnością – odrzekł Krzycki. 
Czas jakiś szli w milczeniu, po czym Władysław zaczął 
znów mówić: 
– Co do mnie, to jednak wolę, że ona nie jest córką 
nieboszczyka. 
– Dlaczego? Czy to ma jaki związek z zapisem? 
– Nie. Zapisu w żadnym razie nie przyjmę - nigdy! 
– To dobrze, ale powiedz mi, dlaczegoś ty się tak ostro od 
tego zastrzegał, że aż to wszystkich dziwiło. 
– Bo jest jedna okoliczność, której ani matka, ani nikt się nie 
domyśla, a którą panu szczerze wyznam. Oto ja tę 
dziewczynę w swoim czasie zbałamuciłem. 
A Groński zatrzymał się nagle, spojrzał na Krzyckiego i 
zawołał: 
Masz tobie! 
I ponieważ sam nie brał takich rzeczy lekko, a prócz tego 
poprzednie opowiadanie Krzyckiego wzbudziło w nim dla 
tej Hanki sympatię, więc zmarszczył brwi i zapytał: 
– Bójże się Boga! Dziecko zbałamuciłeś? Co nazywasz 
swoim czasem? 
Lecz Krzycki odpowiedział dość spokojnie: 
– Nie zatrzymujmy się, bo pies za daleko odleci – i tu 
wskazał na biegnącego przed nimi białego wyżła. – Dziecka 
nie zbałamuciłem, bo ona miała wtedy szesnaście lat; stało 
się to przed siedmiu, gdy byłem jeszcze studentem i 
przyjechałem na wakacje do Jastrzębia. 
– Czy były jakie następstwa? 
– O ile wiem, to nie. Rozumie pan, że przyjechawszy 
następnych wakacji i nie zastawszy już ani jej, ani Skibów, 
nie śmiałem dopytywać, bo na złodzieju czapka gore. Ale 
dziś zapytałem mimochodem karbowego, czy Skibowie nie 
dlatego wypadkiem wyemigrowali, że dziewczynie zdarzyła 
się przygoda. Powiedział mi, że nie. 
– To tym lepiej i dla niej, i dla ciebie. 
– Z pewnością, że lepiej, gdyż inaczej rzecz byłaby się 
wydała i doszła do uszu matki. 
– I w takim razie ty miałbyś przykrości? 
W głosie Grońskiego brzmiała ironia, ale Krzycki, zajęty 
własnymi myślami nie zauważył jej wcale i rzekł: 
– W takim razie miałbym przykrości, bo matka jest w tych 
rzeczach ogromnie surowa. Toteż dziś, przy większym 
zastanowieniu, jestem jak wilk, który nigdy nie robi szkody 
w tej okolicy, w której ma gniazdo. Wówczas byłem głupszy 
i mniej ostrożny. 
– Niechże cię licho porwie! – zawołał Groński. – Bo co? 
Nic. Mów dalej. 
– Ja niewiele więcej mam do powiedzenia. Wracając ,jednak 
do zapisu, to pojmuje pan, dlaczego nie mogłem go przyjąć? 
– Może i pojmuję, ale „wymień mi swoje wyśmienite 
powody” – jak mówi Szekspir. 
– Gdyż zbałamucić dziewczynę, to się na wsi zdarza, ale 
zbałamuciwszy ją zabrać to, co było dla niej przeznaczone – 
tego byłoby nadto. A może ona tam gdzie w Ameryce biedę 
klepie? 
– Wszystko jest możliwe – odpowiedział Groński. 
Więc gdyby ogłoszenia, które porobię, nie doszły do ,jej 
wiadomości, to w takim razie ja używałbym jej pieniędzy, 
podczas gdy ona marłaby z głodu. Nie! Wszystko ma swoje 
granice. Ja nie jestem jakiś nadzwyczajny skrupulat, ale są 
rzeczy, których bym po prostu nie mógł zrobić. 
Powiedz mi – ale tak szczerze czy ty masz do niej jaki 
sentyment? 
– Powiem otwarcie, żem zupełnie o niej zapomniał. Teraz 
mi się przypomniała i oczywiście nie mogę mieć do niej 
żadnej niechęci. Nawet owszem!... Tego rodzaju 
wspomnienia nie mogą być przecie przykre, chyba że się 
łączy z nimi jaka zgryzota... Ale myśmy byli prawie dziećmi 
– a zbliżył nas czysty wypadek. 
– To pozwól sobie zadać jeszcze jedno pytanie. Gdyby 
nieboszczyk Żarnowski zapisał był jej całe Rzęślewo i 
wszystkie kapitały, a w razie jeśli ona się przez dwa lata nie 
zgłosi – tobie, czy odrzuciłbyś taki zapis? 
– Nie mogę odpowiadać na pytania, nad którymi się nie 
zastanawiałem. Nie chciałbym się przedstawić panu ani 
lepszym, ani gorszym niż jestem. To jednak pewna, że 
ogłoszenia bym porobił i robiłbym je przez całe dwa lata. 
Zresztą, co panu zależy na mojej odpowiedzi? 
I nagle przerwał, albowiem od strony pobliskiego brzeźniaka 
doszedł ich jakiś dziwny głos, podobny jakby do chrapania, 
a jednocześnie nad wierzchołkami brzózek i liwiny ukazał 
się na tle zorzy spory szary ptak, lecący w prostej linii ku 
zaroślom po drugiej stronie łąki. 
– Słonki! – zawołał Krzycki. I skoczył naprzód. 
A Groński, podążając za nim, myślał: 
"Ten nie czytał zapewne Nietzschego, a jednak w jego 
żyłach płynie razem z krwią jakieś szlacheckie 
nadczłowieczeristwo. Gdyby mu ktoś uwiódł jego siostrę, 
strzeliłby mu w łeb jak psu, ale ponieważ chodzi o wiejską 
dziewczynę, więc ani się zatroska". 
Po czym ustawili się obaj na skraju brzeźniaka. Czas jakiś 
trwała zupełna cisza, po czym dziwny głos rozległ się 
powtórnie nad ich głowami i ukazała się druga słonka. 
Groński strzelił i chybił; Krzycki poprawił – i widać było, 
jak zniżonym lotem –zapadała w dalsze zarośla. Biały pies 
zamajaczył przez chwilę w mroku krzaków i niebawern 
wrócił niosąc zabitego ptaka w pysku. 
Była już postrzelona – ozwał się Krzycki to pan zabił. 
A Groński odpowiedział: 
-Uprzejmy z ciebie gospodarz. 
I znów zapadła cisza, której nie mącił nawet i szelest liści, 
gdyż nie było żadnego powiewu. Lecz po niejakim czasie 
zachrapały nad ich głowami naraz dwie słonki, jedna tuż za 
drugą, do których Groński nie mógł strzelać, lecz które 
Krzycki zrzucił dwójką bardzo czysto. Wreszcie zlitowała 
się jakaś desperatka i nad Grońskim, albowiem przeciągnęła 
nad nim tak wygodnie, jakby mu chciała usunąć wszelkie 
trudności. Sam on zawstydził się prawie tej radości, jaką 
odczuł, gdy po strzale usłyszał uderzenie ptaka o ziemię i 
zgodnie ze swym nałogiem rozmyślania o każdym objawie, 
doszedł do wniosku, że jest to dziedzictwo z czasów 
niezmiernie pierwotnych, w których zręczność myśliwska 
stanowiła o bycie człowieka i jego rodziny. Ale dzięki tym 
wywodom nie strzelił wcale jeszcze do jednej sztuki, która 
przeciągnęła bliżej skraju zarośli – i na której ciąg zakończył 
się widocznie, gdyż przez dłuższy czas oczekiwali na 
próżno. Tymczasem ściemniło się zupełnie – i po chwili ze 
zmroku wynurzył się biały wyżeł, a za nim Krzycki. 
– Przyszliśmy za późno – rzekł – ale to nic. W każdym razie 
są cztery sztuki dla czterech pań. Jutro postaramy się o 
więcej. – To była tylko mała przerwa w twoich wyznaniach 
– odpowiedział Groński, przewieszając strzelbę przez ramię. 
W wyznaniach? -zapytał Krzycki. – Aha! – tak... 
– Mówiłeś, że was zbliżył czysty wypadek... 
– Rzeczywiście tak było. Ale teraz muszę iść naprzód, a pan 
niech idzie w ślad za mną, bo tu miejscami mokro. Tędy 
dojdziemy do mostu, a przy moście będzie droga. 
Jakoż dopiero, gdy znaleźli się na drodze, począł opowiadać: 
– Zaczęło się i skończyło wszystko we młynie, który już 
wówczas służył na skład siana – a trwało nie dłużej nad dwa 
tygodnie. Było tak: poszedłem niegdyś ze strzelbą na 
wychodnego, na kozła, bo tu często wychodzą kozy 
wieczorami z zagajnika nad strugę. Chmurzyło się tego dnia 
mocno, ale że od strony zachodniej było pogodnie, 
myślałem, że przejdzie. Zasiadłem o kilkaset, a nawet i 
więcej kroków od młyna, bo bliżej leżało płótno na łące, 
którego mogły się kozy strachać – i w jakieś pół godziny 
później kozła rzeczywiście zabiłem. Ale tymczasem poczęło 
padać i wnet zrobiła się taka ulewa, jakiej w Jastrzębiu nie 
pamiętam. Porwałem mojego kozła za zadnie nogi i 
począłem machać co sił do młyna. Po drodze spostrzegłem, 
że płótno ktoś zabrał. Wpadam tedy do młyna i zakopuję się 
po uszy w siano, aż tu słyszę: oddycha ktoś tuż przy mnie. 
Pytam: kto tam jest? Jakiś cienki głos odpowiada mi: "Ja". – 
Co za ja? – "Hanka". – A co ty tu robisz? – "Przyszłam po 
płótno". – Poczęło tak grzmieć, iż myślałem, że się młyn 
rozleci –i dopiero gdy uspokoiło się trochę, dowiedziałem 
się za pomocą ciągłych pytań, że moja towarzyszka jest z 
Rzęślewa, że się woła: Skibianka i że skończyło się jej 
szesnaście "roków" na świętą Annę. Wówczas ale daję panu 
słowo, jeszcze bez żadnej złej myśli tylko dla konceptu i 
dlatego, że się tak zwykle gada z miejskimi dziewczynami – 
mówię do niej: A dasz buziaka? Nie odpowiedziała nic, ale 
że w tej chwili huknął piorun, więc przytuliła się do mnie – 
może ze strachu. A ja pocałowałem ją w same usta – i 
dalibóg – miałem takie wrażenie, jakbym pocałował w 
pachnący kwiat; więc zrobiłem to drugi raz, trzeci i tak 
dalej, a ona nie oddała mi pierwszego pocałunku, a oddała 
któryś tam, dziesiąty, czy dwudziesty – a gdy burza przeszła 
i trzeba się było rozstać, miałem jej ramiona na szyi a 
jednocześnie policzek mokry od jej łez... Bo popłakiwała 
sobie, nie wiem, czy po utraconym wianku, czy dlatego, żem 
odchodził. 
Grońskiemu przyszła mimo woli na myśl piosenka obłąkanej 
Ofelii: 
On się zerwał, drzwi otworzył, wdziewa suknię ranną. 
Wpuścił pannę, lecz od niego nie wyszła już panną. 
A Krzycki mówił dalej: 
– Na odchodnym powiedziała mi, iż wie, że ja jestem panicz 
z Jastrzębia, że widywała mnie co niedziela w Rzęślewie i że 
patrzyła na mnie jak na cudowny obraz... 
– Ach, ty przecież jesteś przystojny do obrzydliwości – 
przerwał z pewną irytacją Groński. 
– Ba! mam już trzy, albo cztery siwe włosy. 
– Zapewne od urodzenia. Jak często widywaliście się 
potem? 
– Zanim odszedłem, zapytałem ją, czy następnego wieczora 
będzie się mogła wymknąć. Odpowiedziała, że tak, 
ponieważ wieczorami zbiera zawsze blichujące się płótno z 
łąki, z obawy, by kto nie ukradł, a przy tym latem sypia nie z 
tatusiami w chałupie, ale w stodole, na sianie. I schodziliśmy 
się już potem codziennie. Ja musiałem się ukrywać przed 
stróżami nocnymi, więc wykradałem się przez okno do 
ogrodu, choć to była niepotrzebna ostrożność, bo stróże spali 
tak, że raz jednemu zabrałem trąbę i kij. Zabawne też było i 
to, że z Hanką widywaliśmy się tylko w nocy i że właściwie 
nie wiedziałem nigdy dobrze, jak ona wygląda, chociaż przy 
księżycu wydawała mi się ładna. 
– A w kościele? 
– Nasza ławka kolatorska jest blisko ołtarza, a dziewczęta 
klęczą w głębi. Tyle tam takich samych czerwonych i 
żółtych chustek, tyle ponatykanych w nie kwiatów, że 
trudno coś odróżnić. Chwilami zdawało mi się, że ją z 
daleka widzę, ale dokładnie nie mogłem się nigdy 
przypatrzeć. Wakacje skończyły się też wkrótce, a gdym na 
następne przyjechał, Skibowie już wyemigrowali. 
– Nie pożegnałeś się z nią? 
– Wyznaję, że nie. Wolałem tego uniknąć. 
– A nie zatęskniłeś do niej nigdy? 
– Owszem. W Warszawie tęskniłem do niej ogromnie i 
przez pierwszy miesiąc byłem w niej po prostu zakochany. 
Po powrocie do Jastrzębia, gdym znowu zobaczył młyn – 
także, ale jednocześnie rad już byłem, że wszystko jak w 
wodę wpadło i że matka o niczym się nie dowie! 
Tak rozmawiając skręcili z bocznej drogi na aleję 
prowadzącą do dworu, którego niskie światła w odległości 
mniej więcej wiorsty to błyskały poprzez gałęzie lip, to 
chowały się, przesłonięte gęstwiną liści. Noc już zrobiła się 
zupełna, gwiaździsta i pogodna. Było jednak dość ciemno, 
bo księżyc jeszcze nie zeszedł i tylko miedziana poświata na 
wschodniej stronie nieba zwiastowała, że zejdzie lada 
chwila. Nie było żadnego wiatru. Wielkie nocne milczenie 
przerywały tylko ledwie dosłyszalne poszczekiwania psów 
w dalekiej, uśpionej wsi. Groński i Krzycki poczęli mimo 
woli mówić ciszej. Jednakże nie wszystko spało, bo o 
kilkaset kroków od alei migotało na łące nad rzeką ognisko. 
– To chłopi konie pasą i łapią przy świetle łuczywa raki – 
rzekł Krzycki. – Słyszę nawet, że jeden odjeżdża. 
Jakoż w tej samej chwili dał się słyszeć na łące zgłuszony 
przez trawę tętent kopyt końskich, a prawie zaraz potem 
rozległ się donośny głos drugiego pastucha, który wśród 
ciszy nocnej wołał przeciągle za odjeżdżającym: 
– Wojtek!... A przywieź ta i więcej szczypek, bo mi nie 
starczy! 
Nocny jeździec, wyjechawszy na drogę, przesunął się 
niebawem jak cień koło rozmawiających, jednakże poznał 
widocznie młodego dziedzica, gdyż mijając zdjął czapkę i 
ozwał się: 
– Niech będzie pochwalony! – Na wieki wieków! 
I czas jakiś szli w milczeniu. 
Krzycki począł pogwizdywać z cicha, to wołać na psa, lecz 
Groński, który rozmyślał ciągle nad tym, co się stało we 
młynie, rzekł: 
– Czy wiesz, że gdybyś ty był na przykład Anglikiem, to 
wasza sielanka skończyłaby się prawdopodobnie inaczej – i 
miałbyś czyste wspomnienie na całe życie, w którym byłaby 
ogromna poezja... 
– My mniej jadamy ryb, więc mamy inny temperament niż 
Anglicy, a co do poezji, może jej trochę i tak było... 
– Nie tyle inny temperament, ile inny obyczaj, a w nim 
więcej folgi... Oni mają dusze zdrowsze, a zarazem 
samodzielniejsze i nie zapożyczają moralności z francuskich 
książek... 
Po czym zamyślił się przez chwilę i następnie mówił dalej: 
– Ty powiadasz, że w waszym stosunku było i tak trochę 
poezji. Zapewne! – ale patrząc tylko od strony Hanki, nie od 
twojej. W niej istotnie jest coś poetycznego, albowiem 
wnosząc z twoich własnych słów, to ona kochała cię 
prawdziwie. 
– To z pewnością – przerwał Krzycki. – Kto wie, czy 
kiedykolwiek w życiu będę tak kochany. 
– Ja też myślę, że nie. I dlatego dziwię się, że ten kamień tak 
wpadł w toń twojej niepamięci i że się po nim tak wszystko 
w tobie wygładziło. 
Krzyckiego dotknęły nieco te słowa, więc odrzekł: 
– Otwarcie mówiąc, to ja panu opowiedziałem to wszystko 
tylko w tym celu, by wytłumaczyć, dlaczego nie przyjmuję 
zapisu – i w naiwności duszy myślałem, że mnie pan 
pochwali. A pan wyszukuje tylko na mnie miejsc bolących. 
Jużci wolałbym ostatecznie, żeby się to nie było stało – ale 
skoro się stało, to lepiej mi o tym nie myśleć. Bo gdybym ja 
miał tyle milionów, ile po wsiach znajdzie się co rok 
zbałamuconych dziewczyn, to bym nie tylko Rzęślewo, ale 
pół powiatu zakupił. Mogę jednak pana zapewnić, że ani one 
same nie patrzą na to, jak na tragedię, ani też rzecz nie 
kończy się nieszczęściem. Byłoby też po prostu śmieszne, 
gdybym to brał więcej do serca niż Hanka, która 
prawdopodobnie wcale tego do serca nie brała i... nie bierze. 
– Skąd to wiesz? 
– Bo tak zwykle bywa. A gdyby zresztą było przeciwnie, to 
cóż zrobię? Przecie nie pojadę szukać jej za oceanem. W 
książce wyglądałoby to może bardzo romantycznie, ale w 
rzeczywistości – mam gospodarstwo, którego nie porzucę, i 
rodzinę, której mi nie wolno poświęcić. Taka Hanka, której, 
mówiąc nawiasem, trochę mi pan zakwasił wspomnienie, 
może być najpoczciwsza dziewczyna, ale ożenić się – 
przecie z nią nie ożenię, więc koniec końców, co mogę 
zrobić? 
– Nie wiem. Ale musisz się chyba zgodzić, że jest pewien 
moralny niesmak w takim położeniu, w którym człowiek po 
spełnionej winie pyta następnie siebie lub drugich: co mogę 
zrobić? 
– O, to tylko facon de parler – odpowiedział Krzycki – 
albowiem w gruncie rzeczy wiem doskonale. Porobię 
ogłoszenia i na tym się wszystko skończy. Pokutę, którą mi 
ksiądz w swoim czasie zadał, odprawiłem i więcej 
pokutować nie myślę i nie będę. A na to Groński: 
– Sero molunt deorum moloae. Rozumiesz, co to po polsku 
znaczy? 
– Objąwszy gospodarstwo w Jastrzębiu, posiałem moją 
łacinę na jego polach – ale nie wzeszła! 
– To znaczy: późno mielą młyny bogów. 
Krzycki zaś począł się śmiać i ukazując ręką w kierunku 
starego młyna, rzekł: 
– Ten już nic nie zmiele. Za to zaręczam. 
Dalszą rozmowę przerwało im spotkanie blisko już bramy 
dwóch niewyraźnych postaci, z którymi się niemal potrącili, 
albowiem chociaż księżyc już zeszedł, w starej alei lipowej 
było prawie zupełnie ciemno. 
Krzycki był przekonany, że to przyjezdne panie używają 
wieczornej przechadzki, ale dla pewności zapytał: 
– A kto tam? 
– To my – odpowiedział nieznany niewieści głos. – 
Mianowicie, kto? 
– Służąca pani Otockiej i panny Anney. 
Młody człowiek przypomniał sobie dziewczynę, której 
czarna główka zasłaniała mu w czasie majowego 
nabożeństwa rozświetlone włosy Angielki. 
– Aha! – rzekł. – Nie boją się to panienki chodzić w takich 
ciemnościach? Jeszcze którą wilkołak porwie. 
– Nie bojemy się – odpowiedział ten sam głos. 
– A może ja jestem wilkołak! 
– Wilkołak tak nie wygląda. 
Rozpoczęły się śmiechy dwóch dziewczyn, ale obie cofnęły 
się nieco i w tej samej chwili jasny promień księżyca, który 
przedarł się przez liście, oświecił białe czoło, czarne brwi i 
połyskujące zielonawo białka oczu jednej z nich. 
Krzycki, któremu pochlebiły słowa, że wilkołak tak nie 
wygląda, popatrzył w te oczy i rzekł: 
– Dobranoc! 
– Dobranoc! 
Panie z Dołhańskim były już w jadalnym pokoju, gdyż z 
podaniem wieczerzy czekano tylko na myśliwych, którzy po 
powrocie poszli się przebrać. Panna Marynia przysiadła się 
do dzieci na końcu stołu i rozmawiała po trochu z nimi, po 
trochu z Laskowiczem; ten zaś opowiadał jej coś z wielkim 
ożywieniem przypatrując się jej uporczywie, ale i z 
czujnością, by nie zwrócić na to niczyjej uwagi. Groński 
zauważył to jednak od pierwszej chwili wejścia, a ponieważ 
młody student zaciekawiał go i niepokoił od czasu, jak się 
dowiedział o jego agitacji wśród rzęślewskich chłopów – 
pragnął wmieszać się do rozmowy. Ale panna Marynia 
przerwała ją prawie w tej samej chwili i wysłuchawszy 
ostatniego zdania przyłączyła się do innych pań, które 
słysząc poprzednio z ganku strzały w stronie starego młyna, 
poczęły dowiadywać się o rezultat polowania. Pokazało się 
przy tym, że ani panna Anney, ani obie siostry nie widziały 
inaczej słonek jak na półmisku, więc gdy stary służący 
przyniósł na rozkaz Krzyckiego cztery martwe ofiary, 
oglądały je z ciekawością, wypowiadając przy tej 
sposobności słowa spóźnionego współczucia dla ich 
tragicznego losu i wypytując o ich sposób życia. Władysław 
Krzycki, którego świat zwierzęcy zaciekawiał i zajmował od 
wczesnych lat, jął rozpowiadać przy kolacji o dziwnych 
obyczajach tych ptaków i ich tajemniczych ciągach – przy 
czym zwracał się szczególnie do pani Otockiej, albowiem 
uderzyły go po raz pierwszy jej niezwykła uroda. W ogóle 
wolał on inny, mniej subtelny rodzaj piękności i cenił przede 
wszystkim kobiety hoże, zauważył jednak, że tego wieczoru 
pani Otocka wyglądała wprost nadzwyczajnie. Jej 
niezmiernie delikatna cera wydawała się jeszcze 
delikatniejszą przy czarnej i naszytej koronkami sukni, a w 
oczach jej, w rysunku ust, w wyrazie twarzy i w całej 
postawie było coś tak dziewiczego, że kto by nie wiedział o 
jej wdowieństwie, wziąłby ją za pannę, a nawet za panienkę 
z dobrego wiejskiego domu. Władysław od pierwszej chwili 
przyjazdu tych pań zapisał się wprawdzie do stronnictwa 
panny Anney– obecnie musiał wszelako przyznać w duchu, 
że młoda Angielka nie jest okazem rasy tak wyrafinowanej – 
i co gorzej – że wydaje mu się dziś znacznie mniej ładna od 
tej „subtelnej kuzynki”. 
Ale zrobił zarazem jedno dziwne odkrycie, a mianowicie, że 
to spostrzeżenie nie tylko nie zmniejsza jego sympatii dla 
jasnowłosej panny, ale poniekąd go rozczula i usposabia 
jeszcze przyjaźniej. Miał takie przeczucie, jakby tym 
porównaniem do pani Otockiej wyrządził jakąś niezasłużoną 
krzywdę angielce, za którą powinien ją przeprosić. „Trzeba 
się będzie trzymać – pomyślał – bo inaczej wpadnę”. Począł 
jednak szukać niebieskiej smugi tych dziwnych oczu 
znalazłszy ją – pić kropla po kropli jej zamglony lazur. 
Tymczasem pani Krzycka chcąc dowiedzieć się, jakie są 
najbliższe zamiary sióstr, jęła wypytywać panią Otocką, czy 
wyjadą tego lata za granicę i dokąd. 
– Mnie – mówiła – doktór wysyła z powodu moich 
reumatyzmów na kąpiele borowinowe, ale bardzo bym była 
rada spędzić gdzieś z wami jeszcze jedno lato. 
– I nam wspólny pobyt w Krynicy zostawił jak najmilsze 
wspomnienie – odpowiedziała pani Otocka. – Właściwie, to 
my jesteśmy zupełnie zdrowe i chętnie siedziałybyśmy na 
wsi, a jeszcze chętniej zaprosiły do nas ciocię z całym 
domem, gdyby nie to, że czasy takie niespokojne i nie 
wiadomo, co jutro będzie. Ale jeśli się uspokoi, to ciocia po 
kuracji koniecznie musi do nas zajechać. 
To powiedziawszy ucałowała bardzo serdecznie rękę pani 
Krzyckiej, która odrzekła: 
– Jakaś ty dobra i kochana. Ja z całego serca pojechałabym 
do was, tylko że przy moim zdrowiu człowiek musi słuchać 
nie serca, ale różnych ukrytych dolegliwości. Przy tym czasy 
są rzeczywiście niespokojne i rozumiem, że samym 
kobietom trochę straszno siedzieć teraz na wsi. Czy masz 
jakich pewnych ludzi w Zalesinie? 
– Ja naszych ludzi się nie obawiam, gdyż oni bardzo byli 
przywiązani do mego męża, a teraz to przeszło na mnie. Mój 
mąż dużo im świadczył dobrego. Nauczył ich przede 
wszystkim patriotyzmu, a jednocześnie zaprowadzał 
rozmaite urządzenia, których gdzie indziej nie było. Mamy 
ochronę, szpital, kąpiele, sklepy, szkółki owocowe dla 
rozdawania drzewek. Nawet studnie artezyjskie pozakładał 
mąż, żeby we wsi było dość zdrowej wody. 
Dołhański usłyszawszy to przychylił się ku Krzyckiemu i 
szepnął: 
– Fantazje kapitalisty. Uważał żonę i Zalesin za dwa cacka, 
z którymi się pieścił, a bawił się w filantropa, bo miał za co. 
Lecz pani Krzycka spytała znowu: 
– Kto rządzi teraz Zalesinem? 
A młoda wdowa, otrząsnąwszy się z chwilowych smutnych 
wspomnień, odpowiedziała z uśmiechem: 
– W okolicy mówią tak: że Zalesinem rządzi Dworski (jest 
to dawny rachmistrz mojego męża, bardzo do nas 
przywiązany), Dworskim rządzę ja, a mną Marynia. 
– I to prawda – wtrąciła panna Anney – z tym dodatkiem, że 
i mną. 
Na to panna Marynia poczęła kiwać głową i rzekła: 
– Żeby ciocia wiedziała, jak one czasem na mnie zrzędzą! 
– Jakoś tego nie widzę, ale myślę, że przyjdzie czas, że i 
tobą będzie ktoś rządził. 
– Już przyszedł! – wyrwało się pannie Maryni. 
– No? A to ciekawam! Któż to jest ten despota? 
A mała skrzypaczka, wskazując prędkim ruchem paluszka 
na Grońskiego, rzekła: 
– Ten pan. 
– To teraz rozumiem -rzekł Dołhański – dlaczego wówczas, 
gdy wróciliśmy od rejenta, miałem nad głową imbryczek 
pełen ukropu. 
Groński zaś ruszył ramionami jak człowiek, w którego 
wmawiają rzeczy wprost niesłychane, i zawołał: 
– Ja?... despota? Ależ ja jestem ofiara najbardziej 
zahipnotyzowana ze wszystkich. 
– To pan Laskowicz jest hipnotyzerem, nie ja – odrzekła 
panienka.– Sam mi to przed kolacją powiedział i tłumaczył 
mi, co to jest hipnotyzm. 
Groński zwrócił wzrok na drugi koniec stołu, w stronę 
studenta, i ujrzał jego oczy wytężone, uporne i błyszczące, 
utkwione w pannę Marynię. 
„Ależ – pomyślał – on istotnie próbuje na niej swojej siły” 
Więc zmarszczył brwi, a zwróciwszy się ku niej, rzekł: 
– Tego, co jest hipnotyzm, naprawdę nikt dobrze nie wie. 
Widzi się objawy i nic więcej. Ale jak też tłumaczył go pan 
Laskowicz? 
– Mówił to, co już dawniej słyszałam, że osoba uśpiona 
musi wykonać wszystko, co każe ten, który ją uśpił – i że 
nawet rozbudzona, zawsze mu podlega. 
– To nieprawda! – odpowiedział Groński. 
– I ja tak myślę. Utrzymywał przy tym, że i mnie potrafiłby 
bardzo łatwo uśpić, ja zaś czułam, że wcale nie. 
– Doskonale! A czy takie rzeczy panią zajmują? 
– Hipnotyzm mniej. Jak ma być coś tajemniczego, to wolę 
słuchać o duchach, a zwłaszcza podobają mi się historie, 
które opowiada jeden nasz sąsiad w Zalesinie, o małych 
duszkach. Mówi, że się nazywają skrzaty, że broją w starych 
domach i że można je widzieć, gdy się w nocy patrzy przez 
okno do pokoju, w którym się pali na kominie. Biorą się 
wtedy za łapki i tańcują przed ogniem. 
– To jakieś wesołe duszki. 
– I nie złośliwe, choć psotne. Sąsiad nasz, staruszek, wierzy 
w nie święcie i kłóci się o nie z proboszczem. Powiada, że u 
niego ich pełno i że mu płatają ciągle figle: czasem 
pociągają za sznurek od zegara, żeby dzwonił, czasem 
chowają pantofle lub inne rzeczy, hałasują w nocy, 
zaprzęgają świerszcze do łupin od orzechów i jeżdżą nimi po 
pokojach; w kuchni zjadają kożuszki z mleka i rzucają groch 
do ognia, który strzela. Ale gdy im się nie dokucza, to 
bywają nawet życzliwe, wypędzają pająki, myszy i pilnują, 
żeby grzyb nie stoczył podłóg. Ten nasz sąsiad był to 
niegdyś człowiek bardzo wykształcony, ale na starość 
zdziwaczał i opowiada to wszystko zupełnie serio. My, 
naturalnie, śmiejemy się z tego, przyznam się jednak, że 
chciałabym bardzo, żeby istniał taki jakiś inny świat – 
dziwny i tajemniczy. Byłoby z tym tak dobrze i ładnie, i 
mniej smutno... 
Tu poczęła spoglądać przed siebie nieco rozmarzonymi 
oczyma, po czym tak mówiła dalej: 
– Pamiętam też, że gdy rozmawialiśmy nieraz z panem o 
obrazach Boecklina, o tych faunach, nimfach i driadach, 
które on malował, to żałowałam zawsze, że tego 
wszystkiego nie ma w rzeczywistości. A czasem tak jakoś 
mi się zdawało, że to może jest, tylko my tego nie widzimy. 
Bo prawda, panie, że któż wie, co się dzieje w lesie w 
południe albo w nocy, kiedy tam nikogo nie ma, albo przy 
księżycu we mgle, albo na stawach? Wiara w taki świat nie 
jest przecie całkiem dzieciństwem, skoro wierzymy w 
aniołów. 
– Toteż ja wierzę w duszki, w nimfy, w driady i w aniołów 
odrzekł Groński. 
– Naprawdę? – spytała. – Bo pan mówi zawsze ze mną ,jak z 
dzieckiem. 
A on odpowiedział jej tylko w myśli: „Mówię jak z 
dzieckiem, ale uwielbionym”. 
Lecz dalszą rozmowę przerwał służący, który oznajmił 
Krzyckiemu, że przyjechał ekonom z Rzęślewa i że w pilnej 
sprawie chce się widzieć z „jaśnie paniczem”. Krzycki 
przeprosił towarzystwo i ze zwykłymi u wiejskich 
gospodarzy słowami: „Cóż tam znowu?” wyszedł z pokoju. 
Ale ponieważ wieczerza była prawie skończona, więc 
niebawem ruszyli się wszyscy za przykładem pani domu, 
która jednak przez chwilę na próżno usiłowała się podnieść, 
albowiem od dwóch dni reumatyzm dokuczał jej coraz 
mocniej. Podobne ataki zdarzały się często i w takich razach 
syn przeprowadzał ją zwykle z pokoju do pokoju. Tym 
razem przyszła jej w pomoc siedząca najbliżej panna Anney 
– i otoczywszy ją ramieniem, podniosła ją lekko, zręcznie i 
bez żadnego wysilenia. 
– Dziękuję pani, dziękuję -odrzekła pani Krzycka – bo 
inaczej musiałabym chyba czekać na Władzia. A, mój Boże, 
jak to dobrze być taką mocną. 
– O, ze mnie prawdziwy Samson – odpowiedziała swym 
miłym, przyciszonym głosem panna Anney. 
Lecz w tej chwili Władysław, który widocznie przypomniał 
sobie, że trzeba odprowadzić matkę, wpadł do pokoju, i 
ujrzawszy co się dzieje, zawołał: 
– Niech pani pozwoli. To mój obowiązek. Pani się zmęczy. 
– Ani trochę. 
– Ach, Władku – odrzekła pani Krzycka – doprawdy nie 
wiem, które z was silniejsze. 
– Czy naprawdę tak? – zapytał patrząc zachwyconymi 
oczyma na wysmukłą postać dziewczyny. 
A ona poczęła mrugać oczyma na znak, że tak naprawdę, 
przy czym jednak zaczerwieniła się, jakby wstydząc się swej 
niekobiecej siły. 
Krzycki jednak pomógł jej usadzać matkę przed stołem, na 
którym zwykła była kłaść wieczorami w saloniku pasjanse. 
Przy tej sposobności przycisnął mimo woli ramieniem ramię 
panny Anney i gdy poczuł to młode, jakby stalowe ciało, 
oblał go nagle war żądzy, a zarazem ogarnęło go poczucie 
jakiejś elementarnej, niesłychanie błogiej siły. Gdyby był 
Grońskim i czytał kiedy w życiu Lukrecjusza hymn do 
Wenus. byłby umiał siłę tę uświadomić i nazwać. Ale 
ponieważ był jeno dwudziestosiedmioletnim zdrowym 
szlachcicem, więc tylko pomyślał, że za taką chwilę, w 
której wolno by mu było przycisnąć do piersi całą podobną 
dziewczynę, warto by oddać Jastrząb, Rzęślewo – a nawet i 
życie. 
Ale tymczasem musiał wracać do rzęślewskiego ekonoma, 
który czekał w kancelarii z pilną sprawą. Rozmowa z nim 
trwała tak długo, że gdy Krzycki pojawił się znowu – 
salonie, młode panie odeszły już były do siebie, tak, że 
zastał tylko matkę, która czekała go umyślnie, chcąc 
dowiedzieć się, o co chodzi, a z nią Grońskiego i 
Dołhańskiego, który grał sam ze sobą w bakarata. 
– Jakie nowiny? zapytała pani Krzycka. 
– Zupełnie niedobre. Tylko niech się mama nie niepokoi, bo 
tu przecie Jastrząb, nie Rzęślewo – i ostatecznie możemy na 
to wszystko machnąć ręką. Ale swoją drogą tam się dzieją 
dziwne rzeczy i Kapuściński w każdym razie dobrze zrobił, 
że tu przyjechał... 
– Na Boga, któż to jest Kapuściński? – zawołał Dołhański 
wypuszczając monokl z oka. 
– Ekonom z Rzęślewa. Otóż powiada, że tam pojawiły się 
jakieś nieznane figury, podobno z Warszawy, i rządzą się 
,jak szare gęsi po niebie. Wydają rozkazy, zwołują chłopów, 
burzą ich, przyrzekają im grunta, każą nawet zajmować 
inwentarze i obiecują, że w całej Polsce wkrótce tak będzie, 
jak w Rzęślewie... 
– A cóż chłopi? cóż chłopi? – przerwała pani Krzycka. 
– Jedni wierzą, drudzy nie wierzą. Niektórzy rozumniejsi 
próbowali się opierać, ale tym grożą po prostu śmiercią. 
Parobcy dworscy nie chcą już jednak słuchać 
Kapuścińskiego i powiadają, że tylko bydło będą paśli i 
karmili, ale żadnej innej roboty nie tkną. Kilkunastu 
komorników wybiera się już do lasu z siekierami i 
zapowiadają, że gajowych, jeśli będą bronili wrębu – pobiją. 
Kapuściński stracił zupełnie głowę i przyjechał do mnie, 
jako do jednego z egzekutorów testamentu, pytać o radę. 
– A tyś mu co poradził? 
– Ja, ponieważ mi oświadczył, że w Rzęślewie nie jest 
pewny życia, poradziłem mu przede wszystkim, by został na 
noc u nas w Jastrzębiu. Chciałem pierwej pogadać z matką i 
z wami, bo istotnie rada jest trudna i położenie ciężkie. 
Przecie taki stan rzeczy nie może się ostać i prędzej, później 
skrupi się wszystko na samych chłopach. Temu trzeba 
koniecznie zapobiec. Ja powiem otwarcie, że od dwóch dni 
myślałem o tym, czyby się kuratorstwa tej przyszłej szkoły i 
w ogóle praw rzęślewskich nie zrzec. Wahałem się tylko 
dlatego, że to służba publiczna, naprawdę jednak, to ja mam 
tyle do roboty w Jastrzębiu, że nie wiem, do czego pierwej 
ręki przyłożyć. Ale teraz skoro chodzi o to, by ratować 
chłopów, i skoro łączy się to z pewnym 
niebezpieczeństwem, to już się nie mogę cofnąć. 
– Ja będę się o ciebie bała, ale cię rozumiem – rzekła pani 
Krzycka. 
– Myślę więc, że przede wszystkim trzeba będzie zaraz jutro 
pojechać do Rzęślewa, ale jeśli tam nie znajdę żadnego 
posłuchu, to wówczas co? 
– Nie znajdziesz – rzekł Dołhański nie przestając rozdawać 
kart. Jeśli pojedziesz, to ja pojadę z tobą – oświadczyła pani 
Krzycka. 
– Tego by tylko brakowała! Niechże mama pomyśli, że w 
takim razie byłbym okropnie skrępowany i na pewno nic 
bym nie wskórał. 
Po czym ucałował jej ręce i począł powtarzać: 
– Nie, nie! Mama rozumie, że to byłoby jeszcze gorzej, i 
gdyby się mama uparła, to wolałbym wcale nie jechać. 
Groński wsparł głowę na ręku i myślał, że łatwiej jednak jest 
analizować siedząc przy biurku rozmaite objawy życiowe, 
niż zdobyć się na radę wobec zdarzeń doraźnych. Dołhański 
zaś przestał wreszcie grać z sobą w bakarata i rzekł: 
– W jakim my jednak jesteśmy położeniu, to przechodzi 
wszelkie pojęcie. Bo przecie w każdym innym kraju 
wezwałoby się policję i rzecz skończyłaby się tego samego 
dnia. 
Na to Krzycki zawołał prawie z gniewem: 
– Co do tego, to pozwól! Już ja tam nie będę wzywał policji, 
nie tylko przeciw naszym chłopom, ale nawet i przeciw 
takim zakazanym figurom, jakie w tej chwili siedzą w 
Rzęślewie. Co to, to nie! 
– A więc, niech żyje okres prawdziwie wolnościowy! 
Lecz Groński podniósł głowę i ozwał się: 
– Kto wie, czy wezwanie policji nie byłoby na rękę tym 
jegomościom. 
– A to jakim sposobem? 
– Bo sami mogą w porę dać nurka, a później burzyć lud i 
wołać na całą Polskę: „Patrzcie, kto wzywa na chłopów 
policję”. 
– To jest trafna uwaga – rzekł Krzycki. – Teraz zaczynam 
rozumieć rozmaite rzeczy, których przedtem nie 
rozumiałem. 
– Mnie – począł mówić z wolna Dołhański – od chwili 
otwarcia testamentu nic a nic nie obchodzi ani Rzęślewo, ani 
jego mieszkańcy. Jednakże podczas rozdawania kart 
przyszła mi jedna myśl. Władek pojedzie tam jutro zupełnie 
niepotrzebnie. Może tylko oberwać guza bez żadnego dla 
nikogo pożytku... 
– Do tego jeszcze nie doszło i tego się wcale nie obawiam. 
Nasza rodzina siedzi w Jastrzębiu od niepamiętnych czasów 
i chłopi okoliczni na żadnego Krzyckiego ręki nie 
podniosą... 
– Przede wszystkim nie przerywaj mi odrzekł Dołhański. 
Jeśli nie oberwiesz guza, a i ja przypuszczam, że może nie, 
to nie znajdziesz, jak sam przed chwilą przewidywałeś, 
posłuchu. Gdybyśmy pojechali my dwaj – to jest ja i 
Groński – to także nic nie wskóramy, albowiem widziano 
nas na pogrzebie i czcigodni Słowianie rzęślewscy patrzą na 
nas jak na ludzi, którzy mają w tej sprawie swój własny 
interes. Tam trzeba, żeby przyjechał ktoś nieznany i nie 
namawiał, ale jak człowiek, który ma prawo i siłę rozkazał 
chłopom, by zachowali się spokojnie. Skoro wam tak o nich 
chodzi, to jest jedyna droga. Otóż z mocy niezbadanych 
wyroków Opatrzności istnieją przecie w tym miłym kraju i 
demokraci narodowi, których, mówiąc nawiasem, nie znoszę 
jak siódemki treflowej w kartach, ale którzy mają podobno, 
jeśli nie mniej spocone, to i nie mniej ciężkie pięści od 
socjalistów. Czy z tymi nie załatwić się za pomocą tamtych? 
– Ależ naturalnie! naturalnie! zawołał Groński. – Chłopi 
mają ostatecznie i więcej ufności do partii narodowej. 
– Ja też do niej całym sercem należę – rzekł Krzycki – ale 
siedząc kamieniem w Jastrzębiu nie wiem, do kogo się udać. 
– W każdym razie nie do mnie – odpowiedział Dołhański. 
Lecz Groński, który jakkolwiek nie należał do żadnych 
stronnictw, znał jednakie całe miasto, z łatwością wskazał 
adresy i sposób, w ,jaki można partię zawiadomić, po czym 
rzekł: 
– A teraz dam jedną radę, taką samą, jaką ty, Władku, dałeś 
Kapuścińskiemu, a mianowicie, żebyśmy poszli spać, 
albowiem zwłaszcza pani i tu zwrócił się do gospodyni 
domu – od dawna się to należy. Czy zgoda? 
– Zgoda – odpowiedział Władysław – ale zaczekajcie 
jeszcze parę minut. Po odprowadzeniu matki odprowadzę i 
was na górę. 
Jakoż w kilkanaście minut powrócił, lecz zamiast 
obiecanego gościom: dobranoc! przysunął się do nich i 
rozpoczął na nowo przerwaną rozmowę. 
– Nie chciałem przy matce mówić wszystkiego – rzekł żeby 
jej nie niepokoić. W gruncie rzeczy sprawa przedstawia się 
daleko gorzej. Oto, mówiąc naprzód o tym, co nas dotyczy, 
wyobraźcie sobie, że ci przybysze zaraz po przyjeździe 
pytali przede wszystkim o Laskowicza i że Laskowicz był 
dziś po południu w Rzęślewie, a wrócił na godzinę przed 
naszym powrotem z polowania. Teraz jest już zupełnie 
pewne, że mamy agitatora tu, między nami... 
– To go wyrzuć – przerwał Dołhański. – Ja na twoim 
miejscu byłbym to dawno zrobił, choćby dlatego, że on ma 
oczy osadzone tak blisko jedno od drugiego jak pawian. U 
człowieka oznacza to fanatyzm i głupotę. 
– Niezawodnie, że skończę z nim wkrótce, a skończyłbym 
pomimo późnej godziny natychmiast, gdyby nie to, że chcę 
się wpierw uspokoić, żeby nie zrobić jakiej głupiej 
awantury. Ja tego nie lubię; ale swoją drogą, tym apostołom 
z Rzęślewa nie radzę zaglądać mi tu do Jastrzębia. Dalibóg 
nie radzę! 
– Czy mają zamiar złożyć ci wizytę? 
– Prawie. A jeśli nie mnie osobiście, to moim parobkom. 
Zapowiedzieli w Rzęślewie, że w całej okolicy będą 
urządzali strajki rolne. 
– Tym bardziej przyda się moja rada, by ten klin wybić 
drugim. 
– Niezawodnie. Zabiorę się też do tego niezwłocznie. 
– Wiem – rzekł Groński – że oni chcą przeprowadzić strajki 
rolne w całym kraju. To się nie uda, gdyż żywioł chłopski tę 
robotę odeprze. Oni, jako ludzie przeważnie z miast, nie 
zdają sobie sprawy ze stosunku człowieka do ziemi. Będą 
wszelako częściowe szkody i zamęt się powiększy, a o to im 
tylko chodzi. Ach! – szekspirowskie „słońce głupoty” nie 
tylko świeci nad naszym krajem, ale jest w zenicie. 
– Jeśli o takim słońcu mowa – odpowiedział Dołhański – to 
możemy powiedzieć jak ongi królowie hiszpańscy: że w 
naszych posiadłościach nie zachodzi ono nigdy. 
A Groński mówił dalej, podnosząc brwi i przymrużając w 
zamyśleniu oczy: 
– Socjalizm... dobrze! To przecie rzecz starsza od 
Meneniusza Agryppy. Płynie ta rzeka przez całe wieki. 
Czasem, gdy przykryją ją inne idee, nurtuje pod ziemią, 
potem zaś znów wydostaje się na światło dzienne. Czasem 
upada, czasem wzbiera i rozlewa... Obecnie mamy powódź i 
to bardzo groźną, która może zatopić nie tylko fabryki, 
miasta i kraje, lecz nawet cywilizację... Grozi to przede 
wszystkim Francji, gdzie dobrobyt i pieniądz wyrugowały 
wszelkie inne idee. Socjalizm jest tego następstwem 
koniecznym. Kapitał ożeniony z demagogią nie mógł 
spłodzić innego dziecka, że zaś to dziecko ma głowę 
potwora i kretyna, to tym gorzej dla ,jego ojca. Pokazuje się, 
że zbytnie bogactwo może być narodowym 
niebezpieczeństwem. Ale to nic dziwnego. Przywilej jest 
niesprawiedliwością, z którą ludzie walczyli od wieków. 
Otóż dawniej mieli przywileje książęta, duchowieństwo i 
szlachta. Dziś nikt nie ma żadnych – pieniądz na wszystkie. 
Oczywiście, że występuje do walki przeciw niemu praca. 
– To mi zaczyna trącić apologią socjalizmu zauważył 
Dołhański. 
– Nie. Tu nie jest apologia. Bo przede wszystkim, patrząc na 
rzecz z góry, czymże jest ten nowy prąd, jeśli nie jednym 
więcej złudzeniem w gonitwie ludzkości za szczęściem. Co 
do mnie, to twierdzę tylko, że socjalizm przyszedł, a raczej, 
że w naszych czasach ogromnie wezbrał, ponieważ musiał 
wezbrać. Chodzi tylko o to, jak się przedstawia i czy nie 
mógłby mieć innej twarzy. I tu się zaczyna moja krytyka. Ja 
Socjalistom nie uważam za grzech socjalizmu, tylko właśnie 
to, że idea zaczyna w ich szkole nabierać coraz bardziej 
rysów złośliwego idioty. Naszym – zarzucam głupotę wprost 
bajeczną, co bowiem mógłby ktoś powiedzieć na przykład o 
mrówkach, które by wytoczyły sprawę robotnic i gryzły się 
o nią w chwili, gdy na mrowisku leży mrówkojad i połyka je 
tysiącami? 
– Prawda! – zawołał Krzycki. 
– A przecie – zakończył Groński – na naszym mrowisku 
leży całe stado mrówkojadów. 
Tu Dołhański wypuścił znów monokl z oka: 
– Żebyśmy nie poszli spać pod nieprzyjemnym wrażeniem – 
rzekł – opowiem wam anegdotę, która ma pewien związek z 
tym, co mówi Groński. W czasie ostatniej wystawy w 
Paryżu jeden czarny król we francuskim Kongo, 
zasłyszawszy o niej, oświadczył, że chce na nią jechać. 
Zarząd kolonii, któremu zależało na tym, by wysłać do 
Paryża jak najwięcej egzotycznych figur, nie tylko się na to 
zgodził, ale przesłał rzeczonemu monarsze kilka koszul, z 
oświadczeniem, że we Francji jest to ubranie konieczne. 
Naturalnie, że koszule wywołały podziw i zdumienie 
powszechne. Król zwołał ministrów, kapłanów 
naczelników stronnictw chcąc się z nimi naradzić, jak się 
tego rodzaju ubranie wkłada. Po długich debatach, przy 
których nie obyło się zapewne bez starcia miejscowych 
realistów z miejscowymi narodowcami i postępowcami, 
wątpliwości zostały wreszcie usunięte. Król włożył rękawy 
koszuli na nogi, tak że mankiety miał na kostkach. Dolny 
brzeg koszuli, który w tym wypadku stał się górnym, 
ściągnięto mu sznurkiem pod pachami w ten sposób, że gors 
wypadł mu na plecach, a otwór na szyję... nieco niżej. 
Uradowany z rozwiązania trudności władca uznał nawet, że 
to jest ubranie, jeśli nie całkowicie, to przynajmniej pod 
pewnym względem bardzo praktyczne, a przede wszystkim 
nadzwyczaj efektowne. 
– Dobrze – rzekł śmiejąc się Groński – ale co to ma za 
związek z tym, o czym mówiłem poprzednio? 
– Większy, niż ci się zdaje – odpowiedział Dołhański – 
albowiem faktem jest, że rozmaici Słowianie gotowi są tak 
nosić wolność, a nasi socjaliści tak socjalizm, jak ten 
murzyński król tę europejską koszulę. 
To rzekłszy schwytał na nowo monokl okiem i oświadczył, 
że ponieważ w cnotliwym Jastrzębiu i z takimi kompanami 
nie może być mowy o nocnej „partyjce”, przeto żegna 
towarzystwo i idzie spać. Za jego przy, kładem poszli 
Groński i Krzycki. Władysław wziął lampę i począł świecić 
gościom, ale na schodach zwrócił się jeszcze raz ku nim z 
twarzą, na której malował się zły humor i rzekł: 
– Niech też diabli porwą i to, że te wszystkie awantury 
przychodzą wówczas, gdy w Jastrzębiu mamy takie miłe 
kobiety! 
– Strzeż się – odpowiedział Dołhański – i wiedz, że nic się 
nie ukryje przed moim okiem. Gdyś pomagał pannie Anney 
przeprowadzać matkę, wyglądałeś jak machina elektryczna. 
Gdyby ktoś przeciągnął przez ciebie druty, mógłbyś 
oświecić nie tylko dwór, ale i czworaki. 
A Krzycki podniósł w górę lampę tak, aby światło nie 
padało mu na twarz, albowiem uczuł, że w tej chwili 
zaczerwienił się jak student. 
IX 
Władysław Krzycki posiadał tę szczęśliwą naturę, że 
położywszy się spać, w kilka minut później zapadał w 
kamienny sen, trwający aż do rana. Tej nocy jednak nie 
mógł zasnąć, albowiem wrażenia całego dnia, a zarazem i 
ostatnie słowa Dokhańskiego wprowadziły go w stan 
rozdrażnienia i gniewu. Zły był na Rzęślewo, na „awantury”, 
które się w nim działy, na Dołhańskiego, że zauważył 
wrażenie, jakie na nim czyniła młoda miss – a zwłaszcza, że 
pozwolił Dołhańskiemu sobie o tym mówić – i w ostatku, na 
samą Bogu ducha winną pannę Anney. Po pewnym też 
czasie, przewracając się z boku na bok, rozpoczął z nią 
rozmowę, w której wziął na się rolę człowieka, który nie 
zapiera się wprawdzie, że jest "grubo" pod urokiem, 
niemniej jednak patrzy na rzeczy trzeźwo i rozumnie. Więc 
naprzód przyznał pannie Anney, że jest ładna i miła, i że ma 
ogromnie sympatyczny głos, dziwnie pociągające spojrzenie 
i ciało jak marmur (ach, jakie ciało!) – wszelako zastrzegł 
sobie stanowczo, by nie myślała, iż się w niej zaraz 
zakochał, a zwłaszcza, zakochał bez pamięci. Przyznać – 
przyzna jej wszystko, czego sama sobie życzy, ale od 
przyznania do zakochania się jest jeszcze dalej niż od 
zakochania się do małżeństwa, o którym przecie nie może 
być mowy. Przede wszystkim jest cudzoziemką, a matka ma 
pod tym względem swoje uprzedzenia – i zresztą słuszne – 
albowiem i on sam wolałby mieć przy sobie na resztę życia 
jakąś polską duszę, nie zaś obcą. Prawda, że w niej jest coś 
dziwnie swojskiego, ale bądź co bądź nie jest Polką. – 
„Jednaka krew ma swoje znaczenie, to tam darmo! -mówił 
w dalszym ciągu do panny Anney. – Więc skoro jesteś 
Angielką, to wyjdźże sobie za jakiegoś Anglika albo Szkota, 
bylebyś nie wymagała ode mnie, żebym z taką małpą 
zawierał przyjaźń albo znajomość, gdyż się beż tego 
doskonale obejdę.” I w tej chwili chwyciła go taka nagła a 
niespodziewana antypatia do tego e w e   u a 1n e g o 
Anglika „z wystającą szczęką” albo Szkota „z gołymi 
kolanami”, iż uczuł, że przy lada nieporozumieniu gotów 
byłby każdego z, nich obić. Ale przez ów napad gniewu 
wybił się zupełnie z tego stanu półdrzemki półjawy, w 
którym rzeczywistość miesza się z urojeniem-i 
otrzeźwiawszy doznał jednak wielkiej ulgi na myśl, że ów 
zamorski narzeczony istnieje tylko w jego wyobraźni, a 
jednocześnie napłynęła mu do serca fala wdzięczności dla 
panny Anney. „Ja się tu z nią kłócę i robię zastrzeżenia – 
myślał – a ona tymczasem przytuliła tam swoją jasną głowę 
do poduszki i śpi w najlepsze.” Tu krew rozigrała się w „im 
znowu, ale rozpędził niebawem zdrożne marzenia, co 
przyszło mu tym łatwiej, że poczęła go ogarniać mgła 
tęsknoty za uczciwą miłością i za tą przyszłą, jeszcze 
bezimienną istotą, która miała z nim dzielić życie. Jął znowu 
ale już pokorniej - rozmawiać z panną Anney i zapewniać ją, 
jakby z pewną melancholią, że chodzi mu nie o nią samą, bo 
wie, że gdyby nawet nie było innych przeszkód, to ona by go 
zapewne nie chciała-ale o to, by ta przyszłą towarzyszka 
jego życia, była choć trochę do niej podobna..., żeby miała 
takie samo spojrzenie i taką samą tę dziwną magnetyczną 
siłę, której on, jeśli się dotychczas nie poddał, to chyba 
jakimś cudem. Co do panny Anney osobiście – otwarcie 
mówi, że winien jej tylko wdzięczność. Jemu nigdzie 
przecież nie jest tak dobrze, jak w tym kochanym Jastrzębiu, 
ale swoją drogą nie może i temu zaprzeczyć, że w tej 
zakazanej dziurze zrobiło się po jej przyjeździe tak rzeźwo i 
jasno, jakby kto okiennice poodmykał, a po wyjeździe 
nastaną znów ciemności, pustka i nudy jeszcze większe, niż 
były przedtem. Toteż za te jasne chwile chętnie ucałowałby 
jej ręce, a nawet, gdyby się jej zdawało, że to nie dosyć – to i 
nogi. Tymczasem przeprasza ją za te szalone myśli, które 
mu przyszły do głowy, gdy w salonie przycisnął jej ramię, 
jakkolwiek bowiem zawsze jest tego zdania, że za jej 
wzajemność można by oddać życie, to natomiast twierdzi 
jednocześnie stanowczo, że Dołhański jest bałwan i cynik, 
który wdaje się w nie swoje rzeczy i którego słów nie warto 
brać w rachubę. Tu porwała go powtórna złość na 
Dołhańskiego i począł w dalszym ciągu przewracać się z 
boku na bok, póki wreszcie późna godzina, młodość głodna 
snu i znużenie nie posypały mu makiem oczu. 
Był jednak w jastrzębskim dworze ktoś, kto także spędzał 
często bezsenne noce i także rozmawiał z osobą nieobecną, a 
mianowicie Laskowicz. Po tym wszystkim; co zaszło i co się 
w ostatnich dniach wyjawiło, gotował się do ostatniej 
pożegnalnej rozprawy z rodziną Krzyckich, rozumiał 
bowiem, że dalszy jego pobyt w Jastrzębiu jest niemożliwy. 
A jednak obecnie chciałby był w nim pozostać choć jeszcze 
parę dni, by dłużej patrzeć na pannę Marynię Zbyłtowską i 
dłużej się – jak sam to nazywał – narkotyzować. Jakoż 
rzeczywiście od pierwszej chwili, w której usłyszał ją 
grającą, zajęła ona tak jego myśli, jak dotychczas nie zajęła 
ich nigdy żadna inna kobieta. Naprzód, do gotowych formuł, 
którymi posługiwał się z dogmatyczną wiarą w sądzie o 
ludziach, należało przekonanie, że kobiety należące do tak 
zwanych klas sytych są to istoty bezmyślne. Tymczasem z 
formułą tą trzeba się było od razu rozstać, gdy przez 
skrzypce przemówiła do niego dusza. Następnie zdziwiło go 
to, że były w tej panience jakby dwie istoty, z których jedna 
przejawiała się w muzyce jako wysoka artystka, skupiona, 
pełna w sobie egzaltacji, roztopiona w fale dźwięków i 
grająca tak, jakby pociągała smyczkiem po własnych 
nerwach – druga występowała w życiu codziennym i w 
zwykłych z ludźmi stosunkach. Ta ostatnia wydawała się na 
pierwszy rzut oka, jeśli nie pospolitą, to zwyczajną, pełną 
prostoty, a nawet i wesołości dziewczyną, która prychała jak 
kot, gdy na przykład Dołhański mówił rzeczy dla niej 
niemiłe, przekomarzała się z Grońskim, opowiadała 
niedorzeczności o duchach lub uciekała do ogrodu, by ku 
wielkiemu strachowi Grońskiego i starszej siostry wozić się 
czółnem po stawie. Laskowicz nie znał zupełnie świata i nie 
był wcale człowiekiem subtelnym, jednakże spostrzegł i on, 
że nawet w tej zwyczajnej dziewczynie było coś takiego, co 
czyniło z niej jakby małe bóstewko, otoczone cichym 
uwielbieniem. Ona sama nie zdawała sobie widocznie z tego 
sprawy i patrząc na taki stan rzeczy jak na coś, co rozumiało 
się samo przez się, żyła życiem kwiatu albo ptaka. Ufna, że 
nie spotka ją od nikogo nic złego, pogodna, jasna, żyjąca 
poza nędzą i lichotą życia, poza jego troskami, poza jego 
zimnym wichrem, który załzawia oczy, i poza pyłem, który 
brudzi, podobna była do czystego źródła, na które ludzie 
patrzą jak na błogosławione i boją się, by nie zmącić jego 
przeźrocza. Zdawało się, że otoczenie nie wymaga od niej 
nic więcej, jak żeby istniała – tak jak nie wymaga się nic 
więcej od arcydzieła. Laskowiczowi, ilekroć na nią spojrzał, 
przychodziło na myśl wspomnienie z lat dziecinnych. On i 
jego starszy brat – który przed kilku laty, wpadłszy w 
suchoty, skończył samobójstwem na Riwierze – byli synami 
przekupki, posiadającej kram z poświęcanym towarem 
woskowym, z medalikami, różańcami i obrazkami przy 
jednym z kościołów warszawskich. Obaj bracia wychowali 
się wskutek tego poniekąd w kruchcie i byli w ciągłych 
stosunkach z księżmi. Owóż zdarzyło się, że stary kanonik, 
proboszcz tego kościoła, kupił na licytacji alabastrowy 
posążek jakiejś świętej i nie wiadomo dlaczego ułożył sobie, 
że to jest nie tylko dzieło, ale i arcydzieło Canowy. Posążek, 
który był istotnie ładny i bardzo misterny, został 
umieszczony po poświęceniu pod imieniem św. Apolonii w 
osobnej niszy w murze, w pobliżu jednego z ołtarzy – i od 
tej chwili staruszek proboszcz otoczył go wielką czcią jako 
świętość i szczególniejszym staraniem jako największą 
osobliwość kościelną. Przyprowadzał do niego swych gości i 
pobożniejszych parafian, każąc im podziwiać robotę i 
gniewając się, gdy kto pozwolił sobie na jaką uwagę 
krytyczną. Oczywiście, podziw kanonika podzielał 
organista, dzwonnik, cała służba kościelna i obaj chłopcy. 
Laskowiczowi mimo woli nasuwała się często teraz myśl, że 
panna Marynia jest taką św. Apolonią wśród swego 
otoczenia. Z tego powodu, zaraz pod pierwszem wrażeniem 
nazwał ją „świętą laleczką”. Ale przypomniał sobie również, 
że gdy w swoim czasie stracił wiarę – a stracił ją jeszcze w 
gimnazjum, które, mówiąc nawiasem, ukończył z pomocą 
starego kanonika wówczas brała go nieraz ochota stłuc 
tamten alabastrowy posążek. Obecnie paliła go jeszcze 
większa, bo granicząca z namiętnością chęć stłuc ten żywy. I 
bynajmniej nie dlatego, by miał być mu nienawistny. 
Przeciwnie. Nie mógł i on oprzeć się urokowi tej kochanej 
przez wszystkich dziewczyny, tak jak nikt nie może się 
oprzeć urokowi jutrzenki albo wiosny: Stało się nawet tak, 
że to, co drażniło go w niej i oburzało – to jednocześnie 
parło go ku niej z niepohamowaną siłą. Więc pociągała go 
jej przynależność do tego świata, którego samo istnienie 
uważał za niesprawiedliwość społeczną, za zbrodnię i za 
krzywdę; nęciła go pomimo wewnętrznej zgryzoty i ta nawet 
myśl, że pod takie kwiaty proletariat jest tylko nawozem. 
Lepem była mu jej subtelna kultura i jej artyzm, choć takie 
rzeczy uważał za zbyteczny i niepotrzebny dla ludu okwiat 
życia; ponętą było jej zupełne niepodobieństwo do kobiet, z 
którymi się aż do przyjazdu na wieś stykał, upojeniem jej 
cała postać. Nigdy poprzednio nie był pod jednym dachem z 
podobną istotą, więc zapamiętał się i stracił głowę na jej 
widok, a chociaż nie uświadomił jeszcze i nie ochrzcił 
imieniem miłości tych sił, które poczynały grać mu w 
piersiach – prawdą było, że w ciągu tych kilku dni rozgorzał 
jak wulkan – i rozkochał się na zabój. Przestawał zaś z nią 
obecnie często, gdyż Marynia poprzyjaźniwszy się wielce z 
małą Anusią i ze Stasiem spędzała z nimi całe dnie. Chodzili 
razem za staw, do tartaku i do owego starego młyna, o 
którym Krzycki wspomniał pannie Anney, i do lasu. 
Laskowicz, jako guwerner Stasia, musiał im towarzyszyć i 
mimo woli brać udział w ich zabawach i gonitwach. 
Kilkakrotnie próbował z nią rozmawiać o socjalizmie, ale te 
rozmowy nie szły, naprzód dlatego, że przeszkadzały im 
dzieci, a po wtóre i z tej przyczyny, że panna Marynia 
dawała odpowiedzi tak proste, tak wyjęte z dobrego serca i 
tak pełne litości dla wszelkiej biedy, że nie można im było 
przeciwstawiać żadnych doktryn. Istocie, której zdziwione 
oczy zachodzą mgłą na wspomnienie ludzkiej niedoli i która 
gotowa jest w każdej chwili oddać wszystko co posiada, nie 
potrzeba dowodzić, że musi i powinna to uczynić. 
Laskowicza zbijał z tropu nie jej opór, ale właśnie to, że ona 
najczęściej przyświadczała mu, dodając, że „przecie i religia 
tak nakazuje”. Wobec tego, cały jego aparat wojenny 
okazywał się zupełnie zbyteczny i przygotowane argumenty 
rozsypywały się jak piasek. 
Musiał jednak podziwiać i prostotę jej serca, i taką czystość 
myśli, z jaką nigdy dotychczas się nie zetknął. Czasami brał 
jej jedno i drugie za złe, gdyż zdawało mu się, że nie wolno 
jest nikomu żyć życiem tak zabezpieczonym od wszystkiego 
co brudzi, plami i zapyla. Ale jednocześnie wielbił ją za to i 
zachwycał się nią jak poetycką wizją, że zaś ta wizja była 
zarazem młodą, uroczą jak wiosna dziewczyną, więc 
poddawał się jej urokowi i z każdym dniem zapadał głębiej 
w miłość. Czuł jednak głucho, że jest w tej namiętności coś 
z żądzy Murzyna do białej kobiety, a co więcej, że w tak 
zwróconej miłości tkwi jakby odstępstwo od zasad. Toteż w 
samym zarodzie zatruł ją jadem nienawiści i wilczym 
popędem zniszczenia. 
I oto pewnej nocy, w wigilię właśnie dnia, w którym miał 
ostatecznie opuścić Jastrząb, począł wzywać „świętą 
laleczkę”, aby do niego przyszła. Przyjmując bezkrytycznie, 
a również i z całą przesadą właściwą fanatyzmowi i 
młodości wszystko, co książki podawały jako ostatnie 
wyniki badań lub zjawisk w dziedzinie naukowej, wierzył, 
że hipnotyzm jest to tajemnicza i olbrzymia siła, która gdy 
może być zastosowana, staje się wówczas nieprzepartą. 
Mając się na mocy prób czynionych między kolegami za 
hipnotyzera i poczytawszy delikatną i wrażliwą panienkę za 
doskonałe medium, był najgłębiej przekonany, że może ją 
uśpić i rozkazywać jej z odległości. Sumienie szeptało mu 
wprawdzie, że to, co ma zamiar uczynić, jest nadużyciem 
nauki, ale on głuszył ów głos wmawiając w siebie, że to 
będzie jednocześnie zwycięstwo proletariusza nad tym 
światem, nad którym nie wolno mieć litości – i że człowiek 
należący do obozu, który wypowiedział wojnę na śmierć i 
życie całej budowie społecznej i „przewartościował” 
wszelkie pojęcia będące dotychczas w obiegu, ma prawo i 
musi być bezwzględnym. 
Przede wszystkim jednak pragnął zdobyć tę wykwintną i 
niepokalaną dziewczynę, opanować nie tylko jej ciało i 
duszę, ale i jej wolę – uczynić z niej coś swojego, ściągnąć 
ją ku sobie, rozbudzić w niej śpiące instynkty kobiece, 
otworzyć przed nią zamknięte drzwi namiętności, 
rozpłomienić ją, ogarnąć, zmiąć, a potem mieć blisko przy 
piersiach – na zawsze. I na myśl o tym ogarniała go jakaś 
dzika radość, podobna do takiej, jaką szaleńcom daje 
profanacja rzeczy otoczonych czcią i obawą, a zarazem 
wzrastała w nim żądza i miłość. Czuł, że po tym wszystkim i 
za to wszystko pokochałby ten swój łup, tę swoją ofiarę bez 
pamięci. 
Lecz ponieważ był tylko szaleńcem o sercu raczej 
dziewiczym, nie zaś człowiekiem zepsutym, więc chwilami 
ogarniała go jednak tkliwość tak wielka, że gdyby wezwania 
jego odniosły jakiś skutek, byłby może nie posunął się aż do 
występku. Ale były to chwile przelotne, po których 
wytężając całą siłę woli i wzrok swych blisko osadzonych 
oczu w stronę sypialnego pokoju panny Maryni, mówił i 
rozkazywał jej: „Wstań! – nie zapalaj świecy – nie budź 
siostry – otwórz cicho drzwi i idź w ciemnościach po szlaku 
moich myśli, póki nie przyjdziesz tu do mnie, w moje 
ramiona, na moje piersi”. I wyobrażał sobie, że lada minuta 
zobaczy ją, podobną do tamtego alabastrowego posążka, 
wchodzącą w jednej koszuli mechanicznym krokiem 
lunatyczki, srebrną, uśpioną, z przechyloną w tył głową, z 
zamkniętymi oczyma, a otwartymi ustami, pijącą blask 
księżyca, który świecił w oknie. Potem nasłuchiwał w ciszy i 
skupiając jeszcze silniej wolę powtarzał znów z takim 
naciskiem, jakby wykuwał każde słowo z kamienia: „Wstań! 
– nie zapalaj świecy, nie budź siostry, otwórz drzwi – idź po 
szlaku moich myśli – i przyjdź!” 
Byłoby to zaś istotnie bardzo straszne, gdyby nie jedna 
szczęśliwa okoliczność, a mianowicie, że jej się ani śniło 
wstawać, otwierać drzwi, iść po szlaku jego myśli – itd. 
Przeciwnie. Spała tak cicho, jakby jaki pochylony nad nią 
anioł odpędzał od niej ruchem skrzydeł sny niespokojne i 
gorączkowe. Małe domowe duchy jastrzębskie, takie, o 
jakich opowiadała Grońskiemu, nie mąciły jej także 
wypoczynku. Może niektóre spędzały z okien ćmy, by nie 
czyniły hałasu bijąc głowami o szyby, może inne wdrapując 
się na firanki i ramy przypatrywały się jej z daleka bystrymi 
oczkami i szeptały sobie wzajem: „Śpi dziewczyna, która 
nam grywa na skrzypcach – śpi! – cyt! – nie budźmy jej!” – 
I choć zapewne brała je ochota pokręcać kołeczki u 
skrzypców i trącać kosmatymi paluszkami w struny, nie 
czyniły tego jednak przez poczciwość i gościnność. – 
Otworami okiennic wdzierał się księżyc, czyniąc jasne, 
posuwające się z wolna plamy na przeciwległej ścianie i 
cisza była wielka, tylko gdzieś za domem pogwizdywali 
koło zabudowań stróże nocni, a w samym domu stary 
szafkowy zegar, który odmierzał życie kilku już 
pokoleniom, mówił i dalej z rezygnacją: „tak! – tak! tak!” 
zapadającym w przeszłość sekundom. 
A Laskowicz wysyłał w dalszym ciągu ze swego pokoju 
rozkazy, które nie dochodziły do niczyjej świadomości. I 
dziwna rzecz! Wewnętrznie mówiło mu coś z trzeźwą, 
prawie zupełną pewnością, że dziewczyna nie przyjdzie, a 
jednak wierzył, że powinna była przyjść. Dopiero po długim 
czasie poczęło się w nim budzić poczucie, że jeśli nie 
przyjdzie, to on razem ze swym hipnotyzmem gra rolę 
durnia. Wreszcie ogarnęło go zmęczenie, zniechęcenie i 
gniew na samego siebie. Sen odbieżał go niepowrotnie. 
Godzina płynęła za godziną. Za oknem niebo wgłębiło się i 
pozieleniało na wschodzie, a wkrótce obramowało się na 
dolnym krańcu różową przeźroczą wstążką jutrzenki. Młody 
student, nie rozbierając się wcale, otworzył okno, by 
odetchnąć rzeźwym porannym powietrzem. W ogrodzie 
rozpoczął się już pierwszy świegot ptactwa, a od strony 
niezbyt odległego stawu dochodziły, wraz z zapachem 
akacji, głosy czapli i przytłumione jakby jeszcze senne 
kwakanie dzikich kaczek. Po niejakim czasie we wsi 
zaskrzypiał żuraw studzienny. 
Laskowiczowi przyszło wówczas do głowy, że jest to ostatni 
świt widziany przez niego w Jastrzębiu, że jutro obudzi się 
w mieście i nie zobaczy ani panny Maryni, ani małej Anusi 
Krzyckiej, którą jedną polubił wśród mieszkańców 
jastrzębskiego dworu. I uczyniło mu się trochę żal. Ale 
ponieważ rozumiał, że po przybyciu jego kolegów 
partyjnych do Rzęślewa i po wizycie ekonoma 
Kapuścińskiego u Krzyckiego jest to rzecz nieunikniona, 
wolał przeto sam pierwej zażądać dymisji, niż ją otrzymać. 
W tym celu postanowił napisać list do Władysława i 
oświadczyć, że ma już dość pedagogicznych obowiązków; 
przewidywał zresztą, że i tak muszą się zobaczyć, choćby 
przy wypłacie pensji, i że przyjdzie zapewne między nimi do 
zasadniczej rozprawy, która może zajść daleko – miał nawet 
na wszelki wypadek przygotowany rewolwer. Uznał jednak, 
że nim to nastąpi, suchy i stanowczy list będzie krokiem 
najbardziej zgodnym z jego ambicją – więc gdy rozwidniło 
się zupełnie, zasiadł zaraz do pisania. 
Krzycki zaś zbudził się tego poranku wraz ze wschodem 
słońca, albowiem na wsi budził się tak zawsze, bez względu 
na to, czy położył się wcześniej czy później. Czuł jednak w 
kościach, że za mało miał wypoczynku, i przeciągając swoje 
tęgie ramiona mówił sobie, że opłaciłoby się to tylko w 
takim razie, gdyby panna Anney dowiedziała się 
kiedykolwiek, że to z jej powodu się nie wysypia, i gdyby go 
pożałowała choć trochę. Tymczasem począł sobie 
przypominać, co ma do roboty w dniu dzisiejszym, i ułożył 
plan następujący: przede wszystkim wziąć tusz i wygnać z 
kości znużenie, następnie pojechać jeszcze przed śniadaniem 
do Rzęślewa i „zajrzeć trochę w oczy tym jegomościom”, a 
jeśli będzie można, to pogadać z chłopami; potem wrócić, 
skończyć po śniadaniu z Laskowiczem i wyprawić go do 
miasta końmi, które miały przywieźć doktora, a resztę czasu 
poświęcić pisaniu listów, gospodarstwu i gościom. W 
Rzęślewie postanowił być koniecznie, dlatego że jakkolwiek 
zgadzał się w duchu z Dołhańskim, że tam nie ma na razie 
nic do zrobienia, jednakże nie chciał, by te panie mogły 
pomyśleć, że nie pojechał tam z obawy. 
Ułożywszy wszystko w ten sposób, narzucił na siebie byle 
jak ubranie i wsunąwszy stopy w pantofle udał się do 
łazienki nie przewidując, że spotka go tam nadzwyczajny 
wypadek i że za chwilę zobaczy nie taki wprawdzie 
alabastrowy posążek, o jakim marzył całą noc Laskowicz, 
ale w każdym razie coś podobnego do Diany w wodotrysku. 
W tej samej bowiem sekundzie, w której otworzył drzwi, 
zaszumiały strumienie wody i przy świetle niebieskich szyb 
łazienki ujrzał stojącą pod tuszem nagą i operloną błękitnie 
postać niewieścią, z pochyloną nieco głową i z rękoma 
podniesionymi do włosów, które czarną falą przesłaniały jej 
twarz. Trwało to jedno mgnienie oka. Przytłumiony krzyk i 
stukot zamykanych drzwi rozległy się razem. Krzycki 
popędził jak wicher do swego pokoju i wzburzony a zarazem 
i przerażony chwycił drżącą ręką karafkę, nalał szklankę 
wody, wypił ją i jął powtarzać bezładnie: „Co się stało? Kto 
to był? Dla Boga, co się stało!” W pierwszej chwili sądził, 
że to mogła być pani Otocka albo panna Marynia i w takim 
razie awantura byłaby ogromna. Te panie wyjechałyby 
zapewne z Jastrzębia, a jemu wypadłoby się chyba 
oświadczyć o rękę tej, którą ujrzał w tak rajskiej postaci. „A 
czy to moja wina? – myślał – dlaczego nie zamknęła drzwi? 
przecież tam jest zasuwka!” Wypił znów szklankę wody, by 
ochłodzić wzburzoną krew i pomyśleć spokojniej, co teraz 
zrobić i kto była ta nimfa. Jakoż po chwili doszedł do 
przekonania, że to jednak nie mogła być żadna z dwu sióstr. 
Naprzód, dlaczego by miała wstawać tak rano? – po wtóre, 
obie były szczupłe, a ta postać była tęższa i w ogóle 
zbudowana tak, że – aj! aj! I wreszcie doszedł, kto to był: 
niezawodnie nikt inny, tylko ta czarnuszka, która mu 
przesłaniała w czasie nabożeństwa pannę Anney i którą 
spotkał w ciemnej alei wracając z Grońskim z polowania. 
Ale jeśli tak, to nie stało się nic bardzo strasznego, a nawet 
przeciwnie!... Przyszło mu do głowy, że te niebieskie szyby 
to wszelako dobry pomysł, bo w takim oświetleniu zjawisko 
było po prostu cudne. I na myśl o nim uczuł potrzebę 
wypicia trzeciej szklanki wody. Nie uczynił tego jednak, 
natomiast po niejakim czasie poszedł znów do łazienki, 
która była już pusta, i po wychłodzeniu się należytym ubrał 
się i pośpieszył do stajen. Tam kazał osiodłać konia i ruszył 
w cwał do pobliskiego Rzęślewa. 
Dzień był pogodny, godzina jeszcze bardzo wczesna. Ale 
cala natura rozbudziła się już i zroszona, skąpana w słońcu, 
zdawała się po prostu krzyczeć z radości, zupełnie jak 
wiejska dziewczyna, gdy ze zbytku życia i zdrowia 
wyśpiewuje z przymkniętymi oczyma aż do zapamiętania: 
„Oj, dana! oj, dana!...” Ptactwo rozdzwoniło się tak, że aż 
liście trzęsły się na drzewach. W dalekiej dąbrowie rozlegało 
się kukanie kukułki, wilgi pogwizdywały wśród konarów 
wysokich drzew; w głębi leśnej odzywał się głosem 
tartakowej piły stary kruk, pilnujący pełnego gniazda, a od 
czasu do czasu wybuchał podobny do śmiechu wrzask sojek. 
Krzycki wyjechał z lasu na odkrytą drogę. Tu po jednej 
stronie była ruń zbóż, po drugiej łąka, od której zawiewało 
torfem i wiosną, cała zarośnięta złotym kaczeńcem i różową 
smółką, drgającą w cieple słonecznym i pod łagodnym 
tchnieniem wiatru jakby z rozkoszy. Ta rozkosz, ta 
powszechna radość i bujność życia przepełniła również 
piersi Krzyckiego. Czuł w sobie taki rozmach młodości i sił, 
że gotów byłby wyzwać na rękę całe setki socjalistów, ale 
zarazem i przycisnąć do serca cały świat, a zwłaszcza 
wszystkie kobiety poniżej lat trzydziestu. Biała wizja Diany 
pokryta łuską błękitnych pereł poczęła mu znów przesuwać 
się przed oczyma, ale wówczas pomyślał, że gdyby tak 
zamiast czarnych splotów na pochylonej głowie bogini 
zobaczył był złote, to byłby chyba padł. 
Wśród tych widzeń i wrażeń przyjechał do Rzęślewa, gdzie 
jednak, zgodnie z przewidywaniem Dołhańskiego, nie mógł 
nic sprawić. „Apostołowie”, którym chciał zajrzeć w oczy, 
odjechali po jednodniowym pobycie do miasta; gospodarze 
byli w polu przy robocie, każdy na swoim zagonie; 
okiennice w plebanii były jeszcze pozamykane, gdyż 
proboszcz od kilku dni czuł się niezdrów. W dworskich 
czworakach nie ozwała się żadna żywa dusza i dopiero stary 
gumienny oznajmił Krzyckiemu, że parobcy po napojeniu 
bydła wygnali je na pastwisko, a sami poszli, nie pytając 
nikogo o pozwolenie, na odpust do Brześni, dokąd 
pociągnęło także wielu gospodarzy i komorników. 
Był to więc strajk służby folwarcznej i otwarta samowola, 
ale na razie Krzycki nie mógł nic na to poradzić. Kazał tylko 
gumiennemu powiedzieć parobkom, że przyjadą do 
Rzęślewa i zrobią porządek tacy panowie, przed którymi te 
włóczykije, co tu wczoraj były, od razu uciekły, jak tylko się 
o tym dowiedziały – po czym zawrócił i w pół godziny 
później był już w Jastrzębiu. 
Tam służący oznajmił mu, że wszyscy jeszcze śpią prócz 
pana Laskowicza, który polecił mu oddać list. Krzycki wziął 
list i poszedł z nim do kancelarii. Przeczytawszy go 
zadzwonił na służącego: 
– Czy pan Laskowicz był ubrany, kiedy oddawał list? – Tak 
jest – i pakował rzeczy. 
– Zapytaj go, czy może przyjść do mnie do kancelarii, a jeśli 
może, to proś. 
Po chwili młody student wszedł do pokoju. 
Krzycki wskazał mu ręką na krzesło stojące koło biurka i 
rzekł: 
– Dzień dobry panu! Dowiaduję się z pańskiego listu, że pan 
chce opuścić Jastrząb i to zaraz. Przypuszczam, że pańskie 
powody są dostateczne, a więc rozmowę o nich uważam za 
zbyteczną i nie będę pana zatrzymywał. Oto jest pańska 
należność, a konie będą gotowe na tę godzinę, na którą pan 
sobie życzy. 
Lecz Laskowicz, który w stosunkach pieniężnych był 
niezmiernie rzetelny, przeliczywszy pieniądze rzekł: 
– Pan mi wypłaca całą pensję, a tymczasem, ponieważ to ja 
sam uwalniam się przed terminem, więc za ostatni miesiąc 
mi się nie należy. 
I rzucił dość niegrzecznie pozostałą resztę na biurko. 
Krzyckiemu zadrgały trochę policzki koło wąsów, ale 
ponieważ zarzekł się wobec Grońskiego, że nie zrobi żadnej 
awantury, i sam sobie to obiecał, więc odpowiedział 
spokojnie: 
– Jak pan woli. 
– A co do odjazdu – rzekł Laskowicz – to chciałbym 
odjechać zaraz. 
– Jak pan woli – powtórzył Krzycki. – Posyłam za godzinę 
po doktora do matki, więc jeśli to panu dogadza, może pan 
jechać tymi końmi. 
– Owszem. 
– Zatem to rzecz ułożona. Zaraz wydam dyspozycję. 
To rzekłszy wstał i zamknął biurko, jakby chcąc zaznaczyć, 
że zamyka i rozmowę. Laskowicz spojrzał na niego z 
przebłyskami w oczach nienawiści. Nie szukał on awantury, 
ale ją przewidywał, więc stanął przed Krzyckim napięty jak 
łuk. Tymczasem nie zdarzyło się nic podobnego i 
przygotowany na wszelki wypadek rewolwer na nic się nie 
przydał; nie przyszło nawet do wzmianki o liście, chociaż 
był on napisany w sposób twardy i szorstki. A jednak było 
coś przykrego w tym zimnym tonie, w jakim przemawiał 
Krzycki, i pewna obraza w tej skwapliwości, z jaką przyjął 
propozycję wyjazdu. Laskowiczowi, który brał wszystko po 
swojemu, wydawało się, że w tej lodowatej rozmowie 
zaznaczyło się i coś więcej, a mianowicie, stosunek 
człowieka zamożnego, który posiada Jastrząb, biurko z 
pieniędzmi, konie i powozy, do bezdomnego biedaka. Że ze 
swej strony nie zrobił nic, by ten stosunek polepszyć, a 
raczej dużo, by go pogorszyć, i że od samego przyjazdu 
zamknął się w nieprzyjaznej dla tych ludzi doktrynie, jak w 
skorupie żółwia, o tym w tej chwili nie myślał. Wszystko to 
razem wzburzyło w nim żółć do tego stopnia, iż prawie 
żałował, że nie przyszło do jakiego zajścia. Ale ponieważ w 
słowach Krzyckiego nie było nic takiego, do czego by się 
można przyczepić, więc tylko wyszedł z kancelarii bez 
pożegnania i ze zdwojoną nienawiścią. 
A Krzycki zadzwonił, dał rozkaz, by za godzinę konie były 
gotowe oraz by z powodu piątku ogrodnik zajął się połowem 
ryb, po czym dopiero jął się trochę zastanawiać, czy sprawa 
z Laskowiczem przeszła tak, jak sobie życzył. Był z siebie 
rad i nierad. To, że potrafił być lakonicznym i stanowczym – 
zimnym a grzecznym i że nie dopuścił do grubiańskiej 
kłótni, przejmowało go zdać sprawy, nie był bowiem na to 
psychologicznie dość wyrobionym. Powtarzał sobie, iż takie 
sceny „są zawsze nieprzyjemne – i cała rzecz!” W 
rzeczywistości istniała jednak i inna jeszcze przyczyna. Oto 
całe jego zachowanie się, które wydawało mu się wielce 
umiarkowanym, rozsądnym i nieledwie dyplomatycznym, 
nie wypłynęło bezpośrednio i szczerze z jego temperamentu, 
a nawet było wprost przeciwne jego niezbyt głębokiej, ale 
otwartej i porywczej naturze. Gdyby był postąpił zgodnie z 
nią, byłby albo poczubił się z młodym studentem, albo 
powiedział mu na przykład tak: „Panie Laskowicz, 
nadstawiałeś nam tu kolce jak jeż i zawracałeś ludziom 
głowy, a skoro odjeżdżasz, to daj rękę i bądź zdrów! ” I 
jedno, i drugie byłoby lepiej do jego charakteru dostrojone i 
nie miałoby w sobie tego rozdźwięku, którego Krzycki nie 
uświadamiał, ale który odczuwał. 
Lecz dalsze rozmyślania przerwał mu służący 
oznajmieniem, że śniadanie gotowe i że goście są przy stole. 
Jakoż wszyscy zgromadzili się już w jadalnym pokoju, w 
którym pachniała kawa i szumiał samowar. Krzyckiemu na 
widok białych sukien pań i ich świeżych, wypoczętych 
twarzy zrobiło się od razu tak jasno w duszy, że w jednej 
chwili zapomniał o wszelkich przejściach i niesmakach. 
Pocałował na „dzień dobry” w rękę panią Otocką, a 
następnie niby przez roztargnienie pannę Anney, ale tak 
mocno, że zarumieniła się jak wiśnia, po czym uścisnął rękę 
panny Maryni, przywitał się z mężczyznami i począł wołać 
wesoło: 
– Kawy! kawy! bo od wschodu słońca wypiłem tylko dwie 
szklanki wody i głodny jestem jak wilk. 
– Czy to kuracja, czy miałeś gorączkę? – zapytał Groński. 
– Może miałem gorączkę, ale byłem swoją drogą konno w 
Rzęślewie i załatwiłem tysiąc spraw... 
– Cóż "„sielskie, anielskie” Rzęślewo? – przerwał 
Dołhański. 
– A nic! Źle... Tych zakazanych figur, którym chciałem się 
przypatrzeć, już nie ma. Ale teraz chcę przede wszystkim 
kawy i nie odpowiadam na żadne pytania. 
Panna Marynia w zastępstwie pani Krzyckiej, która z 
powodu reumatyzmu dłużej pozostawała w łóżku, nalała mu 
kawy, a on pocałował za to w rękę także i młodą 
kuzyneczkę, z czego była rada, sądząc, że to jej dodaje 
powagi. 
– To mi się należy jako wicegospodyni – rzekła, potrząsając 
głową. – A zwłaszcza ze względu na wiek – dodał 
Dołhański. 
Ona zaś nie pokazała mu języka tylko dlatego, że była zbyt 
dobrze wychowana. 
Lecz Dołhański, który cierpiał na katar żołądka, popatrzył z 
zazdrością na zajadającego Krzyckiego i rzekł: 
– Ależ apetyt. Czysty kanibal! 
– Zrób i ty przed śniadaniem konno milę drogi, a będziesz 
miał taki sam apetyt. Zresztą kanibal, nie kanibal, ale to 
pewna, że gdym tu wszedł, gotów byłem zjeść choćby ten 
oto bukiet, który stoi przede mną. 
– Przyjdą może takie czasy, w których szlachta nie będzie 
miała nic innego do jedzenia – odrzekł Dołhański. 
Ale panna Marynia chwyciła co prędzej bukiet i śmiejąc się 
przesunęła go na drugą stronę stołu. 
– Po kawie nie ma już obawy – zawołał Krzycki. – Ale jakie 
ładne polne kwiaty! Czy to panie same nazbierały? 
– My jesteśmy śpiochy – odpowiedziała pani Otocka – 
nazbierała ich służąca Aninki. 
Tym zdrobniałym imieniem nazywały obie siostry pannę 
Anney. 
Krzycki obrzucił ostrym wzrokiem panie, ale że twarze ich 
były zupełnie spokojne, więc pomyślał: "Kwiatów 
nazbierała i o przygodzie nie wspomniała". 
A panna Anney obracając powoli bukiet i przypatrując mu 
się zaczęła mówić: 
– W środku jest kwiat jabłoni – dziewczyna nic dobrego 
obłamała jakieś drzewko, za co trzeba ją będzie wygderać – 
to są sasanki, to kluczyki, a to jasnota, która już przechodzi. 
– Zadziwiająca jednak rzecz, jak pani mówi po polsku – 
zauważył Dołhański – przecież pani zna nawet nazwy roślin! 
– Słyszałam je z ust wiejskich dziewcząt w Zalesiu u Zosi – 
odrzekła panna Anney. – Mam przy tym widocznie 
zdolności językowe, bo nauczyłam się od nich nawet 
mówić po wiejsku. 
– Naprawdę – zawołał Krzycki – umiałaby pani co 
powiedzieć po chłopsku? Niech pani co powie! Niech pani 
powie! – prosił składając ręce. 
Ona zaś poczęła się śmiać i wzdragać, ale na koniec 
pochyliła głowę i przyłożywszy wierzch dłoni do czoła, jak 
czynią onieśmielone wiejskie dziewuchy, ozwała się 
przeciągając nieco każde słowo: 
– Ja by ta i umiała, ino ze nie śmiem... 
Rozległy się śmiechy i brawa, tylko pani Otocka spojrzała 
na zadowoleniem, a nawet niejaką dumą. Natomiast – z 
pewnego niesmaku, jaki pomimo tej dumy odczuwał, nie 
umiał sobie nią jakimś dziwnym wzrokiem, a ona zmieszała 
się rzeczywiście, ale była przy tym tak ładna, że Krzycki 
pogrążył się do reszty. 
– A! to można głowę stracić! – wołał z niekłamanym 
zapałem. – Słowo daję, można głowę stracić! 
Groński zaś, który na równi ze wszystkimi wpadł w dobry 
humor, rzekł z cicha: 
– A nawet, consummatum est!... 
Lecz dalszą rozmowę przerwał im powozowy turkot, który 
dał się słyszeć na dziedzińcu i umilkł przed gankiem. 
– Co to? – zapytał Groński. 
– Posyłam po doktora dla matki – odpowiedział wstając 
Władysław. – Kto ma jaki interes do miasta, niech powie. 
Dołhański i Groński wstali również i wyszli z nim do sieni. 
– A ja właśnie chciałem cię prosić o konie – rzekł Groński. 
Wiem, że macie tylko jedno siodło damskie w Jastrzębiu, 
więc zamówiłem drugie i muszę odebrać je z poczty 
osobiście. Nie chciałem mówić o tym przy paniach, bo to ma 
być niespodzianka. 
– Dobrze – odpowiedział Krzycki – ale dam panu chyba 
inny powóz, bo tym odjeżdża Laskowicz, a zapewne 
wolałby pan z nim nie jechać. 
– On? – zawołał Dołhański. – To jego nie znasz! On gotów 
by jechać ze starą ciotką Belzebuba, byle tylko móc ciągnąć 
ją za język i samemu gadać i rozprawiać. 
– Trochę w tym prawdy – rzekł Groński. – Ze mnie istotnie 
gaduła. Owszem, chętnie pojadę z Laskowiczem i postaram 
się go rozgadać, bo on mnie jednak zajmuje. Skończyłeś 
tedy z nim dziś rano? 
– Tak. Muszę nawet pójść na chwilę do matki, by jej to 
powiedzieć. Skończyłem, a w dodatku skończyłem 
spokojnie. Ja przynajmniej byłem zupełnie spokojny. 
– To tym lepiej. Idźże do matki, a ja pójdę do siebie po 
płótniankę, bo na drodze musi być kurz porządny. Zaraz 
wracam. 
Jakoż wrócił po chwili, przybrany w biały płócienny kitel. 
Jednocześnie służący zniósł kuferek Laskowicza, a wkrótce 
pokazał się on sam, zamknięty w sobie i posępny jak noc, 
albowiem myśl, że nie zobaczy już swego „alabastrowego 
posążka” napełniała go bólem i żalem, tym bardziej że po 
owych hipnotycznych wysiłkach, gdy dzień roztrzeźwił go, 
poczuwał się jakby do winy względem niego. Mógł 
wprawdzie, zamiast połykać z niepotrzebnym pośpiechem 
śniadanie na górce w swoim pokoju, zejść na dół i patrzeć na 
pannę Marynię jeszcze przez jakie pół godziny, ale nie 
chciał tego uczynić naprzód dlatego, by nie spotkać się z 
Krzyckim, a po wtóre, czując, że grałby w tym towarzystwie 
rolę Piłata w Credo. W tej chwili jednak żałował, że nie 
zeszedł i że nie napełnił sobie nią oczu po raz ostatni. 
Ale czekała go miła niespodzianka, gdyż i młode panie w 
towarzystwie Dołhańskiego i Władysława wyszły na ganek, 
a następnie mała Anusia, z którą żył w przyjaźni, 
dowiedziawszy się, że pan Laskowicz odjeżdża, nadbiegła z 
oczyma wezbranymi łzami z buzią w podkówkę i pęczkiem 
kwiatów w garstce, by pożegnać. Młody student wziął od 
niej kwiaty, ucałował jej rączkę i z ciężkim sercem siadł w 
powozie obok Grońskiego, który tymczasem gawędził z 
panią Otocką. 
Anusia zeszła ze stopni ganku i stanęła tuż przy 
drzwiczkach, co widząc, panna Marynia pośpieszyła 
również za nią i widocznie w obawie, by powóz w chwili 
odjazdu jej nie potrącił, wzięła ją za rękę, a następnie 
zaczęła pocieszać: 
– Przecie pan Laskowicz cię nie zapomni – mówiła 
pochylając się nad dziewczynką – i pewnie do ciebie 
napisze, jak bardzo zatęskni, to i powróci. 
Po czym, podnosząc oczy wprost na Laskowicza: – Prawda, 
panie, że pan jej nie zapomni? 
Zaś Laskowicz spojrzał w głąb jej przeźroczystych źrenic, 
jakby je chciał przejrzeć do dna, i rzeczywiście wzruszony, 
odpowiedział z naciskiem: 
– Nie zapomnę. 
– A widzisz! – uspokajała Anusię panna Marynia. Lecz w tej 
chwili zbliżył się Krzycki. 
– Matka kazała pana pożegnać – rzekł. I natychmiast 
zawołał na woźnicę: 
– Jazda! 
Powóz ruszył, zatoczył koło w okrąg dziedzińca i znikł w 
alei za bramą. 
Panna Anney i obie siostry udały się teraz do pani Krzyckiej 
chcąc jej dotrzymać towarzystwa przy śniadaniu, które w 
dniach dolegliwszych cierpień pijała w łóżku. Krzycki 
przypomniawszy sobie, że rano kazał łapać ryby, poszedł 
wprost przez ogród do stawu zobaczyć, czy połów wypadł 
pomyślnie. 
Lecz zanim doszedł do brzegu, spotkał niespodzianie na 
skręcie cienistego grabowego szpaleru swoją poranną wiję 
„Diany w wodotrysku”. 
Dziewczyna zatrzymała się na jego widok i naprzód przez 
twarz jej przeleciał jakby żywy płomień, po czym zbladła 
tak, że czarny meszek nad jej ustami zarysował się wyraźnie. 
I stała nieruchomie, ze spuszczonymi oczyma i falującą 
piersią, pomieszana i zawstydzona. 
Lecz on ozwał się z całą swobodą: 
– Dzień dobry panience, dzień dobry! A jak panience na 
imię? 
– Paulina – szepnęła nie podnosząc oczu. 
– Ładne imię! 
Po czym uśmiechnął się trochę po szelmowsku i dodał: 
– Ale, panno Polciu... na drugi raz... tam jest zasuwka. 
– Ja się chyba utopię -zawołała jakimś histerycznym głosem 
dziewczyna. 
A on jął mówić tonem perswazji: 
– Dlaczego? Po co? Przecie tu nie ma niczyjej winy, to 
czysty przypadek. Ja nikomu o tym nie powiem, a żem 
widział takie śliczności, to tylko moje szczęście! 
I poszedą do ryb. 
Ona zaś przeprowadziła zamglonymi oczyma jego urodziwą 
postać i stała jeszcze długo zamyślona na miejscu, albowiem 
wydało jej się, że z powodu tej, im tylko wiadomej, 
tajemnicy zapadło między nimi coś takiego, co ich już 
będzie łączyło zawsze. 
A potem, gdy przypomniała sobie, jak ją widział ten cudny 
panicz jastrzębski – dreszcz przeszedł ją od stóp do głowy. 
Groński był to człowiek łagodnego charakteru i wielce 
dobrotliwy. Mimo niejakiej skłonności do filozoficznego 
pesymizmu, nie był jednak pesymistą w stosunkach do ludzi 
i życia. Inaczej mówiąc, w teorii myślał często jak 
Eklezjastes, w praktyce wolał wstępować w ślady 
Horacjusza, a raczej tak żyć, jak by żył Horacjusz, gdyby był 
chrześcijaninem. Ciągłe przestawanie ze światem 
starożytnym dało mu pewną pogodę, nie pozbawioną 
wprawdzie melancholii, ale cichą i harmonijną z powodu 
wysokiego wykształcenia i oczytania, które pozwoliło mu 
zetknąć się ze wszelkimi ideami, jakie kiedykolwiek 
przechodziły ludziom przez głowy, i obznajmić się ze 
wszelkimi formami życia ludzkości, stał się niezmiernie 
wyrozumiałym i najskrajniejsze nawet czyjeś zasady nie 
potrafiły doprowadzić go do takiego stanu, by miał krzyczeć 
jak paw z przerażenia. Ta głęboka wyrozumiałość i to 
przeświadczenie, że wszystko, co przychodzi, musi przejść, 
nie pozbawiając go energii myśli i słowa, pozbawiły go 
jednak w pewnej mierze zdolności do czynu. Był więcej 
widzem, niż aktorem na scenie świata, ale widzem 
życzliwym, żywo odczuwającym i nadzwyczaj ciekawym. 
Sam też przyrównywał się czasem do człowieka, który 
siedząc nad rzeką i przypatrując się jej biegowi wie 
wprawdzie, że musi się ona stoczyć do morza i zginąć w 
nim, ale interesuje się jednak i ruchem fali, i prądem, i 
wirami, i mgłą podnoszącą się z toni, i grą światka na 
wodzie. Grońskiego, poza jego rzeczywistym zamiłowaniem 
do języków i autorów starożytnych, zajmowała i polityka, i 
nauka, i literatura, i sztuka, i. współczesne kierunki 
społeczne, i wreszcie prywatne stosunki ludzkie, a te 
ostatnie do tego nawet stopnia, że niechętni zarzucali mu 
zbytnie zamiłowanie do wiadomości o bliźnich. Z tej ogólnej 
życiowej ciekawości płynęło również jego gadulstwo i chęć 
rozprawiania o wszystkim, co przesuwało mu się przed 
oczyma. On sam uświadamiał sobie to zresztą doskonale i 
usprawiedliwiał się żartobliwie przed przyjaciółmi 
powołując się na Cycerona, który według niego był jednym 
z największych rozprawiaczów i wścibskich, jakich pamięć 
zachowała nam historia. Ale obok tych słabości posiadał 
Groński wysoce rozwiniętą zdolność współczucia ludzkim 
bólom, ludzkim myślom i w ogóle był człowiekiem wielce 
uczuciowym. Kochał bardzo szczerze Polskę taką, jaką ją 
chciał mieć, to jest szlachetną, oświeconą, kulturalną, jak 
najbardziej europejską, a. jednak nie zatracającą swych 
lechickich rysów i trzymającą w ręku chorągiew z białym 
orłem. Ów orzeł wydawał mu się jednym z 
najszlachetniejszych symbolów na ziemi. 
W zakresie uczuć osobistych pokochał jako człowiek i jako 
esteta pannę Marynię Zbyłtowską, ale pokochał ją, jak sam 
mówił, na błękitno, nie na czerwono. Z początku podziwiał 
w niej "muzykę i gołębia", potem, nie posiadając bliższej 
rodziny, przywiązał się do niej jak starszy brat do małej 
siostry lub jak ojciec do dziecka. ®na zaś, wdzięczna za to 
przywiązanie, a zarazem ceniąc jego rozum i charakter 
odpłacała mu całym sercem. 
Grońskiego otaczała w ogóle ludzka przyjaźń i sympatia, 
albowiem nawet obcy, nawet ludzie oddzieleni od niego całą 
przepaścią wierzeń i przekonań – nawet tacy, których 
niecierpliwił jego nałóg przykładania z lada powodu palca 
do czoła i głośnego myślenia, cenili w nim tę zdolność 
współczucia, tę ludzkość i tę wyrozumiałość, które były 
jakby otwarte drzwi w gościnnym domu. 
Odczuwał to i Laskowicz. Gdyby mu było przyszło jechać 
na przykład z Dołhańskim, byłby raczej wolał iść piechotą i 
ponieść swoje tobołki na plecach. Ale Dołhański udawał w 
Jastrzębiu, że go wcale nie widzi, Groński zaś witał się z 
nim uprzejmie i kilkakrotnie rozpoczynał z nim rozmowę, 
która tylko dlatego nie stała się nigdy dłuższą, że sam 
Laskowicz ograniczał ją i przerywał. Teraz jednak siedząc 
obok Grońskiego prawie był rad z jego towarzystwa. Żywił 
w duszy nadzieję, że Groński mówiąc o osobach pozostałych 
w Jastrzębiu powie coś o pannie Zbyłtowskiej, a pragnął 
choćby tylko usłyszeć jej imię. Był przy tym wzruszony 
pożegnaniem z małą Anusią, albowiem zdarzyło mu się po 
raz pierwszy w życiu, by ktoś żegnając się z nim miał łzy w 
oczach – i wdzięczny temu trafowi, który sprawił, że panna 
Marynia rozmawiała z nim w chwili odjazdu, więc serce 
odtajało w nim nieco i gotów był rozgadać się szczerzej, 
zwłaszcza z człowiekiem, do którego nie czuł żadnej 
antypatii. 
Jakoż nie czekał na to długo, albowiem zaledwie dojechali 
do końca alei, gdy Groński z taką jakąś dobrotliwą i poufną 
troską starszego człowieka, który nie rozumie, co się stało, i 
gotów jest zrzędzić, położył mu dłoń na kolanie i rzekł: 
– Panie, co wyście nabroili w Rzęślewie? Teraz tam może 
przyjść do bardzo ciężkich zajść, a wy podobno chcecie 
wszędzie robić coś podobnego? 
– W Rzęślewie zrobiliśmy to – odpowiedział Laskowicz 
czego wymagało dobro naszej idei. 
– Ale przecie chodzi o szkołę gospodarczą, a takie szkoły są 
koniecznie dla ludu potrzebne. Dlaczego pan rozpuścił 
między chłopami wiadomość, że grunta mają być między 
nich rozdzielone? 
Laskowicz zawahał się, czy nie zostawić pytania bez 
odpowiedzi, ale rozbroiła go twarz Grońskiego, zarazem 
życzliwa i zmartwiona, więc począł mówić: 
– Każda partia musi mieć oczy na wszystko, aby wiedzieć, 
co się w kraju dzieje i korzystać ze sposobności. W wypadku 
rzęślewskim okiem partii byłem ja, a w dalszym ciągu 
postępowałem wedle nadesłanych mi wskazówek. 
Oczywiście, nie mogliśmy przewidzieć, jak nieboszczyk 
rozporządzi swym majątkiem. Ale to wszystko jedno. Nie 
potrzebujemy szkół zakładanych przez klasy, z którymi 
jesteśmy w wojnie – i prowadzonych w ich duchu. 
– Wy nie potrzebujecie, ale lud ich potrzebuje. 
– Lud nauczy się rolnictwa i bez pomocy szlachty, jak 
będzie miał na czym się uczyć. Więcej mu przyniosą 
korzyści szlacheckie grunta niż szlacheckie szkoły. Tę 
ziemię w Rzęślewie chłopi uprawiali od setek lat i gdyby 
liczyć po groszu za dzień pracy, to zapłacili za nią sto razy 
tyle, niż warta. 
– Ale wy możecie rozbudzić tylko żądzę na ziemię, a nie 
możecie jej dać. Przy czym pozwól pan sobie powiedzieć, że 
jesteście względem własnej doktryny nielogiczni. Bo przecie 
waszym celem jest upaństwowić ziemię. Otóż w takim na 
przykład Rzęślewie ziemia oddana na szkołę jest poniekąd 
upaństwowiona, a rozdzielona między chłopów, staje się 
tylko rozdrobnioną własnością osobistą. 
– Upaństwowienie ziemi to nasz cel ostateczny, a zatem 
odległy. Tymczasem chcemy mieć lud w naszym obozie, 
więc używamy takich środków, jakie do tego wiodą. My nie 
możemy dać ziemi, ale lud sam ją weźmie. 
– W najlepszym dla was razie będzie ją tylko chciał wziąć. 
Przypuśćmy, że w takim Rzęślewie gospodarze, komornicy i 
parobcy rozchwytają i rozdzielą między siebie grunta. To 
wówczas co? Widzi pan te zatargi, a następnie te nahajki, te 
sądy i te krwawe egzekucje, które na nich spadną. 
– Czy pan sądzi, że to nie woda na nasz młyn? Im tego 
będzie więcej, tym będzie bliżej końca. 
– A więc się dobrze domyślałem! – rzekł Groński 
przypomniawszy sobie, co mówił Krzyckiemu i 
Dołhańskiemu, że sprowadzenie policji może być na rękę 
agitatorom. 
Laskowicz chciał już zapytać, czego się Groński tak dobrze 
domyślał, lecz ów uprzedził go i mówił dalej: 
– Jest jedna szczególna rzecz! Oto gdy któremu z was 
zdarzy się nieszczęście, gdy spadnie nań więzienie, zesłanie 
lub śmierć, wtedy my – ludzie do waszego obozu nie 
należący – ludzie, którym wypowiedzieliście wojnę na 
śmierć, mówimy: szkoda zapału, szkoda obłędnego 
poświęcenia, szkoda młodej głowy i żałujemy was. A wy nie 
żałujecie tego ludu, którego się niby głosicie obrońcami. 
Urządziliście strajki fabryczne i przeciągnęliście już strunę 
tak, że pęknie, a jeśli ją potem fabrykanci nawiążą, to będzie 
jeszcze krótsza niż była. Już tysiące ludzi mrze głodem. A 
teraz chce wam się strajków rolnych, po których chleb 
drożeje i będzie go mniej. I kto na tym ucierpi? Znowu lud. 
Doprawdy, czasem trudno się oprzeć myśli, że wy doktrynę 
kochacie więcej od ludu. 
A na to Laskowicz odrzekł jakimś twardym i tępym głosem: 
-To jest wojna. Ofiary muszą być. 
Groński zaś spojrzał mimo woli na niego i ujrzawszy jego 
oczy, osadzone blisko jedno przy drugim, pomyślał: 
-Nie!... takie jednak oczy istotnie mogą patrzeć tylko wprost 
przed siebie i nie są w stanie objąć szerszego widnokręgu. 
Czas jakiś jechali w milczeniu. Wstał lekki południowy 
wiatr i przynosił im kłęby kurzu, wraz z zapachem 
końskiego potu. Z przydrożnych zarośli nadlatywały roje 
bąków i cięły tak konie, że furman co chwila ogarniał ich 
grzbiety biczyskiem i klął. Nagle Groński zapytał: 
– Ofiary! Ale jakiemu bóstwu składacie te ofiary? Do czego 
dążycie i czego chcecie? 
– Chleba powszedniego dla ludu i powszechnej wolności. – 
A tymczasem zamiast chleba dajecie mu kamień. Co zaś do 
wolności, to proszę pana, byś wziął pod uwagę dwie myśli. 
Pierwsza z nich da się wyrazić tak: Biada narodom, które 
kochają więcej wolność niż ojczyznę! Naturalnie, nie mówię 
o narodach podbitych, abowiem w takim położeniu pojęcia 
wolności i ojczyzny stają się niemal identyczne. Ale pomyśl 
pan, co naprawdę zgubiło politycznie Polskę i co gubi 
obecnie Francję, która w naszych oczach rozsypuje się jak 
beczka bez obręczy? Czy nie ukochanie większe wolności 
niż ojczyzny? A drugą myślą, która mi często przychodzi do 
głowy, jest, że wolność przechodząca granice zakreślone 
przez pomyślność i bezpieczeństwo narodu potrzebna jest 
tylko dla kajdaków. Będziesz pan zapewne uważał to 
ostatnie zdanie za szczyt zacofania, ale niemniej to jest 
prawda. 
Na twarzy Laskowicza odbiło się jakby podejrzenie i obraza, 
lecz tak było widoczne, że Groński nie chce go dotknąć 
osobiście, tylko wygłasza pogląd ogólny, że jednak nie 
przerywał dalszej rozmowy. 
– Wolność stowarzyszeń i syndykatów – rzekł – za pomocą 
których broni się proletariat, nie znosi żadnych ograniczeń. 
Pan zresztą miesza pojęcia ojczyzny i państwa -a jako 
realiście chodzi panu przede wszystkim o państwo. 
A Groński począł się śmiać. 
– Ja realista? – powtórzył. – Ja do nich nie należę. To są 
ludzie niegłupi i po większej części dobrej wiary, ale 
popełniają jeden błąd. Oto wychodzą orać pod wiosenne 
zasiewy w grudniu, to jest wówczas, gdy lemiesz nie chwyta 
zamarzniętej ziemi. Albo jeśli ktoś woli inne porównanie: 
kupują sobie letnie ubrania w czasie najtęższej zimy. Nie 
wiem... może słońce kiedyś zaświeci i zrobi się ciepło, gdyż 
wszystko jest na świecie możliwe, ale tymczasem 
poodmrażają sobie uszy, a ubranie mole zjedzą. 
I myśląc już tylko o realistach, tak mówił dalej: 
– Realiści chcą się liczyć z tą właśnie rzeczywistością, która 
nie chce się liczyć ani z nimi, ani z nikim innym. Bo 
przypuść pan na przykład, że temu stronnictwu jest na imię 
Piotr i że ten Piotr zwraca się do Rzeczywistości – zresztą 
zupełnie szczerze – i tak do niej przemawia: „Słuchaj, 
Dziewico! oto gotów jestem cię uznać, a nawet pokochać, 
ale ty natomiast pozwól mi trochę stanąć na własnych 
nogach, odetchnąć i rozprostować zbolałe kości”. A 
Rzeczywistość odpowiada mu na to z całą uralską 
uprzejmością: „Piotrze, synu Piotra! wychodzisz z kwestii, a 
zatem odbieram ci głos. Nie o to bowiem chodzi, byś mnie 
uznał albo pokochał, ale o to, żebyś porozpinał i zdjął pewne 
ubranie, które mówiąc nawiasem, może mi się przydać, a 
sam położył się na powrót na tej ławce; co zaś do reszty, 
zaufaj w moją siłę i mój bat”. – Gdyby mnie słyszał jaki 
realista, może by mi zaprzeczył, ale w duchu przyznałby mi 
słuszność, gdyż taki jest obraz rzeczy. 
– Zgodzi się pan na to – zawołał z pewnym tryumfem 
Laskowicz – że my jedni bijemy po łbie tę Rzeczywistość. 
– Wy ją niby bijecie – odpowiedział Groński – ale wasz 
kułak odskakuje od jej kamiennego łba i trafia w dołek 
własnego społeczeństwa, które traci do reszty oddech i 
mdleje. Wy przez to pomagacie nawet tej Rzeczywistości. 
I tu przypomniawszy sobie znów, co mówił o mrowisku i 
mrówkojadach, powtórzył to Laskowiczowi. 
Lecz Laskowicz nie zgodził się na porównanie uważając, że 
ma ono tylko pozory prawdy, gdyż stosunków ludzkich nie 
można mierzyć stosunkami w mrowisku. Kto dąży do tego, 
by proletariat uczynić potężnym, ten tym samym daje 
narodowi nową siłę, wystarczającą na odparcie napaści i 
zamachów. Tylko na tej drodze jest wszystko do odzyskania, 
choćby z tej prostej przyczyny, że się będzie miało 
gotowych sprzymierzeńców w proletariacie narodów 
obocznych, które z wrogów staną się przyjaciółmi. 
– To jest także ugodowość, tylko od dołu – rzekł Groński. – 
A właśnie dlatego nieprzeparta i skuteczna, że od dołu. Bo 
słyszy się ciągle: Polska! Polska! Ale ci, którzy to co chwila 
powtarzają, łączą tę Polskę z rozmaitymi takimi przeżytkami 
jak religia, kościół, konserwatyzm – które już pokrywają się 
pleśnią – albo z trupami, które już gniją. My jedni łączymy 
Polskę z ideą potężną, młodą i żywotną, do której należy 
przyszłość, choćby dlatego że stoi przy niej cała młodzież. 
– Naprzód, nie cała ani nawet jej połowa – odpowiedział 
Groński. – Po wtóre, kościół już przeżył i jeszcze przeżyje 
niejeden prąd społeczny, a po trzecie, wasza idea jest tak 
stara, jak stara jest bieda na świecie. Jeśli zaś pan chcesz 
twierdzić, że ta postać, którą jej nadali Lassale i Marks, jest 
nowa, to powiem panu tak: wasz dzisiejszy socjalizm ma 
istotnie jeszcze dość gęstą czuprynę, ale gdy wyłysieje, nikt 
nie będzie mu tak urągał jak młodzież. 
– Pan mówi ciągle aforyzmami; na szczęście jednak 
aforyzmy to jakby papierowe lampy, zawieszone na 
drzewach dialektyki: w mroku je widać, przy świetle słońca 
gasną. 
– A oto jest gotowy aforyzm – odpowiedział uśmiechając się 
Groński. – Nie, panie, to, co ja mówię, ma inne znaczenie. Ja 
chcę powiedzieć, że wasze państwo socjalistyczne, jeśli je 
kiedykolwiek założycie, będzie takim poddaniem 
osobistości ludzkiej urządzeniom społecznym, takim 
wtłoczeniem człowieka w tryby i koła powszechnego 
mechanizmu, taką kontrolą i taką niewolą, że nawet 
dzisiejsze państwo pruskie jest w porównaniu świątynią 
wolności. I oczywiście, rozpocznie się natychmiast reakcja. 
Prasa, literatura, poezja, sztuka wydadzą wam w imię 
indywiduum i jego swobody nieubłaganą wojnę – i wiesz 
pan, kto będzie niósł chorągwie tej opozycji? Młodzież! To 
jest taka prawda jak to, że te czajki latają, ot tam, nad 
łąkami. 
I wskazał na stado czajek zataczające koła nad grudzią, na 
której pasło się bydło. Po czym dodał: 
– We Francji już się to rozpoczyna. Niedawno kilka tysięcy 
studentów przebiegało ulice Paryża z okrzykami: „Precz z 
Rzecząpospolitą!” 
– To jest kołowacizna – odpowiedział Laskowicz – ale to 
walka z mieszczańskim radykalizmem, nie z nami. My także 
nim pogardzamy. Burżuje myślą, że radykalizm osłoni ich w 
danym razie przed zemstą proletariatu, lecz się zawiodą. 
Tymczasem niechcący torują drogę rewolucji. 
– W tym muszę panu przyznać słuszność – odpowiedział 
Groński. – Widziałem w Kairze, jak przed powozami 
baszów biegną saisy, krzycząc: „Z drogi! Z drogi!” Tę samą 
służbę spełnia w stosunku do was radykalizm. 
– Tak! – potwierdził z rozjaśnioną twarzą Laskowicz. 
A Groński zdjąwszy binokle począł je przecierać z kurzu i 
mrugać oczyma. 
– Lecz i między wami – rzekł – są już także różnice. Inny 
charakter ma socjalizm francuski, inny niemiecki lub 
angielski, a i w ich łonie tworzą się już przeciwne obozy. Z 
tego powodu nie będę mówił o socjalizmie w ogóle. Mnie 
chodzi o ten niby krajowy wyrób, którego pan jesteś 
agentem, albowiem z tego, coś mi powiedział, wnoszę, że 
należysz do tak zwanej Polskiej Partii Socjalistycznej. 
– Tak – odpowiedział z energią Laskowicz. 
Groński zaś nałożył na powrót przetarte binokle i rozwinął 
wszystkie żagle: 
– Twierdzisz pan zatem, że wy imię Polski połączyliście z 
młodą i potężną ideą, przez co wpuściliście w jej żyły młodą 
krew. A ja odpowiem, że sama idea, jakakolwiek ona jest – 
tak zwyrodniała w waszych umysłach, że przestała być 
społeczną ideą, a stała się społeczną chorobą. 
Zaszczepiliście Polsce chorobę i nic więcej. Nowy polski 
gmach trzeba budować z cegieł i kamienia – nie z dynamitu i 
bomb. A w was nie ma ni cegieł, ni kamienia. Wy jesteście 
tylko krzykiem nienawiści. Porzuciliście starą Ewangelię, a 
nie umiecie stworzyć nowej, wskutek czego nie ma w was 
zadatków życia. Imię wasze jest Błąd – i dlatego 
wypadkowa waszych działań będzie zawsze przeciwna 
waszym założeniom. Bo przeciągnąwszy strunę strajkową 
nie doprowadzicie ludu do czego innego, jak do słabości i 
nędzy, a ze słabych nędzarzy nie potraficie zbudować silnej 
Polski. To przecie oczywiste. A przy tym na jednej i tej 
samej głowie nie można nosić dwóch czapek, chyba że jedna 
będzie pod spodem. Otóż pytam, co tu jest pod spodem? Czy 
wasz socjalizm jest tylko środkiem do zbudowania Polski, 
czy wasza Polska jest tylko przynętą i hasłem, które ma 
przyciągnąć do waszego obozu lud? Socjalistom, którzy zwą 
się socjalistami bez dodatków i nie twierdzą, że są w jednej 
osobie rybą i rakiem, muszę przyznać, że są logiczniejsi. Ale 
wy łudzicie sami siebie. Naprawdę jest tak, że wy, 
choćbyście chcieli uczynić coś polskiego, to nie zdołacie, 
albowiem w was samych nie ma nic polskiego. Szkoła, 
którąście przeszli, nie odjęła wam, bo nie mogła odjąć, 
języka, ale urobiła wasze umysły i dusze w ten sposób, że 
jesteście nie Polakami, lecz Rosjanami nienawidzącymi 
Rosji. Jak na tym wyjdzie Polska i Rosja, to inna rzecz, ale 
tak jest. Wam się w tej chwili zdaje, że robicie rewolucję, a 
to jest tylko małpa rewolucji i w dodatku obcej. Wy jesteście 
złym kwiatem obcego ducha. Dość wziąć wasze dzienniki, 
waszych pisarzy, poetów i krytyków! Cały ich aparat 
umysłowy jest obcy. Prawdziwy ich cel, to nawet nie 
socjalizm i nie proletariat, ale zniszczenie. W ręku żagiew, a 
na dnie duszy beznadziejność i wielkie nihit! A przecież 
wiadomo, skąd to rodem. Galicyjski socjalizm to także nie 
Apollo Belwederski, ale jednak ma już inne rysy i mniej 
szerokie kości policzkowe. Nie ma w nim tej wścieklizny, 
lecz nie ma i tej rozpaczy, i tego smutku, które są tak 
przeciwne kulturze łacińskiej. Wy jesteście jak owoc, z 
jednej strony zielony, z drugiej gnijący. Wy jesteście chorzy. 
Tą chorobą tłumaczy się ten bezgraniczny brak logiki, 
polegający na tym, że krzycząc przeciw wojnom robicie 
wojnę, krzycząc przeciw sądom wojennym skazujecie bez 
żadnych sądów; krzycząc przeciw karze śmierci, wtykacie 
ludziom w ręce browningi, mówicie: „zabij!” Tą także 
chorobą tłumaczą się wasze szalone porywy i wasza zupełna 
obojętność na to, co dalej będzie, jak również na los tych 
nieszczęsnych ludzi, z których robicie swe narzędzia. Niech 
mordują, niech ograbiają kasy, a czy potem zawisną na 
stryczkach, czy staną się łajdakami – mniejsza wam o to. 
Wasze nihil pozwala wam pluć na krew i na etykę. Wy 
otwieracie na rozcież drzwi nawet znanym łajdakom 
pozwalacie im reprezentować nie własne łajdactwo, ale 
waszą ideę. Wy, ogólnie mówiąc, nosicie w sobie zatratę i 
Polskę łączycie z zatratą. W waszej partii są niechybnie 
ludzie poświęcenia i dobrej wiary, ale ślepi, którzy w swej 
ślepocie służą komu innemu, niż myślą. 
Groński wiedział, że mówi na próżno, ale bądź to z nałogu, 
bądź dlatego że chciał wyładować wszystko, co się w nim 
zebrało, nie przestawał mówić, dopóki turkot kół na bruku 
miejskim nie zgłuszył jego słów. Przed hotelem pożegnali 
się jednak z Laskowiczern chłodno, gdyż poglądy 
Grońskiego dotknęły do żywego młodego medyka. Nie 
przyznawał on Grońskiemu bynajmniej słuszności i już to 
nawet, że podobne poglądy na jego partię mogą istnieć, 
napełniało go na razie gniewem i oburzeniem. Mówił sobie 
wprawdzie: „Nie warto odpowiadać, gdyż to nie nasze 
umysły są obce, tylko nasza idea jest nowa, społeczeństwo 
zaś jest jak człowiek, który przemieszkawszy całe lata w 
jednym domu zawsze niechętnie przeprowadza się do 
innego, choćby ten inny był lepszy”. A jednak słowa 
Grońskiego ukłuły go tak głęboko, że nienawidził go w tej 
chwili tak prawie jak Krzyckiego i byłby dużo dał za to, by 
móc podeptać i skruszyć nienawistne sobie zarzuty. Na 
nieszczęście zabrakło mu na to czasu, a przy tym znużenie 
po bezsennej nocy poczęło go ogarniać coraz bardziej. 
A Groński udał się na pocztę, odebrał pakę z siodłem, 
następnie zajechał do doktora, lecz dowiedziawszy się, że 
ów dopiero za godzinę będzie wolny, zostawił pod jego 
drzwiami powóz, sam zaś poszedł odwiedzić starego rejenta 
Dzwonkowskiego i zarazem oddać mu list Krzyckiego z 
zaprosinami do Jastrzębia. 
Rejent rad przyjął zaprosiny, gdyż i bez nich wybierał się do 
Krzyckich, by, jak mówił, zobaczyć swe „oczko w głowie” i 
posłuchać cudownych skrzypiec. Tymczasem zaczął 
rozmawiać z Grońskim o wypadkach, które zaszły w mieście 
i okolicy. Był nimi tak przejęty i poruszony, że opuściła go 
zwykła gniewliwość, a natomiast ze słów jego przebijał 
gorzki smutek i ciężka troska o przyszłość społeczeństwa, 
które zdawało się tracić głowę. Strajki fabryczne a po części 
i rolne rozszerzały się coraz więcej. W mieście przestały 
działać piece wapienne i stanęła jedyna fabryka cementu. 
Robotnikom, którzy nie mając żadnych oszczędności żyli 
już poprzednio z dnia na dzień, zbrakło od pierwszej chwili 
chleba. Za wzorem Warszawy zawiązał się na miejscu 
komitet do zbierania składek, by zapobiec głodowi. Ale 
wskutek tego wytwarzało się takie położenie, że ludzie 
najprzeciwniejsi bezrobociom podtrzymywali je niejako 
dostarczając chleba próżnującym. „Prawdziwe błędne koło! 
– mówił strapiony staruszek. – Nie dać – to głód i rozpacz 
rzuca robotnika w ramiona socjalistów, dawać – to także im 
na rękę, ponieważ będą mieli z czego podtrzymywać 
bezrobocie i przekonają lud o swej wszechmocy”. 
Opowiadał dalej, że socjaliści zbierają składki i poza 
komitetem, a raczej wymuszają je od bojaźliwych 
postrachem – i że byli i u niego, ale im odpowiedział, iż dał 
na chleb, a nie da na bomby. Grozili mu śmiercią, za co 
wyrzucił ich za drzwi. 
I na chwilę zamilkł, albowiem przyrodzona mu 
zapalczywość wzięła w nim górę nad smutkiem, począł 
tylko toczyć gniewnie oczyma i poruszać tak zawzięcie 
szczękami, jakby chciał zjeść wszystkich socjalistów, razem 
z ich czerwonym sztandarem. 
A następnie, wysapawszy się, mówił dalej: 
– Onegdaj przysłali mi wyrok śmierci, który zapewne 
wykonają, gdyż oni niby wypowiedzieli wojnę rządowi, a 
mordują własnych rodaków. No! mniejsza o to! Trzy dni 
temu zabito w mieście majstra blacharskiego i dwóch 
robotników z fabryki cementu. W Wilczodołach, o parę 
wiorst stąd, napadnięto i poraniono pana Baczyńskiego i 
zrabowano za jedną drogą monopol. Szremski – ten doktór, 
po którego pan przyjechałeś i którego optymizm stoi mi już 
kością w gardle, powiada, że to burza przechodnia. Tak! 
wszystko przechodzi – i pojedynczy ludzie, i całe narody. 
Boję się, że właśnie nasz przechodzi. Bo stajemy się 
narodem bandytów, a byndytyzm nie może być instytucją 
stałą. No! Oczywiście, ludziom z bojówki sprzykrzyło się 
już rabować na rachunek partii i wolą na swój. Albo ja 
wiem, czy dziś dojedziemy żywi do Krzyckich? Ba! Krzycki 
powinien się strzec więcej niż inni. Uchodzi za człowieka 
zamożnego, więc tym bardziej będą go mieli na oku. Ja do 
Jastrzębia pojadę, bo jeśli mnie mają zamordować, to chcę 
usłyszeć jeszcze przedtem nasze cudowne dziecko. Ale po 
prawdzie Krzyccy, zamiast zapraszać nowych gości, 
powinni wyprawić tych, którzy u nich bawią. Szremski, 
gdyby miał rozum, toby jutro wszystkich porozpędzał. 
– Słyszałem, że to tęgi człowiek – rzekł Groński. 
– Tęgi diabeł! – odpowiedział oburkliwie rejent. – A wy 
pamiętajcie, kogo macie między sobą, i że to o nią chodzi. 
Groński, chociaż zaniepokojony i zatroskany opowiadaniem 
Dzwonkowskiego, nie mógł jednak wstrzymać się od 
uśmiechu usłyszawszy ostatnią jego przestrogę, albowiem, 
przetłumaczona na zwykłe słowa, znaczyła ona: „pal was 
licho, byle małej skrzypaczce nie stało się nic złego!” Ale 
ponieważ gdy chodziło o Marynię, sam gotów był pisać się 
na coś podobnego, więc począł tylko uspokajać staruszka; że 
w Jastrzębiu jest, licząc gości i ludzi dworskich, za dużo rąk 
i za dużo broni, by można było obawiać się napadu – i że 
przy tym prawdopodobny wyjazd pani Krzyckiej położy 
koniec pobytowi gości. Dalszą rozmowę przerwało 
przybycie doktora Szremskiego, który wpadłszy jak bomba 
oświadczył, że już jest na resztę dnia wolny i że może 
jechać. 
Groński począł mu się przypatrywać z wielką ciekawością, 
albowiem słyszał o nim jeszcze w Warszawie jako 0 
oryginalnej i wybitnej osobistości, w dodatnim tych słów 
znaczeniu. 
Był to młody zupełnie człowiek, o płowych włosach i 
smagłej, jak u Cygana cerze, żywy jak ogień, kipiący 
zdrowiem, nieco krzykliwy i rozmachany. W mieście i 
okolicy grał niepoślednią rolę, nie tylko dlatego że miał 
największą praktykę lekarską, ale i dlatego że należał do 
najczynniejszych ludzi na wszelkich polach. Porywał się do 
każdej roboty jak do ataku, a dzięki trzeźwej, lubo 
skojarzonej z niesłychanym temperamentem myśli, to, co 
robił, robił przeważnie rozumnie i dobrze. Był on jakby 
uosobieniem tego częstego w Polsce zjawiska, że gdy wśród 
ogółu nie tylko skrępowanego, ale opieszałego i leniwego z 
natury, znajdzie się człowiek z energią i z ideą, to sam jeden 
robi tyle, ile by nie potrafił zrobić żaden Niemiec, Francuz 
lub Anglik. Szremski i sam brał się do wszystkiego, i 
zmuszał do roboty innych z takim rozmachem, że 
przezywano go doktorem–Ostrogą. Zakładał tajne szkoły, 
czytelnie, ochrony dla dzieci, spółki i stowarzyszenia 
ekonomiczne; był we wszystkim i dawał na wszystko 
pieniądze, których zarabiał dużo, lubo całe tłumy biednych 
leczył darmo. Miejscowi socjaliści nienawidzili go, 
albowiem swoją popularnością i swymi wpływami na 
robotników udaremniał ich robotę. Władze patrzały nań 
podejrzliwie i krzywo. Człowiek, który kochał swój kraj, 
organizował życie, szerzył oświatę i dawał pieniądze na cele 
publiczne, musiał w ich oczach być podejrzanym i 
zasługiwał co najmniej na zesłanie do „oddalonych 
guberni”. Na szczęście dla niego gubernatorowej zdawało 
się, że jest chora na nerwy, a kapitan miejscowej 
żandarmerii miał istotnie początki basedowej choroby. 
Owóż gubernatorowa, która przez swe stosunki zrobiła męża 
gubernatorem i rządziła, jak chciała, gubernią, była zdania, 
że gdyby nie "1'homme qui rit", jak nazywała doktora, to 
mogłaby spaść wieczna żałoba na gubernatora, a kapitan 
żandarmów bał się zarówno stosunków gubernatorowej jak 
basedowej choroby. Miał on wprawdzie gotowy raport, 
który uważał za arcydzieło swego życia – i chorował może 
także i z tego powodu, że arcydzieła nie śmiał wysłać 
władzom wyższym. Nieraz w marzeniach aresztował 
doktora, badał go, zmuszał do wydania wspólników, marzył 
wreszcie, że arcydzieło dałoby się spożytkować, gdyby 
wypadkiem przeniesiono gubernatora i jego samego do innej 
guberni, ale były to tylko marzenia. W rzeczywistości raport 
pozostał w głębi szuflady, a doktór, który go czytał 
(albowiem kapitan pokazał mu go na dowód, co mógłby 
zrobić, a czego nie robi) – śmiał się tak szczerze i tak był 
siebie pewny, że kapitanowi samo przez się przychodziło do 
głowy, iż rzeczywiście i z gubernatorową, i z basedówką nie 
ma żartów. 
Doktór zaś śmiał się dlatego, że z natury był człowiekiem 
nadzwyczaj wesołym. W danym razie umiał wprawdzie 
myśleć i mówić poważnie, ale w chwilowych spotkaniach i 
dorywczych rozmowach, w których nie było czasu na 
gruntowne rozprawy, wolał ślizgać się po powierzchni 
przedmiotu, sypać konceptami i opowiadać anegdoty, które 
powtarzano potem w mieście i którymi sam się stale cieszył. 
Nieuleczalny optymista, wnosił wraz ze swym optymizmem 
i ze swoją rozpromienioną twarzą otuchę i dobrą myśl 
wszędy, gdzie się pokazał. Z chorymi żartował z ich choroby 
i żartami rozpędzał ich strach. Wesołość jego podbijała 
ludzi, a gruntowna wiedza lekarska i skuteczna opieka nad 
ich zdrowiem i życiem zapewniała mu nad nimi pewien 
rodzaj panowania. Z tego powodu nie robił sobie nic z 
miejscowych "grubych ryb" i w ogóle z nikogo. Tak było i z 
rejentem, którego ciągła pasja i opryskliwość znane były w 
mieście do tego stopnia, iż stosunki towarzyskie 
utrzymywali z nim tylko ci, których obchodziła wyjątkowo 
muzyka. Doktór, który i z muzyki stroił żarty, szukał jego 
towarzystwa umyślnie, by się z nim przekomarzać, a potem 
ku wielkiej radości i swojej, i swych słuchaczów opowiadać 
o jego wybuchach. 
I teraz też wleciał z łoskotem jak wicher, zapoznał się z 
Grońskim, rozpytał o zdrowie pani Krzyckiej i o piękne 
panie bawiące w Jastrzębiu, o których już słyszał, po czym, 
spojrzawszy na strapioną twarz rejenta zawołał wesoło: 
– Cóż to za mina! Źle nam na świecie, czy co? 
Siedemdziesiąt pięć lat! Wielka rzecz! Wprawdzie to nie 
wiek siły, ale siła wieku! Proszę pokazać puls! 
Tu, nie pytając rejenta, chwycił jego rękę i wydobywszy 
zegarek począł liczyć: 
– Raz dwa! – raz dwa! – raz dwa! – Źle! Puls zakochanego i 
pewnego trochę zgagi! Tak zwykle bywa. Więcej jak 
dwadzieścia pięć lat taka maszyna nie pójdzie... Najwyżej 
trzydzieści! Dziękuję! 
To rzekłszy, puścił rękę staruszka, którego mina poprawiła 
się na poczekaniu, pomyślał bowiem, że dwadzieścia pięć 
lat, dodane do tego, które przeżył, uczyniłyby wiek wcale 
ładny. 
Udając jednak nadąsanego, odpowiedział: 
– Zawsze te koncepta! Doktór myślisz, że mnie chodzi o te 
marne dwadzieścia pięć lat. Nie warto teraz żyć. Przecie pan 
wiesz, co się dzieje. Właśnie dlatego mam taką minę, że 
mówiliśmy o tym z panem Grońskim. Zgagę też mam – no! 
Ale zapytuję, co z nami będzie, jeśli za nimi pójdzie cały 
lud? 
Ale doktór począł wymachiwać rękoma i zaprzeczył 
stanowczo. Ani cały lud, ani jego połowa, ani setna część. A 
i ci nawet, którzy powiadają, że należą do socjalistów, 
mówią tak pod terrorem lub przez nieporozumienie. 
– Dam panom dwa następujące przykłady – mówił. – Ja 
mieszkam na dole, a pode mną w suterenie jest warsztat 
ślusarski. Otóż dziś rano słyszałem urywek takiej rozmowy 
między moim famulusem a ślusarzem: ślusarz powiada – „Ja 
jestem socjalistą, to tam nie ma gadania!” – „Jak to nie ma 
gadania, mówi mój służący, to pan w Boga nie wierzy i 
Polski pan nie kocha?” – „A dlaczego ja mam nie wierzyć w 
Boga i Polski nie kochać?” – „Bo socjaliści nie wierzą w 
Boga i Polski nie kochają!” A ślusarz na to – „Tak, a to 
niech ich choroba tłucze!” – Oto w jaki sposób ludzie należą 
do socjalistów! Nie powiadam, że wszyscy, ale wielu! – Ha! 
I począł się śmiać. 
– Doktór zawsze znajdziesz anegdotę – fuknął rejent – ale 
powiedzmy sobie prawdę: do nich należą tysiące. 
– To niech przeprowadzą choć jednego posła w Królestwie 
odparł doktór. – Bomby głośno pękają, więc je się słyszy 
lepiej niż inną robotę. A ile tysięcy ludzi brało udział w 
pochodzie narodowym? Czy ci także należą do nich? Gdy w 
fabryce dziesięciu zawiesi na kominie czerwoną chorągiew, 
to zdaje się, że cała fabryka jest czerwona – a to nieprawda! 
– Więc dlaczego inni jej nie zedrą? 
– Prosta rzecz! Dlatego, że ją zdziera policja. 
– I dlatego – dodał Groński – że ci nie mają browningów, a 
tamci je mają. 
– Niezawodnie – mówił dalej doktór. – Ja z robotnikami 
mam dziesięć razy więcej stosunków niż każdy dyrektor 
fabryki. Ja wchodzę do ich mieszkań i zaglądam w ich życie 
domowe. Ja ich znam. Socjalizm tarmosi się z biurokracją, 
więc wielu się zdaje, że do niego należą. Ale do bojówek 
zapisał się tylko żywioł najciemniejszy i najgorszy. Ci już 
się przeradzają w bandytów i nic dziwnego! Odebrano im 
przecie sumienia, a dano rewolwery. Ale większość – ta 
lepsza i uczciwsza większość, ma pod żebrami polskie serca, 
i dlatego ten diabeł, który ich chce zagarnąć, nazwał się dla 
przynęty polskim. Ach! szkół im tylko! oświaty, nauki 
dziejów polskich, by się nie dali oszukać – ot, czego trzeba – 
ot! ot! 
I z rozmachu chwycił staruszka za ramiona i począł nim 
obracać. 
– Szkół, rejencie, szkół, na miłosierdzie boskie! A rejentowi 
krew uderzyła z oburzenia do głowy. 
– Coś się pan wściekł! – wołał. – Czego pan mną trzęsiesz 
jak gruszką! 
– Prawda – rzekł puszczając go doktór – prawda! Ale bo do 
jakiego stopnia niektórzy z tych biedaków nie mają o 
niczym pojęcia – to aż płakać się chce i śmiać razem. 
– Nie: śmiać się nie chce – rzekł Groński. 
– Wie pan, że czasem tak! – zawołał doktór. – Bo 
posłuchajcie mego drugiego przykładu. Zeszłej niedzieli 
byłem zmęczony jak pies i pojechałem trochę odetchnąć do 
Gorczyńskiego lasu, za miasto. W lesie idzie naprzeciw 
kilkunastu robotników, którzy także wybrali się widocznie 
na majówkę. Widzę, że niesie jeden czerwoną chorągiew na 
świeżo ostruganym kiju. Zapewne przyniósł ją w kieszeni i 
dopiero w lesie przyczepił. Dobrze! myślę sobie – socjaliści! 
Aż tu, gdy już byli blisko, słyszę, że ten, który niesie 
chorągiew, śpiewa w niebogłosy na nutę: Bartoszu! Bartoszu 
to, co wam powtórzę – i daję słowo, nic nie ujmę, nic nie 
dodam: 
Kościuszko – choć był szewc, 
Oj, dobrze Niemców kropił! 
Oj, dobrze Niemców kropił! 
Tylko wielka szkoda, 
Że nam się utopił! 
Tylko wielka szkoda, 
Że nam się utopił! – 
– A poczciwina! – zawołał Groński – uściskałbym go i 
zafundował mu historię polską czasów ostatnich. 
– Czekaj pan! – zawołał doktór. – Zatrzymuję tedy moich 
socjalistów dziwnego nabożeństwa (pokazało się, że prawie 
wszyscy byli znajomi) i powiadam im: „Bójcie się Boga, 
obywatele, przecie Kościuszko nie był szewc, nie kropił 
Niemców i nie on się utopił, tylko książę Józef Poniatowski. 
Przyjdźcie do mnie, dam wam książkę o Kościuszce, 
Kilińskim i księciu Józefie Poniatowskim, boście z nich 
zrobili jeden bigos”. Poczęli mi dziękować, a wtedy ja znów 
pytam: „A gdzie to podział się orzeł z waszej chorągwi? 
poszedł szukać grzybów czy co?” Stropili się i sam chorąży 
jął mi tłumaczyć, dlaczego nie ma orła: „A to, powiada, 
proszę pana doktora, powiedzieli nam tak: Nie bierzcie 
chorągwi z orłem, bo jeśli wam ją odbiorą, to orła 
sponiewierają i będzie wam wstyd i hańba”. Tak! Oto w jaki 
sposób oszukują polskie serce naszego ludu. 
Lecz rejent nie chciał rozstać się ze swymi czarnymi 
okularami. 
– Więc co – zapytał –– więc pan twierdzisz, że gdyby nie to 
i owo, to nie byłoby wcale u nas socjalizmu? 
– Jest na całym świecie, więc byłby i u nas – odparł doktór – 
tylko gdybyn i e  o i o wo, to nie szedłby z nimrazem 
rozbój, zdziczenie, ślepota – i nie byłby taki, jak ten 
dzisiejszy, który przezwał się polskim, chociaż czuć go o 
milę dziegciem. 
– Brawo – zawołał Groński. – To samo innymi słowy 
powiedziałem dziś komuś po drodze z Jastrzębia. 
– Aj! Jastrząb! – rzekł doktór spoglądając na zegarek – tu się 
gada, a trzeba jechać! 
– A może pan rejent pojedzie z nami – zapytał Groński –jest 
powóz na cztery osoby. 
– Mogę. Wezmę tylko flet, no! – odrzekł rejent. 
– No! – powtórzył przedrzeźniając go Szremski. – Aha! flet! 
To w Jastrzębiu będzie serenada, a tu socjaliści zrabują 
tymczasem kancelarię. 
Rejent, który już szedł po flet, zawrócił nagle i sapiąc 
zapalczywie rzekł: 
– Przysłali mi dziś wyrok śmierci. 
– Ba! ja już ich mam dwa – odpowiedział wesoło Szremski. 
I w kwadrans później ruszyli do Jastrzębia, przy czym 
Groński i doktór zbliżyli się do siebie wielce i gadali tak po 
drodze, że jak sam Groński później mówił, nie byłoby gdzie 
szpilki wetknąć. 
XI 
Odległość między miastem a Jastrzębiem nie wynosiła 
więcej nad półtorej mili drogi. Z tego powodu Groński, 
rejent i Szremski byli już około czwartej na miejscu. 
Czekano ich z obiadem, ale tymczasem Władysław 
poprowadził panie do tartaka, więc doktór udał się do pani 
Krzyckiej, a Groński kazał rozpakować siodło i zanieść je do 
pokoju panienki. Po upływie pół godziny młode 
towarzystwo wróciło i przywitawszy rejenta, zebrało się w 
salonie w oczekiwaniu na obiad. Rejent na widok panny 
Maryni zapomniał o wyrokach śmierci, o wypadkach w 
mieście, o socjalizmie i o całym świecie– i po ucałowaniu jej 
rąk zagarnął ją wyłącznie dla siebie. Groński począł 
wtajemniczać panią Otocką w powody swej wyprawy do 
miasta, a Krzycki rozmawiał z panną Anney i zajmował się 
nią tak, jakby w salonie nie było nikogo więcej. Znać było, 
że jego poranny okrzyk: "można głowę stracić!" był tylko 
stwierdzeniem objawu, który potęgował się z każdą chwilą. 
Nadzwyczaj urodziwa, młoda jego twarz jaśniała jakby od 
zorzy, gdyż istotnie miał w piersiach zorzę nowego, 
radosnego uczucia, która promieniowała przez oczy, przez 
uśmiech ust, przez każdy ruch i przez słowa, z jakimi 
zwracał się do panny Anney. Czar obejmował go coraz 
większy, tajemniczy magnes ciągnął go z coraz większą siłą 
do tej jasnowłosej dziewczyny, patrzącej niebieską smugą, 
młodej, hożej, ponętnej. Nie próbował już nawet opierać się 
tej sile. Groński zauważył nawet, że okazuje swój zachwyt 
zbyt wyraźnie – i że przy matce miarkowałby się zapewne 
staranniej. Czuła to i panna Anney, gdyż od czasu do czasu 
rumieńce przebiegały przez jej twarz i cofała cokolwiek 
krzesło spoglądając przy tym jakby z pewną obawą na 
obecnych, czy zbytnia uprzejmość dla niej młodego 
gospodarza domu nie zwraca zanadto uwagi. Ale rzecz była 
jej jednak widocznie miła – bo i w jej oczach paliła się jakaś 
cicha radość. Zresztą patrzył na nią od czasu do czasu tylko 
Dołhański. Inni byli zajęci sobą nawzajem. 
Przybycie doktora przerwało rozmowy. Krzycki po 
przedstawieniu go paniom począł wraz z nimi wypytywać 
go o zdrowie chorej, lecz doktór nie miał widocznie ochoty 
do obszerniejszej rozmowy, odpowiedział bowiem kilkoma 
słowy, mówiąc przy tym wedle swego zwyczaju tak głośno, 
że Dołhański nałożył ze zdziwienia monokl na oko. 
– Nic złego! Monsummano! Monsummano! albo coś 
podobnego! Zapiszę wszystko! Nic złego! nic. 
– Ale co to jest Monsummano? – zapytał Władysław. 
– To taka ciepła dziura we Włoszech, w której wypacają się 
reumatyzmy. Rodzaj czyśćca, po którym następuje 
zbawienie! Przy tym Włochy! piękna podróż... Wypiszę 
wszystko szczegółowo. 
Groński, który dużo jeździł po Włoszech, znał jednak i tę 
miejscowość, począł więc rozpowiadać o niej 
zaciekawionym paniom. Tymczasem Krzycki rozmawiał z 
doktorem o zdrowiu matki, który wszelako słuchał go z 
roztargnieniem, powtarzając: "wszystko wypiszę", kręcąc 
głową i spoglądając jakby z pewnym zaciekawieniem to na 
niego, to kolejno na panie. Nagle uderzył się dłonią w 
kolano, aż się rozległo i zakrzyknął: 
– Co za bajeczne twarze w tym Jastrzębiu i jakie czaszki! 
Ha! Dołhański wypuścił monokl, panie spojrzały ze 
zdziwieniem, a Krzycki począł się śmiać. 
– Doktór ma zwyczaj głośno myśleć – rzekł. 
– A jeszcze głośniej wrzeszczeć – burknął rejent. 
– Jak pański flet! – odpowiedział śmiejąc się doktór. 
Lecz w tej chwili służący oznajmił, iż obiad gotów, co 
usłyszawszy pani Otocka zwróciła się z jakimś szczególnym 
uśmiechem do siostry i rzekła: 
– Maryniu, tak jesteś roztargana, że musisz się przygładzić. 
Panienka zaś podniosła ręce do głowy, ale że w salonie nie 
było żadnego zwierciadła, więc trochę stropiona, rzekła: 
– Przepraszam, zaraz wrócę. 
I pobiegła do swego pokoju, ale niebawem wróciła jeszcze 
więcej roztargana z rumieńcami i z rozpromienioną twarzą: 
– Siodło damskie! – poczęła wołać – prześliczne siodło 
damskie! 
I wodząc oczyma po obecnych, ukazała na Grońskiego: 
– To pan? 
– Muszę się przyznać – rzekł rozkładając ręce i pochylając 
głowę Groński. 
Ona zaś miała taką chęć pocałować go w rękę, że gdyby nie 
obecność doktora i rejenta, byłaby to zapewne uczyniła. 
Tymczasem poczęła mu dziękować z ogromną i zupełnie 
dziecinną radością. 
– Pani ma, widzę, wielką ochotę na konną jazdę? – rzekł 
Szremski. 
A ona odpowiedziała mu z nadzwyczajnym zapałem: 
– Ja mam na wszystko ochotę! 
– Masz tobie! – zawołał rozbawiony doktór. 
– Byle się znalazł spokojny koń, inaczej o wypadek 
nietrudno! – zauważył rejent. 
Pokazało się jednak, że się znajdzie, gdyż w oszczędnym 
gospodarstwie jastrzębskim konie stanowiły jedyny dział 
leżący poza rachunkiem. Krzycki utrzymywał wprawdzie, że 
hodowla ich się opłaca, ale hodował je jednak nie dla zysku, 
lecz przez tę tradycyjną miłość do nich, której nadmiar już 
ksiądz Skarga wyrzucał przed kilkuset laty jego przodkom w 
wymownych słowach: „milszy wam syn kobyli, niż syn 
boski!” – koni więc nie brakło w Jastrzębiu i rozmowa o 
nich jak również o konnej jeździe trwała, ku wielkiemu 
niezadowoleniu rejenta, przez cały obiad. Obecni 
dowiedzieli się, że panna Marynia nie była jednak zupełną 
nowicjuszką, gdyż w Zalesinie u siostry jeździła latem 
prawie codziennie w towarzystwie starego rządcy na 
grubopłaskim kucu, który się nazywał Pieróg. Siostra nie 
pozwalała jej jeździć na żadnym innym koniu, „a cóż to jest 
za przyjemność siedzieć na Pierogu?...” Opowiadała też, że 
ten Pieróg miał taki brzydki zwyczaj, że wracał do domu nie 
wtedy, kiedy ona chciała, ale wtedy, kiedy sam chciał, i 
żadne prośby ani groźby nie mogły go od raz zrobionego 
postanowienia odwrócić. Zazdrościła też szczerze pannie 
Anney, która jeździ doskonale i która objeżdżała wszystkie 
konie w Zalesinie, nawet takie, które przedtem wcale pod 
siodłem nie chodziły. Ale w Anglii wszystkie kobiety 
jeżdżą, u nas zawsze się ktoś o kogoś boi. Spodziewa się 
jednak, że w Jastrzębiu, przy tylu doskonałych jeźdźcach 
„Zosia” nie będzie się o nią bała i że po obiedzie zrobią 
zaraz jaką wycieczkę konną, w której i jej będzie wolno 
wziąć udział, chwała Bogu nie na Pierogu. 
Krzycki, któremu uśmiechały się dalekie konne wyprawy w 
towarzystwie panny Anney i którego opowiadanie o Pierogu 
wprowadziło zarówno jak i wszystkich w doskonały humor, 
zwrócił się do panny Maryni i rzekł: 
– Dam pani konia o żelaznych nogach, który zwie się 
Pływak, bo i pływa doskonale. Ma lat sześć, nie boi się 
niczego i ma rozumu za trzy konie. Co do wycieczki, to 
dzień jest długi i moglibyśmy ją jeszcze zrobić, gdyby nie 
to, że zaczyna się chmurzyć. 
– Wypogodzi się z pewnością – odrzekła panna Marynia a ja 
ubiorę się zaraz po obiedzie. 
Jakoż po obiedzie goście nie zdążyli wypić jeszcze czarnej 
kawy, gdy pojawiła się na werandzie przybrana w czarną, 
obcisłą amazonkę. Była w niej po prostu cudna, ale tak 
wąziutka i wysmukła, że Groński, patrząc na nią ze 
zwykłym uwielbieniem, pierwszy zaczął żartować. 
– Czysty flecik – rzekł. – Wiatr porwie taką słomkę, tym 
bardziej że się zrywa. 
I rzeczwiście, silne podmuchy zachodniego, ciepłego wiatru 
zaczęły pochylać wierzchołki drzew, a po niebie pędziły 
obłoki, które tu i ówdzie tworzyły już na błękicie wielkie 
rude i skłębione zawały. 
Krzycki jednak wydał rozkaz siodłania koni, a wkrótce 
poskoczył i sam do stajni, by dopilnować tej roboty. Panna 
Anney udała się na górę, aby przebrać się odpowiednio – a 
za jej przykładem poszli Groński i Dołhański. Na werandzie 
została tylko pani Otocka, rejent, doktór i przybrana w 
amazonkę panna Marynia, która rzucała niespokojne 
spojrzenia na przemian ku stajniom i na niebo 
zachmurzające się coraz bardziej. Jakoż po pewnym czasie 
spadły pierwsze krople dżdżu, a niebawem zdarzyła się 
ważniejsza do wyprawy przeszkoda, albowiem nadjechały 
niespodzianie sąsiadki z Górek, panie Włóckie, te same, 
które były na pogrzebie Żarnowskiego. Oczywiście, że 
wobec tego konna wycieczka przepadła. 
Panie Włóckie przybyły, aby dowiedzieć się, jak jest ze 
zdrowiem pani Krzyckiej, a zarazem z prośbą o radę i 
ratunek do Władysława, gdyż w Górkach wśród służby 
dworskiej i folwarcznej wybuchnął nagle strajk rolny, tak że 
stary stangret zaledwie zgodził się przywieźć je do 
Jastrzębia, albowiem grożono mu za to obiciem. Obie panie 
były mocno przerażone, mocno upudrowane i 
patetyczniejsze niż zwykle. Po pierwszych też powitaniach, 
wzajemnych przedstawieniach i krótkiej rozmowie o 
reumatyzmach pani Krzyckiej matka zwróciła się przy 
poobiedniej herbacie z rzewnymi słowami do Władysława, 
zaklinając go, by jak dawny rycerz pospieszył z obroną 
uciśnionej niewinności. Mówiła, że jej o nią samą nie 
chodzi, gdyż po stratach, jakie przeżyła, i cierpieniach, przez 
jakie przeszła, „cichy grób” na rzęślewskim cmentarzu 
byłby dla niej najwłaściwszem schronieniem; ale zostaje 
sierota, której jeszcze się coś od życia należy; niechże nad tą 
sierotą, dla której w każdej chwili gotowa życie poświęcić, 
rozciągnie się jakaś przyjazna opieka i uchroni ją od ciosów 
i zamachów! Na to sierota odrzekła, że to nie o nią chodzi, 
ale o spokój mamy – i w ten sposób rozmowa zmieniła się 
prawie wyłącznie w dialog między tymi paniami, w którym 
słowa: „pozwól dziecko!” – „niech mama pozwoli!” 
powtarzały się co chwila i który z nadmiaru obustronnej 
gotowości do poświęcenia stał się w końcu prawie cierpki. 
Krzycki, znający te panie od dawna, słuchał z wielką 
powagą, pani Otocka patrzała na dno filiżanki nie mając 
odwagi spojrzeć na pannę Marynię, panna Marynia ściągała 
kąciki ust, rejent sapał i żuł, a doktór wykrzykiwał swoje: 
Ha! tak rozgłośnie, że aż muchy zrywały się z siatkowych 
kloszów przykrywających masło i pieczywo. 
Lecz na dworze rozpętała się tymczasem burza i grzmoty 
przerwały ofiarny dialog między matką i córką. W pokojach 
pociemniało; za oknami słychać było przez czas jakiś szum 
ulewy i błyskawice rozświecały chmurną powłokę. Ale 
trwało to krótko, po czym Krzycki jął odpowiadać 
obiecywać pomoc tym paniom, zawsze z należytą powagą, 
ale zarazem z jakimś szczególnym wyrazem twarzy, który 
zwiastował, że młody frant chowa coś niespodziewanego w 
zanadrzu. Oświadczył więc, że gotów jest siąść na koń i 
otoczyć opieką Górki; następnie uspokajał te panie, że 
objawy, którymi się tak przeraziły, są przejściowe, że w 
Rzęślewie jest chwilowo to samo, ale niewątpliwie wkrótce 
znajdą się środki zapobieżenia złemu. Na koniec zwrócił się 
do pani Włóckiej matki i ukazując na Dołhańskiego rzekł 
niespodzianie: 
– Nie wiem tylko, czy opieka moja będzie skuteczna, 
albowiem muszę czuwać jednocześnie nad Rzęślewem i nad 
Jastrzębiem, w którym mamy obecnie tak miłych gości. Ale 
jest tu pan Dołhański, człowiek znany z odwagi, energii i 
zaradności, który i mnie udzielił najlepszej rady co do 
Rzęślewa. Otóż, gdyby on chciał mi pomóc albo gdyby sam 
zgodził się wziąć w ręce sprawy Górek i Kwaśnoborza, 
jestem pewien, że zaprowadziłby tam spokój w ciągu kilku 
dni – i że pod jego skrzydłami żadne niebezpieczeństwo nie 
zdołałoby pań dosięgnąć. 
Oczy wszystkich, a przed innymi oczy matki i córki 
zwróciły się teraz na Dołhańskiego. Ale jeśli Krzycki, który 
chciał się pomścić nad nim za „wtrącalstwo”, liczył na to, że 
wprowadzi go w niespodziany kłopot, to się pomylił, gdyż 
Dołhański skłonił się z zimną krwią paniom z Górek i 
odrzekł cedząc jak zwykle każde słowo: 
– Z największą przyjemnością, ale musimy przeczekać 
deszcz. 
– Więc pan zgadza się być naszym rycerzem? – zawołała 
pani Włócka wyciągając ku niemu ręce, a zarazem 
przypatrując mu się ze zbudzoną nagle uwagą i 
zdziwieniem. 
– Z największą przyjemnością – powtórzył Dołhański. 
Bezrobocie skończy się jutro. 
Jego zupełna pewność siebie zaimponowała trochę 
wszystkim, a zwłaszcza obu paniom z Górek, jednocześnie 
zaś zimny ton, z jakim mówił, sprawił, że pani Włócka 
straciła na razie swą zwykłą patetyczną swadę i dopiero po 
chwili odrzekła: 
– Dziękuję w imieniu sieroty. 
Lecz sierota wolała widocznie sama podziękować, gdyż 
wyciągnęła obie dłonie do Dołhańskiego i po krótkim 
milczeniu, które mogło tłumaczyć się wzruszeniem, ozwała 
się głosem podobnym do cichego szmeru liści: 
– Mnie o mamę chodzi... 
– I mnie również – zapewnił Dołhański. 
Lecz matka z córką zwróciły się znów wzajem ku sobie: 
– Pozwól, dziecko – ja tu jestem niczym! 
– Pozwoli mama – mama jest wszystkim. 
– Ależ przepraszam cię, dziecko... 
Ale przepraszam mamę... 
I walka o całopalenie rozpoczęła się powtórnie na dobre – 
nie trwała jednak długo, gdyż naprzód doktór począł tak 
hałasować, że trudno się było dosłyszeć, a po wtóre, pani 
Krzycka, której młody medyk pozwolił wstać i przenieść się 
na fotel, przysłała z wiadomością, że prosi panie do siebie. 
Po ich odejściu, doktór udał się do kancelarii Krzyckiego, by 
opisać szczegółowo, gdzie i jak należy prowadzić kurację, 
rejent zaś zajął się w sieni swym fletem. Groński, Dołhański 
i Krzycki zostali przez chwilę sami. 
Wówczas Doxhański zwrócił się do Władysława: – Co to są 
Górki i Kwaśnobórz? 
– Włók około pięćdziesięciu, a jest jeszcze i Żabianka. 
– Tak, słyszałem... Grunta? 
– Prawie jak w Rzęślewie. W Żabiance bodaj lepsze. 
– Tak, słyszałem. Stan majątków? 
– I zły i dobry. Zły, bo te panie nic nie wkładają. Dobry, bo 
nie mają długów i każdy grosz, który z gospodarstwa 
przypływa, gdy raz wpadnie do pończochy, to już świata 
bożego nie ogląda. 
– Tum ich czekał – rzekł Dołhański. 
– One są równie skąpe jak patetyczne, a kto wie, czy nie 
bardziej skąpe. 
– Niech zbierają! 
A Groński począł się śmiać i cytować: 
– Sic vos non vobis nidificatis aves – sic vos non vobis 
mellificatis apes... 
– Tak! – rzekł Dołhański. Po czym nagle do Grońskiego: 
– Jutro oświadczam się o rękę kuzynki Otockiej. 
– Jesteś dziś pełen niespodzianek – odrzekł Groński. 
– Czekaj! I dostaję odkosza. 
– Niewątpliwie. 
– Ale chcę mieć czyste sumienie. Potem jadę do Górek. 
– To już wiadomo. I uśmierzasz wzburzone fale bezrobocia. 
– W ciągu jednego dnia. Jak mnie tu widzicie. 
Po czym wskazał na Krzyckiego: 
– Ten simplex servus Dei stał się mimowolnym narzędziem 
w ręku Opatrzności. Ona zresztą często posługuje się 
maluczkimi... Za to, gdy zbankrutujesz na Jastrzębiu, zwróć 
się do mnie, do Górek. 
– O ile ich przedtem nie zniwelujesz – odrzekł śmiejąc się 
Krzycki – z ciebie tęgi niwelator! 
– Żyjemy w wieku powszechnej niwelacji. Ale jak też na 
imię pannie Włóckiej? 
– Kajetana. 
– Plait–il? 
– Kajetana – powtórzył Krzycki. – Jej ojcu było na imię 
Kajetan, a ona na jego pamiątkę nazywa się Kajetana. 
– To powiedzże mi, dlaczego tak zasobna Kajetana 
dochowała się w stanie dziewiczym do lat trzydziestu kilku? 
– Ściśle do trzydziestu pięciu. To mówiła mi niedawno moja 
matka, która pamięta dzień jej urodzin. Co do tego, że za 
mąż nie poszła, rzecz jest prosta. Partii jej nie brakło, ale te 
panie nosiły się zawsze ogromnie wysoko. Tu wokoło siedzi 
tylko zwykła szlachta; no... a między Krzyckimi nie było w 
odpowiednim wieku kawalera. – Ty i pod tym względem 
odpowiesz ich marzeniom... 
– To dobrze! – odpowiedział Dołhański – tylko to imię!... 
Kajetana, Kajetana! To mi wygląda na jakiś rodzaj karety, 
czy łodzi!... Bo ja wiem!... 
XII 
Groński i Krzycki uważali zapowiedź Dołhańskiego za żart, 
za jeden z takich konceptów, jakie często przychodziły mu 
do głowy, on jednak dotrzymał słowa, albowiem nazajutrz 
oświadczył się całkiem poważnie pani Otockiej, a po 
otrzymaniu równie poważnego kosza pojechał do Górek i 
osiadł tam na czas pewien. Młode panie, a nawet i pani 
Krzycka, były tym wszystkim wielce rozbawione i 
rozciekawione, zwłaszcza gdy nadeszła wiadomość, że 
strajk rolny w Górkach ustał tegoż samego dnia, w którym 
Dołhański się tam pojawił. Ustał on wprawdzie po kilku 
dniach i w Rzęślewie, po części siłą rzeczy z wrośniętego w 
chłopskie dusze przekonania, że ze „świętą ziemią” nie ma 
żartów, a po części z powodu wiadomości, która rozeszła się 
po wsi, iż ktoś z jakiegoś komitetu ma przyjechać i sprawę 
sądzić. Tak było ze służbą dworską. Co do chłopów i 
gospodarzy, ci nie chcieli jeszcze zgodzić się na szkołę i nie 
wyrzekli się objęcia dworskich gruntów, ale również 
oczekiwali tego k o g o ś z obawą i nadzieją, wierząc 
święcie, że nie testament i nie prawo, ale ta jakaś nieznana 
siła będzie o wszystkim stanowiła. Tymczasem nastały 
jednak po wsiach dni spokojniejsze – i pomimo doniesień 
dzienników o zwiększającym się w miastach zamęcie 
Krzycki wierzył, iż miejscowa burza już przeszła, a tę jego 
wiarę podzielali i goście. Ponieważ doktór zapowiedział, że 
z wyjazdem pani Krzyckiej należy zaczekać tylko do 
pierwszej ulgi w jej cierpieniach, więc Władysław 
postanowił korzystać, jak mógł najlepiej, z tego krótkiego 
już czasu, przez jaki młode panie miały pozostać jeszcze w 
Jastrzębiu. Rozpoczęły się wycieczki konne, które odbywały 
się, o ile deszcz nie stanął na przeszkodzie, co rano i były 
szczególnie miłe Krzyckiemu z tego powodu, że jeżdżący 
trochę po łacinie Groński dotrzymywał towarzystwa swej 
"adoracji", on zaś mógł spędzać całe godziny sam na sam z 
panną Anney. Jeżdżąc oboje doskonale, wysuwali się 
zwykle naprzód i najczęściej ginęli z oczu w oddaleniu. 
Czasem puszczali się w cwał i upajali się szalonym pędem, 
powietrzem, słońcem i sobą wzajem. Czasem jechali równo, 
wolno, strzemię w strzemię – i wówczas kłopotliwe, a pełne 
niewypowiedzianej rozkoszy milczenie, w jakie chwilami 
zapadali, zawiązywało między nimi jakieś węzły, jeszcze 
silniejsze od tych, jakie zawiązywała rozmowa. Krzycki 
ogarniał wzrokiem postać złotowłosej panny, podobną na 
koniu do boskich kształtów greckiego albo etruskiego 
dzbana – i poił nią oczy; słuchał jej głosu i zdawało mu się, 
że to jest muzyka jeszcze doskonalsza od tej, która płynęła 
ze skrzypiec panny Maryni. W chwilach, gdy podsadzając 
na koń dziewczynę, podstawiał dłoń pod jej stopę, całą siłą 
woli musiał powstrzymywać się, by nie przyklęknąć i nie 
przycisnąć do tej stropy ust i czoła. I nieraz myślał, że gdyby 
ośmielił się to uczynić, to chciałby pozostać w takiej 
postawie jak najdłużej. Rwały się ku tej kobiecej istności 
wszystkie jego zmysły. Miłość jego stawała się z każdym 
dniem podobniejszą do wiru, który wszystko w siebie 
wciąga i pochłania. Zdawało się Krzyckiemu, że powietrze, 
słońce, pola, lasy, łąki, zapach drzew i kwiatów, śpiew ptasi 
i wieczorne granie panny Maryni to tylko jakieś żywioły tej 
miłości, które do niej należą, wchodzą w jej skład – i które 
bez niej byłyby czymś błahym i beztreściwym. Lecz przede 
wszystkim ten wir chwycił jego samego i pogrążał go coraz 
głębiej z siłą, której z każdym dniem coraz słabiej próbował 
się opierać z tej prostej przyczyny, że ta otchłań wydawała 
mu się otchłanią szczęścia. Krzycki nie oddawał już panny 
Anney żadnemu Anglikowi „z wystającą szczęką” ani 
Szkotowi „z gołymi kolanami”, ale nie byłby jej oddał za 
całą Anglię i Szkocję. Przestał w siebie wmawiać, że to jest 
tylko typ kobiety, którą mógłby pokochać, a natomiast 
wyznał sobie szczerze, że to jest osoba, którą pokochał. 
Miłość zrodziła w nim jasną i stanowczą wolę, więc myślał 
już z całą ścisłą logiką uczucia, że tę droższą mu nad 
wszystko i najbardziej pożądaną istotę chce zdobyć, zabrać i 
mieć na całe życie. Droga do tego była tylko jedna – przeto 
postanowił na nią wstąpić z taką bezwzględną gotowością, z 
jaką człowiek chce być szczęśliwym. Nieraz też drżało mu 
na ustach wyznanie, które jednak powstrzymywał i odkładał 
z dnia na dzień, naprzód z powodu lęku, jaki odczuwa każde 
rozkochane serce, a po wtóre, przez wyrachowanie. Jeżeli 
bowiem miłość jest ślepa, to z pewnością nie na to, co 
przynosi jej korzyść. Umie ona nawet korzyści i przeszkody 
ważyć na tak delikatnych wagach, że pod tym względem jest 
może najostrożniejszym, najbardziej przewidującym 
najprzebieglejszym z ludzkich uczuć. Otóż Krzycki 
zauważył, że między jego matką a panną Anney zawiązuje 
się sympatia, którą ze strony młodości, zdrowia i siły 
wytwarza pewna przyjazna opieka, ze strony słabości i 
starszego wieku – wdzięczność. Wszystkie trzy panie były 
wielce troskliwe o jego matkę, ale ani troskliwość pani 
Otockiej, ani Maryni nie była tak czujna i tak skuteczna jak 
troskliwość panny Anney. Pani Krzycka otwarcie mówiła, że 
nawet Władysław nie przetacza z pokoju do pokoju z taką 
zręcznością fotelu, do którego przykuła ją chwilowa niemoc, 
nawet on nie umie tak wszystkiego przewidzieć i tak jej 
dogodzić, jak ta jasnowłosa „angielska dobra wróżka”. A 
Krzyckiemu przechodziło nieraz przez głowę, że zapewne 
„dobra wróżka” czyni to wszystko przez dobroć i przez 
szczerą przyjaźń dla matki, ale także i dlatego, by ją sobie 
zjednać. I serce drżało mu z radości na myśl, że może 
nadejść chwila, w której życzenia matki zbiegną się z tym, 
czego on sam najmocniej w życiu pragnął. Obawiał się, że 
przedwczesnym wyznaniem może rozciąć te węzły, które 
zawiązywały się same przez się, i dlatego powściągał słowa, 
które nieraz paliły mu jakby płomieniem usta. 
Zresztą wyznaniem było między nimi wszystko: rozmowy, 
milczenie, spojrzenia. Krzycki nie śmiał i nie chciał 
dotychczas powiedzieć jej wyraźnie, że ją kocha, chciał 
natomiast każdym słowem torować sobie drogę i zbliżać się 
do tej upragnionej chwili. Tymczasern zdarzało mu się, że 
albo z powodu braku tchu nie mógł wcale przemówić, albo 
też, że mówił zupełnie co innego, niż zamierzał. Raz, gdy 
jechali wśród wybujałych ozimin i gdy powiew wiatru 
pochylał ku nim źdźbła żyta, a wraz z nimi czerwone maki i 
szare kostrzewy, postanowił jej powiedzieć, że cały Jastrząb 
skłania się do jej stóp, a powiedział z wielkim biciem serca i 
głuchym nie swoim głosem, „że zboża miejscami się 
pokładły”. Po czym nazwał się w duchu idiotą i zgryzł się 
przypuszczeniem, że i jej podobny o nim sąd musiał 
niezawodnie przyjść do głowy. Zdawało mu się też, że ona 
bez porównania lepiej nad sobą panuje i że mówi zawsze 
tylko to, co chce. Wskutek tego, nawet wówczas gdy trochę 
przez kokieterię a trochę dlatego, że miała taki zwyczaj, 
powtarzała jak echo jego wyrazy i odpowiadała mu na 
przykład, że „zboża miejscami się pokładły” – dopatrywał w 
jej słowach niesłychanego znaczenia i rozważał je potem 
godzinami. 
Lecz miewał także, zwłaszcza rankami, chwile większego 
uciszenia się zmysłów i większego spokoju, w których słowa 
jego mniej były podobne do nie sformowanych w szereg 
żołnierzy, maszerujących każdy w inną stronę. Czasami 
tematu do tych spokojniejszych rozmów dostarczały jakieś 
sprawy zewnętrzne, a najczęściej troska z powodu bliskiej 
rozłąki. Krzycki krył się wówczas za matkę i w jej imieniu 
wypowiadał to, czego nie śmiał wypowiedzieć we własnym. 
– Wyobrażam sobie – rzekł nazajutrz po drugiej wizycie 
doktora – jak matka będzie tam tęskniła za panią! 
A dziewczyna, której widocznie przyszło do głowy, że nie 
tylko matka, ale i syn będzie tęsknił zupełnie dostatecznie, 
spojrzała nań trochę przekornie rozemgloną smugą swych 
dziwnych oczu i odrzekła: 
– Ja jestem taki przelotny ptak! Matka pana prędko 
odzwyczai się ode mnie. 
– O, ręczę pani, że nie! – zawołał Krzycki. 
Po czym dodał: 
– Ja matkę znam! Ona ogromnie panią pokochała. 
–– Nie ma przecie trzech tygodni od naszego przyjazdu. 
Czyż można kogo tak prędko pokochać? 
Na to Krzycki odrzekł z głębokim przekonaniem: 
– Można! daję pani słowo, że można. 
Było coś tak naiwnego w sposobie i tonie tej odpowiedzi, że 
panna Anney nie mogła powstrzymać uśmiechu. Lecz on 
spostrzegł to i począł mówić szybko, jakby chcąc się 
wytłumaczyć i usprawiedliwić: 
– Alboż wiadomo, skąd się bierze kochanie? Nieraz od 
pierwszego rzutu oka na ludzką twarz ma się takie wrażenie, 
jakby się znalazło kogoś, kogo się od dawna szukało. Są 
jakieś nie zbadane siły, które wzajem przyciągają ludzi, 
choćby się przedtem nigdy nie widzieli i choćby żyli z dala 
od siebie. 
A czy takie istoty muszą się zawsze spotkać kiedyś ze 
sobą? 
– Nie – odpowiedział – myślę, że nie zawsze. Ale wtedy 
może ciągle tęsknią, same nie wiedząc za czym, i czują 
wieczną pustkę w życiu. 
I tu jakby mimo jego woli poczęła przemawiać jego ustami 
szczera poezja młodości i uczucia: 
– Pani nazwała się ptakiem przelotnym – mówił. – Kochanie 
to także ptak – tylko nie przelotny, lecz chyba raczej 
przylotny... Bo nadleci niespodzianie gdzieś z dala, zza gór, 
zza mórz, zagnieździ się w sercu i poczyna śpiewać taką 
pieśń, że człowiek słuchając jej chciałby zamknąć oczy i nie 
zbudzić się nigdy. 
I tak mówiąc, aż pobladł ze wzruszenia. Przez chwilę targała 
nim jak wicher chęć, by zeskoczyć z konia, objąć ramionami 
nogi dziewczyny i zawołać: „Tyś jest to kochanie, więc nie 
odlatuj, mój ptaku drogi!” Ale jednocześnie chwycił go 
ogromny lęk przed tą chwilą – i przed tą nocą, która by go 
ogarnęła, gdyby jego prośba okazała się daremną. 
Więc tylko odkrył głowę jakby chcąc odsłonić rozpalone 
czoło. Długą ciszę, jaka między nimi zapadła, przerywało 
tylko parskanie koni, które szły teraz stępa, roniąc spod 
wędzideł białą pianę. 
Po czym panna Anney ozwała się jakimś niezwykłym, 
przygłuszonym głosem, który brzmiał trochę jak przestroga: 
Słyszę, że pan Groński z Marynią nadjeżdżają. 
– Tak – odpowiedział Krzycki. 
Jakoż druga para zbliżyła się niebawem – wesoła 
ożywiona. Panna Marynia poczęła już o kilka kroków wołać: 
– Pan Groński opowiadał mi śliczne rzeczy o Rzymie. 
Żałujcie państwo, żeście nie słyszeli. 
Więcej o okolicach Rzymu niż o Rzymie – rzekł 
Groński. 
– Tak. Byłam w Tivoli, byłam w Castel Gandolfo, w Nemi... 
Cuda! Będę teraz póty męczyła Zosię, póki tam naprawdę 
nie pojedziemy – i pan Groński z nami. 
– A mnie zabierzesz? – zapytała panna Anney. 
– A jakże! Pojedziemy wszyscy na jesień albo na przyszłą 
wiosnę. Czy państwo także mówili o jakiej wyprawie? 
Przez chwilę nie było odpowiedzi. 
– Nie – odpowiedziała wreszcie panna Anney. – My 
mówiliśmy o ptakach przelotnych. 
– Teraz przecie wiosna i ptaki nie odlatują. 
– A jednak panie zbierają się do odlotu – ozwał się z 
westchnieniem Krzycki. 
– Prawda – odpowiedziała Marynia – ale dlatego, że ciocia 
wyjeżdża. A i ona (tu pokazała szpicrutą na pannę Anney) 
namawia nas, żebyśmy pojechały wszystkie trzy tam, dokąd 
doktór ciocię wyśle. 
Po czym do Krzyckiego: 
– Pan nie uwierzy, jaka ona poczciwa i jak ciocię pokochała. 
– Ja nie uwierzę, ja? – zawołał z zapałem Krzycki. 
Lecz panna Anney, która przed chwilą zapytywała go, czy 
można kogo tak prędko pokochać, zmieszała się ogromnie i 
puściwszy lejce poczęła obu rękoma poprawiać coś przy 
kapeluszu, chcąc zakryć nimi spłonioną jak zorza twarz. 
Krzycki miał niebo w sercu, a panna Marynia czas jakiś 
spoglądała swymi przezroczystymi oczyma to na niego, to 
na nią, gdyż nie było już i dla niej tajemnicą, że Krzycki był 
po uszy zakochany – a rozciekawiło ją to i bawiło 
niesłychanie. 
XIII 
– Niech pan obaczy, com dziś otrzymał – rzekł Władysław, 
podając Grońskiemu list, który nadszedł między innymi 
poranną pocztą. 
Groński spojrzał i zmarszczył brwi. 
– Ach! – rzekł – wyrok śmierci. – Tak. 
– Z pieczątką PPS. Ci szafują nią hojnie... – Tak jak i sądy 
wojenne. 
– Wart Pac pałaca. Rejent ma wyrok także, a doktór 
podobno kilka. Co o tym myślisz? 
– Je m'en fiche! Ale bawi mnie położenie. Nie wiem, czy 
pan słyszał, że dwa miesiące temu straż ziemska wykryła w 
Jastrzębiu szkołę tajną, którą przed rokiem założyłem, bo tak 
kazało mi sumienie. Jest to sprawa, mimo żem ją smarował, 
jeszcze niezupełnie zasmarowana, skutkiem czego obecnie 
mam nad głową pięść rządu i pięść socjalistów. Wesoło – 
co? 
– Mnie nieraz przychodzi do głowy, że gdzie indziej ludzie 
nie potrafiliby chyba żyć w podobnych warunkach, a my 
jednak, nie tylko żyjemy, ale czasem i śmiejemy się 
naprawdę wesoło. 
– Taka widać nasza żyłowata, lechicka natura. 
– Może być. Musisz się wszelako strzec, a kobiety trzeba 
wyprawić. 
– Trzeba, trzeba – powtórzył Krzycki – i to za granicę, bo w 
Warszawie nie jest bezpieczniej. Ale niech pan o tym 
głupim wyroku nie mówi ani matce, ani nikomu. 
– Oczywiście. 
– Matka i tak chce koniecznie, bym z nią pojechał i ja się od 
tego nie uchylam – o nie, bynajmniej! Ale nadchodzi lato, a 
potem przyjdą żniwa. Ekonom jest dość uczciwy człowiek, 
ale muszę jednak dać mu przed wyjazdem szczegółowe 
instrukcje, jak i co ma robić. Po rozjeździe wszystkich 
chciałbym tu posiedzieć jeszcze z tydzień albo dziesięć dni. 
Matka nie będzie sama i bez opieki, bo naprzód pojedzie z 
nią młodsze rodzeństwo, a po wtóre, słyszał pan, co mówiła 
kuzynka Marynia, że i te panie wybierają się tam, gdzie ona 
będzie. Całe życie będę wdzięczny pannie Anney za ten 
projekt, bo dla matki nie może być nic milszego i lepszego. 
– Mnie się zdaje, że i dla syna – rzekł uśmiechając się 
Groński. 
Krzycki przez chwilę milczał, a potem zaczął obu dłońmi 
przyciskać skronie i odpowiedział: 
– Tak. Po co miałbym wypierać się tego, do czego sam 
przed sobą jużem się przyznał i co wszyscy widzą prócz 
matki, która tylko dlatego nic jeszcze nie spostrzegła, że 
teraz rzadziej widuje nas razem. Ale ona także ją pokochała. 
Kto by jej nie pokochał? Takie drogie, złote stworzenie... Ja 
dlatego tylko z matką nie mówiłem, że ona ułożyła sobie 
panią Otocką i będzie jej przykro rozstać się z tą myślą. Boję 
się, żeby nie odczuła jakiejś urazy. A to przecie byłoby 
okropnie niesłuszne. Zresztą, ja wiem tylko to, co się we 
mnie dzieje – więcej nic. Nie śmiem nawet powiedzieć, że 
mam powód do złudzeń. I boję się, żeby wszystko od razu 
nie prysło jak bańka mydlana... Ach, jaki byłbym 
nieszczęśliwy! Ja już świata za nią nie widzę... Po prostu nie 
wiedziałbym, co zrobić ze sobą, z Jastrzębiem i z całym 
życiem. 
I chwyciwszy rękę Grońskiego, mówił dalej: 
– Gdyby tak pan pogadał z panią Otocką i dowiedział się 
przez nią, czy ja mogę mieć jakąś nadzieję. Bo one przecie 
przyjaciółki – i pewno nie mają dla siebie tajemnic. Gdyby 
pan chciał to dla mnie zrobić, a w swoim czasie pomówić i z 
matką! Ale z panią Otocką jak najprędzej! dobrze? 
– Ja z panią Otocką chciałem już o tym mówić – odrzekł 
Groński – ale wyobraź sobie, że odpowiedziała mi, iż nie 
może mi nic powiedzieć, gdyż panna Anney powierzyla jej 
pewną osobistą ważną tajemnicę, której nie ma prawa 
wyjawić. Wyznaję, że mnie to zdziwiło. Oczywiście, 
tajemnica nie może mieć nic uwłaczającego dla panny 
Anney, gdyż inaczej pani Otocka nie byłaby z nią w tak 
serdecznej przyjaźni, w jakiej jest. A one są jak siostry i w 
Warszawie mieszkają nawet razem, a przynajmniej drzwi w 
drzwi. Zresztą pani Otocka jest, o ile mi się zdaje, szczerze 
po twojej stronie i czasem miałem nawet takie wrażenie, 
jakby jej coś zależało, aby przyszło do tego, do czego 
przyszło. Co do Maryni, to ta strzyże uszkami, ale i na tym 
koniec. W każdym razie bądź pewien, że nie masz w tych 
paniach nieprzyjaciółek, a jeśli chcesz wiedzieć moje 
osobiste zdanie, to w pannie Anney tym bardziej. 
– Dałby Bóg! dałby Bóg! – odpowiedział Krzycki. – Dodał 
mi pan trochę otuchy i trochę mi lżej oddychać. 
– Aleś ty, widzę, zapadł po uszy – zauważył Groński. 
– Daję panu słowo, że wolałbym jeden jej palec albo 
promień włosów niż wszystkie kobiety na świecie. Nie 
miałem pojęcia, żeby można było się tak dać i oddać. 
Czasem już sam nie wiem, co się ze mną dzieje i co będzie, 
bo niech pan tylko pomyśli: przecie ja mam Jastrząb, 
gospodarstwo, sprawy rzęślewskie, wyjazd matki, a tu o 
niczym nie mogę myśleć tylko o niej, o niej – i do niczego 
nie mam głowy. Żal mi każdej chwili, w której na nią nie 
patrzę. Dziś na przykład dostałem wezwanie od Dyrekcji, 
żebym przyjechał w interesie testamentu i Rzęślewa – i 
odkładam to na jutro. Nie mogę, po prostu, nie mogę! 
Pojechałbym na noc, gdyby nie to, że Dyrekcja w nocy 
zamknięta. 
– Pamiętaj jednak o wyroku śmierci. 
– A niech ich tam diabeł razem z ich wyrokiem albo niech 
mi wreszcie w łeb strzelą. Jeszcze bym też o nich myślał, 
zwłaszcza po tym, co mi pan powiedział. Ale skąd pan wie, 
że pani Otocka jest po mojej stronie? To poczciwe, złote 
serca te obie kuzynki! Jak to pan powiedział? – że i ona nie 
jest moją nieprzyjaciółką? Dzięki Bogu choć i za to! Bo 
przecie nie miałaby za co mnie nienawidzić. Ale niech pan 
jeszcze pomówi z panią Otocką. Nie chodzi o to, żeby 
zdradziła jaką tajemnicę, tylko żeby, znając pannę Anney, 
powiedziała cośkolwiek... tak czy owak... pan wie, o co mi 
chodzi... choćby o odrobinę pewności... 
– Owszem – rzekł śmiejąc się Groński – poszukam 
sposobności jeszcze dziś. 
– Dziękuję! dziękuję! 
Jakoż sposobność znalazła się łatwo, gdyż pani Otocka 
miała także wiadomość, którą pragnęła podzielić się z 
Grońskim, i w tym celu przysłała po niego swoją pannę 
służebną z zaproszeniem, by przyszedł do alei grabowej nad 
stawem. Gdy się tam zeszli, podała mu, zupełnie tak, jak 
przed chwilą Krzycki, list który nadszedł tą samą poranną 
pocztą i rzekła: 
– Niech pan przeczyta i poradzi, co z tym zrobić. 
List był od Laskowicza do Maryni i brzmiał, jak następuje: 
Wielka idea jest jak olbrzymi ptak, skrzydła jej rzucają cień 
na ziemię, ale sama pławi się w słońcu. 
Kto nie wzleci z nią razem w górę, tego otoczy ciemność. A 
ciemność to śmierć. 
W tej ciemności widzę Ciebie jak alabastrowy posąg. Z tej 
nocy dochodzi mnie głos twej muzyki. 
I oto, w mej samotnej izbie myślę o Tobie – i żal mi Cię. 
Albowiem mogłabyś być lotnym piórem w skrzydłach 
olbrzymiego ptaka-idei i oddychać czystym powietrzem 
zawrotnych wyżyn, i grać w blasku legionom żyjących, a ty 
oddychasz powietrzem grobów i grywasz życiu, które mrze, 
i duszom, które więdną, i – nic ludziom, lecz cieniom. 
Żal mi Cię – srebrna moja. 
I myśli moje lecą jak orły ku Tobie. 
Gdyż dotychczas w sile mojej tkwiła część szczęścia 
ludzkości, ale nie było w niej m e g o szczęścia. 
Dopiero Ty wnikłaś nagle przez oczy moje jako światło, a 
przez uszy moje jako muzyka i napełniłaś pierś moją 
tęsknotą do rzeczy, których nie znałem przedtem – 
napełniłaś mnie Twą treścią, jak potrzebą i widzeniem i 
świadomością m e g o szczęścia. 
Przetom Cię umiłował tego samego wieczora, w którym 
ujrzałem Cię i usłyszałem po raz pierwszy. 
Odtąd, choć Ty nie jesteś przy mnie, jam jest przy Tobie i 
pójdę za Tobą, gdziekolwiek będziesz. 
Albowiem Tyś mi jest potrzebna, ażebym żył, a jam Ci 
potrzebny, by Cię wskrzesić... 
Aby wyrwać Cię z zatraty: spośród mających umrzeć! 
A oddać Cię wielkiej idei – i wysokościom, i światłu, i 
zastępom żywych, którzy cierpią głód chleba i pieśni. 
Ciebie i Twą muzykę. 
Niech zatrata nie spada na was obie. 
O, umiłowana!... 
Pewnej nocy wzywałem Cię, aleś Ty nie usłyszała mnie i nie 
przyszła. Teraz znów wyciągam do Ciebie ręce i mówię ci: 
przyjdź i uśnij na moim sercu. 
A gdy nadejdzie czas przebudzenia, to Cię zbudzę na krótkie 
chwile rozkoszy, którą daje miłość, i na trud bez końca, o 
który woła idea. 
Na trud, a może i na męczeństwo! 
Lecz w męczeństwie dla nowych zórz życia więcej jest 
szczęścia niż w mroku, zaduchu, popiele i pieśni grobów. 
Więc pójdź, choćby na męczeństwo. 
I póki nasze istnienia nie spłyną w morze nicości – zostań 
przy mnie. 
O, umiłowana! 
Na twarzy Grońskiego odbiła się troska. Przez jakiś czas on i 
pani Otocka szli w milczeniu. 
– Co z tym zrobić, panie? i co to znaczy? 
– To jest rzecz przykra i kłopotliwa, a list znaczy, że 
Laskowicz, który podobnej istoty do Maryni w życiu nie 
widział, zakochał się w niej, jak sam pisze, od pierwszego 
poznania. Ja to zresztą po kilku dniach zauważyłem, i jeślim 
o tym z panią nie mówił, to tylko dlatego, że Laskowicz miał 
i tak wkrótce wyjechać. Ale on zakochał się głową, nie 
sercem, gdyby bowiem było przeciwnie, to zamiast tych 
górnych wyrazów zapożyczonych jakby z jakiejś szkoły 
literackiej znalazłby prostsze i serdeczne. Jego egzaltacja 
może być szczera, może go pochłaniać i trawić jak gorączka, 
może trwać lata całe, ale główne jej źródło wypływa z 
głowy, nie z serca. 
Lecz pani Otocka, której w tej chwili bynajmniej nie 
chodziło o analizę uczuć Laskowicza, przerwała dalsze 
wywody. 
– Ale co mamy wobec tego robić i jak postąpić? Mnie idzie 
o Marynię. 
– Oczywiście – odpowiedział Groński – i niech mi pani 
wybaczy te niewczesne refleksje, ale zawsze lepiej jest 
wiedzieć, z kim i z czym ma się do czynienia. Moim 
zdaniem, najlepiej jest nic nie robić, tak jakby list wcale nie 
przyszedł. Można by go wprawdzie Laskowiczowi odesłać, 
ale byłoby w tym coś nadzwyczaj pogardliwego, a ten list 
zasługuje może na to, by go wrzucić do kominka, ale podług 
mnie, nie zasługuje na pogardę. Jest on, jeśli pani pozwoli 
mi się tak wyrazić, narwany i zuchwały, ale zachowuje 
pewną miarę w wyrażeniach i nie ma w nim nic zbyt 
brutalnego. Przy tym wypowiada on raczej myśli, które 
Laskowiczowi do głowy przychodzą, niż jakiekolwiek 
rzeczywiste nadzieje i to do tego stopnia, że można by 
prawie Maryni wytłumaczyć, że to jest nie list do niej, ale 
poemat dla niej zresztą niezbyt udany... A cóż Marynia? 
jakie to na niej zrobiło wrażenie i co mówi? 
– Marynia – odrzekła z pewną komiczną troską pani Otocka 
– jest trochę obrażona, trochę zakłopotana i przestraszona, 
ale w skrytości serca , i trochę dumna, że ktoś do niej taki 
list napisał. 
– Otóż to! byłem tego pewien – zawołał śmiejąc się mimo 
woli Groński. 
Po chwili zaś począł mówić poważniej: 
– Przyjdą pewno i dalsze listy, ale ponieważ ton ich może 
stać się jaskrawszy, trzeba namówić małą, żeby ich nie 
czytała. Jeśli pani pozwoli, to ja się tego podejmę. Potem 
panie wyjadą do Warszawy, potem wkrótce za granicę i 
rzecz skończy się sama przez się. 
– Co prawda – odrzekła pani Otocka – to i ja chciałabym już 
wyjechać z Jastrzębia jak najprędzej. Ciotce tu nie jesteśmy 
potrzebne i raczej stanowimy zawadę w przygotowaniach 
przed podróżą, a wyznaję, że mnie ogarnia strach. Niech pan 
przeczyta jeszcze raz ten list uważnie. Przecie tam jest 
groźba dla wszystkich mieszkańców Jastrzębia, a nawet i dla 
Maryni, jeśli zostanie z nami. 
Groński pomyślał, że Krzycki otrzymał jednocześnie wyrok 
śmierci – i w pierwszej chwili przeszło mu przez głowę, że 
mogło to mieć związek z listem Laskowicza. Ale po chwili 
przypomniał sobie, że podobne wyroki przesłano doktorowi 
i nawet staremu rejentowi, więc dla uspokojenia pani 
Otockiej rzekł: 
– Teraz są czasy ciągłych pogróżek i wszyscy je otrzymują, 
ale nie sądzę, by Laskowicz przestrzegał Marynię przed 
jakim bliskim zamachem grożącym nam w Jastrzębiu. Chce 
on zapewne tylko powiedzieć, że fala socjalizmu zmiecie 
wszystkich, którzy nie płyną z nią razem, a więc i nas. Ale 
ponieważ chodzi o spokój pani i Maryni, więc co do 
wyjazdu, to owszem! Dlaczego byśmy nie mieli choćby 
jutro wyjechać. 
– Ja już o tym myślałam, ale ciocia bardzo nalega, żebyśmy 
na nią zaczekały – i Aninka jej przyrzekła. 
– To niech ona zostanie, a panie niech jadą. Ach! więc to 
panna Anney wstrzymuje wyjazd? Dobra nowina dla 
Władka! Czy mogę mu ją powiedzieć? Przed chwilą prosił 
mnie właśnie, żebym się czegoś od pani dowiedział – bo już 
biedak ledwo żyje. Jest to najbardziej zakochany mydłek, 
jakiego można spotkać w granicach dawnej 
Rzeczypospolitej. 
– Więc to już tak daleko zaszło? 
– Ale jak! widocznie w powietrzu jastrzębskim jest coś 
podniecającego. Tu się wszyscy kochają – otwarcie albo 
skrycie. 
Słysząc to, pani Otocka zapłoniła się niespodziewanie jak 
piętnastoletnia dziewczyna, a choć przytrafiało jej się to 
często i z lada powodu, jednakże Groński nie mogąc 
odgadnąć, co jej przyszło w tej chwili na myśl, spojrzał na 
nią z pewnym zdziwieniem. 
– Jakże – rzekł – Władek, Laskowicz, Dołhański. Ale 
Dołhański ma najwięcej energii, bo po ostatniej klęsce 
wyruszył zaraz na nową wyprawę, a Władek się boi. 
– Czego? – zapytała podnosząc oczy pani Otocka. 
– Naprzód klęski, z której myśli, że już by się nie podniósł, a 
po wtóre rozprawy, która go czeka z matką. 
– Kuzynka Władzia czeka może jeszcze i co innego, ale 
Aninki nie potrzeba się bać. 
– Umrze z radości, jak mu to powiem – a swoją drogą ja, 
jako znany pani wścibski, mogę umrzeć z ciekawości. 
– Cóż, kiedy nie mam prawa o tym mówić. 
– Nawet gdy wyjedziemy z Jastrzębia? 
– Nawet wówczas. Wszystko zresztą samo się wkrótce 
wyjaśni. 
– W takim razie postaram się dożyć tej chwili, a tymczasem 
wracam do Władka, by powiedzieć mu dobrą nowinę i 
oznajmić o naszym wyjeździe. O liście Laskowicza wcale 
mu nie wspomnę, albowiem on jutro rano wybiera się do 
miasta i gdyby się spotkali, mogłoby dojść do brzydkiej 
awantury. 
XIV 
Krzycki nie pojechał jednak nazajutrz po rozmowie z 
Grońskim do miasta, albowiem dano mu znać, że sesja 
wykonawców testamentu Żarnowskiego została na tydzień 
odroczona. Stało się to z tej przyczyny, iż za dwa dni miał 
się rozpocząć zjazd okolicznych obywateli w sprawie 
zabezpieczenia starości oficjalistów wiejskich i służby 
dworskiej oraz w bardziej jeszcze palącej sprawie 
wprowadzenia języka polskiego do gmin, o co chodziło 
zarówno sędziom gminnym jak i gromadom wiejskim. W 
tych obradach Krzycki postanowił wziąć udział koniecznie, 
ale ponieważ miały się one odbywać tylko w godzinach 
przedpołudniowych ułożył sobie, iż będzie wyjeżdżał na nie 
co rano, a po południu wracał do domu. Ze względu na 
niewielką odległość Jastrzębia od miasta, było to zupełnie 
możliwe. 
Jednakże zawiodła go nadzieja, że owe dwa dni będzie mógł 
poświęcić wyłącznie gościom, a raczej najdroższemu z gości 
w Jastrzębiu, gdyż sprawy rzęślewskie poczęły się psuć na 
nowo i zajęły mu wszystek niemal czas. Bezrobocie służby 
folwarcznej ustało wprawdzie w Rzęślewie tak zupełnie, że 
interwencja, którą doradzał Dołhański, stała się zupełnie 
zbyteczna i trzeba ją było powstrzymać. Ale natomiast ze 
strony pojedynczych komorników, a nawet niektórych 
gospodarzy, zaczęły się szkody w lesie. Krzycki na czele 
miejscowych i jastrzębskich leśników musiał od rana do 
wieczora uganiać się za szkodnikami, którzy kryli się 
wprawdzie na jego widok, służbie jednakże stawiali się 
groźnie, wszystkim zaś obiecywali bliską pomstę. Leśnicy 
pootrzymywali niezdarne listy z obietnicą, że "dostaną kulą 
w łeb i dziedzic też". Ale dziedzic, któremu nie brakło 
młodocianej energii ani nawet chęci do przygód, wcale nie 
zaniechał obrony rzęślewskich lasów, a co więcej wpadł 
osobiście do Rzęślewa i zwoławszy szkodników 
zapowiedział im sąd i karę. 
A następnie udał się w oznaczonym terminie na obrady. 
Miał to być ostatni dzień pobytu w Jastrzębiu pani Otockiej, 
Maryni i Grońskiego, którzy postanowili ostatecznie 
wyjechać nazajutrz do Warszawy. Panna Anney na prośby 
pani Krzyckiej zgodziła się zostać jeszcze dni kilka i 
wyruszyć dopiero z nią razem. Władysław zapowiedział, że 
wróci, jak będzie mógł najwcześniej, by spędzić pożegnalny 
wieczór razem ze wszystkimi i posłuchać po raz ostatni 
zaczarowanych skrzypiec panny Maryni. Mówił także, że 
przywiezie zapewne ze sobą rejenta i doktora. 
Wskutek tego czekano ich na obiad. Tymczasem koło 
godziny czwartej Groński zasiadł w swoim pokoju do listu 
do Dołhańskiego, panna Marynia wygrywała na górze 
codzienne egzercycje, pani Otocka siedziała u chorej, a 
panna Anney wyszła na ganek niby dlatego, by fotografować 
stare i ogromne drzewa otaczające z dwóch stron 
dziedziniec, a w rzeczywistości, by patrzeć, czy nie wraca 
ten; na którego w domu czekano. Toteż zamiast 
fotografować poczęła gubić wzrok i duszę w cienistej głębi 
starej lipowej alei. Nadzieja, że wkrótce ujrzy w tej głębi 
tuman kurzu, konie i powóz, a następnie, że z tego powozu, 
który zatrzyma się przed gankiem, wyskoczy chyża postać 
młodzieńcza, napełniała ją cichą radością. Oto za chwilę 
zobaczy przed sobą tę twarz urodziwą, sympatyczną, 
szczerą, te oczy, które mówią jej w każdym spojrzeniu sto 
razy więcej niż usta, i usłyszy ten głos, który wnika jej aż do 
serca i drga w nim jak muzyka. Na tę myśl ogarniało pannę 
Anney takie słodkie, spokojne uczucie, jak gdyby była 
dzieckiem i jak gdyby jakaś kochana ręka kołysała ją lekko 
do snu lub jakby spoczywała w łodzi, którą łagodna fala 
niesie gdzieś w dal nieznaną a promienną. Dać się kołysać i 
dać się nieść, powierzyć się fali, nie myśląc na razie o tym, 
gdzie się łódź zatrzyma, to było wszystko, czego w takich 
chwilach pożądało serce dziewczyny. Ale i w innych, w 
których zadawala sobie pytanie: co będzie dalej? – patrzała z 
wiarą w przyszłość. Niekiedy tylko, zwłaszcza gdy sen nie 
chciał kleić jej oczu, przelatywały jej przez głowę, jakby 
ciemne motyle. niepewności i obawy, ale i wówczas nawet 
mówiła sobie, że jeżeli niebo zachmurzy się w przyszłości, 
to obecnie ma nad sobą cudną pogodę – i każdy dzień 
podobny jest do kwiatu, a ona te kwiaty zrywa jeden po 
drugim i kładzie je na piersiach. Więc myślała, że już 
dlatego warto żyć, a nawet umrzeć. 
Ale w tej chwili, choć dusza jej roztapiała się w słońcu, w 
pogodzie, w szmerze liści i w wielkim, pełnym światła 
wiejskim spokoju, nie miała wcale ochoty umierać, 
albowiem zdawało jej się, że razem z powietrzem wdycha w 
siebie radosne ukojenie. Wszystko, co ją otaczało, poczęło 
tracić cechy rzeczywistości, a zmieniało się w jakąś błękitną 
wizję, w jakąś pół jawę, pół sen – o szczęściu. Z tego 
rozmarzenia zbudził ją dopiero ten właśnie widok, w 
oczekiwaniu którego siedziała blisko od godziny na ganku. 
Oto na samym końcu alei pojawił się upragniony kłąb kurzu 
i zbliżał się z niezwykłą szybkością. Panna Anney 
oprzytomniała zupełnie. W pierwszej chwili chciała odejść. 
– „Trzeba, trzeba! -mówiła sobie – inaczej o  gotów 
pomyśleć, żem go tu wyglądała!” -I oburzyłaby się 
szczerze, gdyby jej kto powiedział, że właśnie tak było. – 
Lecz kolana jej stały się nagle tak słabe, że usiadła na 
powrót; chwyciła tylko za aparat, by mogło się zdawać, iż 
znalazca się na ganku tylko dla zdejmowania fotografii. 
Tymczasem tuman zbliżał się do bramy wjazdowej ciągle z 
tą samą szybkością. Wkrótce, zupełnie zgodnie z obrazem, 
jaki ułożyła sobie poprzednio dziewczyna, wynurzyły się z 
kurzawy siwe głowy lejcowych koni. Błyskawiczne 
wrażenie radości wstrząsnęło panną Anney: „Jakże lecą i jak 
mu pilno!” Lecz zaraz potem pomyślała, że chyba konie 
poniosły, gdyż poczęła ją dziwić szybkość pędu. Byli już tak 
blisko bramy, że mogła dojrzeć rozwiane grzywy, rozdęte 
krwawe chrapy i szalony ruch nóg końskich. Nagle wstała i 
w oczach jej odbił się lęk, spostrzegła bowiem, że stangret 
siedzi pochylony tak, iż widać tylko wierzch jego głowy – 
bez czapki. Tymczasem rozhukane konie wpadły w bramę; 
woźnica spadł na zakręcie, a powóz niewiele wolniejszym 
biegiem jął zataczać półkole brzegiem gazonu. W powozie, 
na tylnym siedzeniu był tylko sam Krzycki z głową 
podniesioną do góry i opartą o powozową poduszkę. Krzyk 
przerażenia wyrwał się z piersi panny Anney. Konie w 
mgnieniu oka dopadły przed ganek i przywykłe 
zatrzymywać się przed nim, zaryły się kopytami w ziemię. 
Krzycki poruszył się i blady jak trup, z krwią na kołnierzu i 
rękawie ubrania – wysunął się z powozu i gdy dziewczyna 
podbiegła ku niemu, zawołał chwytając ustami powietrze: 
– Nic!... Jestem ranny, ale to nic!... 
I runął na ziemię u jej stóp. 
A ona podniosła go w jednej chwili ze zdumiewającą w 
kobiecie siłą i podtrzymując go ramionami i piersią, poczęła 
krzyczeć: 
– Ratunku! Na pomoc! Na pomoc! 
XV 
W chwili gdy panna Anney podniosła ranionego 
Władysława, służba była na drugim końcu domu. Najbliżej, 
bo w sieni przy bilardzie, znalazły się pani Otocka i 
Marynia. Te, wypadłszy na ganek i widząc pannę Anney 
podtrzymującą rannego, poczęły za jej przykładem krzyczeć 
wniebogłosy. Ona tymczasem usadziła go na ławce w ganku 
i otoczywszy go ramieniem wołała o wodę. Obie siostry 
pobiegły po nią do kredensu i zaalarmowały cały dom. 
Zleciało się wszystko, co żyło. Pojawił się i Groński, który 
jednak w pierwszej chwili stracił głowę i dopiero 
opamiętawszy się wysłał co prędzej panią Otocką do pani 
Krzyckiej, by ją ostrzegła o wypadku. Tymczasem panna 
Anney kazała przenieść służbie rannego, sama zaś musiała 
zająć się przez chwilę swą służącą, która na widok 
Krzyckiego poczęła wyć i spazmować. Groński poleciał do 
stajni, by natychmiast wyprawić konie po doktora. 
Lecz zanim wniesiono rannego do jego pokoju, nadbiegła 
matka, która na wiadomość o nieszczęściu zapomniała o 
swoich reumatyzmach i sama pomagała w przenosinach 
syna, w rozbieraniu go i układaniu na łóżku, a następnie 
poczęła mu obmywać rany gąbką. Władysław popadł z 
powodu znacznego upływu krwi w długie omdlenie, a po 
odzyskaniu na krótko przytomności zemdlał powtórnie, 
skutkiem czego nie mógł dać żadnych objaśnień o 
wypadkach. Powtórzył tylko kilkakrotnie: „W lesie, w 
lesie!” – z czego można było wywnioskować, że napad miał 
miejsce nie na gościńcu publicznym, ale w granicach 
Rzęślewa lub Jastrzębia. 
Tymczasem ozwał się przed gankiem turkot bryczki, a w 
chwilę później Groński wywołał pannę Anney z jej pokoju, 
w którym zmieniała naprędce ubranie zalane krwią. 
– Jadę sam – rzekł. – Stangret jest także ranny i zajęła się 
nim gospodyni, a żaden z fornali nie chce jechać. Wszyscy 
się boją i odmawiają stanowczo. Gotów jechać tylko stary 
lokaj Antoni, ale myślę, że on jeszcze mniej umie powozić 
niż ja. 
– Trzeba natychmiast jechać po doktora – odpowiedziała 
panna Anney przykładając dłonie do rozpalonych policzków 
– ale trzeba się zająć i obroną domu. Niech pan biegnie 
jeszcze do czworaków i pośle po gajowych, żeby tu przyszli 
z bronią. Inaczej tamci gotowi go tu dobić. 
– Prawda! 
A ona mówiła spiesznie dalej: 
– Trzeba też posłać po ludzi do tartaku i dać im strzelby. 
Parobcy ruszą się za ich przykładem. Prawdopodobny jest 
napad na dwór, a tu same kobiety. Pan musi się zająć 
obroną. Niech pan idzie natychmiast i posyła po gajowych. 
Groński uznał słuszność tych rad i ruszył niezwłocznie ku 
zabudowaniom folwarcznym. Było istotnie możliwym, że 
napastnicy, nie wiedząc, jaki skutek odniosły ich strzały, 
zechcą się o tym przekonać; aby w danym razie dokończyć 
roboty. Tak stało się już w kilku wypadkach, a wobec tego 
chodziło o wszystkich, przede wszystkim zaś o kobiety. 
Grońskiemu, który nie był człowiekiem energicznym, ale nie 
był też i tchórzem, dodała energii myśl o droższej mu nad 
wszystko w świecie Maryni. I natychmiast rozesłał 
parobków po gajowych, jak również do tartaku, gdzie 
pracowało kilkunastu ludzi, o których wiedziano zarówno 
we dworze jak na wsi, że czytują „Polaka” -i nie boją się 
nikogo. Czeladź dworska ochłonęła też bardzo prędko z 
pierwszego przerażenia. Powód tego był taki, że ranny 
stangret, lubo nie widział napastników, którzy strzelali z 
gąszczów, twierdził jednak z wszelką pewnością, że to 
„rzęślewiaki napadły na dziedzica” z powodu zatargów o 
las. To odjęło sprawie wszelką tajemniczą grozę, chłop zaś 
nie boi się niebezpieczeństwa, ale tajemnicy. Przy tym, 
ponieważ między ludźmi z Jastrzębia i Rzęślewa istniała 
pewna zastarzała niechęć, datująca jeszcze od czasu sporów 
o graniczną strugę, więc jak tylko wieść o zamachu 
rzęślewiaków rozeszła się po wsi, jastrzębiacy nie tylko 
przestali się bać, ale jęła się w nich rodzić chęć pomsty. 
Parobcy dworscy poczęli się teraz wstydzić tego, że 
odmówili jazdy po doktora. Inni, dowiedziawszy się, że 
Rzęślewo chce napaść na jastrzębski dwór, pochwytali za 
widły i powyciągali koły z płotów. Groński, który wiedząc o 
przysłanym Władysławowi wyroku śmierci z miasta, inaczej 
patrzył na sprawę, zachował swój pogląd dla siebie, 
rozumiejąc, że chłop, chociaż zrazu często okazuje jakąś 
niezwyczajną lękliwość, jednakże gdy raz zdecyduje się 
wyciągnąć kół z płota, to już nie zlęknie się byle kogo. 
Więc rad z takiego obrotu rzeczy, zabrał ze sobą tęgiego 
fornala, który podjął się zawieźć go do miasta, i wrócił do 
dworu, by ruszyć po doktora. Lecz tu czekała go 
niespodzianka, albowiem przed gankiem nie było już ani 
śladu bryczki, w ganku zaś stał stary lokaj Antoni z twarzą 
bezradną i panna Marynia, blada, przestraszona, ze łzami w 
oczach, która ujrzawszy go poczęła wołać: 
– Jak pan mógł pozwolić jej samej jechać! Jak pan mógł 
pozwolić?! 
– Panna Anney sama pojechała do miasta?! – zakrzyknął 
Groński. 
I na twarzy jego odbiło się takie zdumienie, iż łatwo było 
odgadnąć, że nie stało się to z jego wiedzą i wolą. 
– Na Boga! – mówił – wyprawiła mnie na folwark dla 
zarządzenia obrony i ani mi do głowy nie przyszło, że 
tymczasem skoczy na bryczkę i pojedzie. Ani mi do głowy 
nie przyszło. 
Ale Marynia nie przestała lamentować. 
– Zabiją ją w lesie, zabiją – powtarzała załamując ręce. 
Groński, by ją uspokoić, obiecał jej, że natychmiast wyśle 
pomoc, ale wróciwszy na folwark zaczął rozumować: jeśli 
sam siądzie na koń i pojedzie, to nic nie wskóra, a zostawi 
dom bez męskiej głowy i Marynię bez obrony; jeśli wyśle 
parobków, to nim dojadą do lasu, panna Anney go minie. 
Musiała przecież jechać co koń wyskoczy. Można jej było 
zabezpieczyć jako tako powrót, ale posyłać ludzi dla 
zabezpieczenia jej przejazdu przez las w stronę do miasta 
było stanowczo zbyt późno. 
Uznał to i Dołhański, który nie wiedząc o niczym powrócił 
wypadkowo w pół godziny później z Górek do Jastrzębia. 
Dowiedziawszy się o wypadku i o wyprawie panny Anney, 
nie mógł się jednak wstrzymać od okrzyku: 
– Ależ to dzielna dziewczyna! Chciałbym być Krzyckim. Po 
czym idąc z Grońskim, by zobaczyć ranionego, dodał: 
– Trzeba będzie wyjść na jej spotkanie i ja się tym zajmę. 
Władysław był już zupełnie przytomny i chciał wstawać. 
Nie uczynił tego tylko na prośby i zaklęcia matki. Obaj 
przyjaciele nie powiedzieli mu oczywiście, kto pojechał po 
doktora. Oznajmili mu tylko, że doktór niebawem przyjdzie 
i po krótkim czasie wyszli, mając co innego do roboty. 
Dołhański objął teraz komendę nad zaimprowizowaną 
załogą, która miała bronić dworu. 
Groński nie spodziewał się w nim tak nadzwyczajnych 
zasobów energii, zimnej krwi i pewności siebie. Udzieliło 
się to wnet służbie leśnej i dworskiej i organizacja obrony 
nie poszła trudno. Dwaj gajowi jastrzębscy i jeden 
rzęślewski, który nadszedł później, posiadali własne 
strzelby, a we dworze znalazło się sześć sztuk broni 
myśliwskiej Władyslawa, w tym dwa sztucery. Dołhański 
rozdał cały ów arsenał ludziom umiejącym obchodzić się z 
bronią. Ze wsi zgłosiło się kilku czeladzi gospodarskiej, 
którzy odbyli wojnę japońską. W tych warunkach można się 
było nie obawiać napadu, zwłaszcza że nie mógł już przyjść 
niespodzianie. Robotnicy z tartaku, wielce uświadomieni 
narodowo, mieli nawet ochotę, „żeby się coś zdarzyło” – i 
żeby mogli pokazać, jak się nieproszonym gościom "wyciera 
zęby". 
Urządziwszy wszystko w ten sposób Dołhański powierzył 
Grońskiemu obronę dworu i kobiet. Uspokoił je jednak 
przedtem co do panny Anney zapewnieniem, że wracał z 
Górek przez te same lasy i przejechał bezpiecznie. Była to 
istotnie prawda. Ale co więcej, nie spotkał wcale Angielki, 
którą powinien był spotkać, z czego wypadało, że odważna, 
ale i roztropna panna pojechała widocznie inną, poboczną 
drogą. Ponieważ jednak do miasta nie było daleko i powrotu 
jej należało się wkrótce spodziewać, przeto wziąwszy dwóch 
gajowych uzbrojonych od stóp do głów ruszył na jej 
spotkanie. Groński znów musiał podziwiać jego „tupet” i 
pomysłowość, z jaką przesłał w imieniu „Komitetu 
Centralnego” rozkaz do chłopów na wieś, by w razie, jeśli 
usłyszą strzały w lesie, szli na pomoc z całą gromadą. 
Chłopi nie wiedzieli, co to jest „Komitet Centralny”, 
Dołhański również. Wiedział tylko, że sama nazwa uczyni 
wrażenie, a domysł, że jest to jakaś polska władza, zapewni 
jej tym chętniej posłuch. 
Lecz były to zbyteczne ostrożności, gdyż pokazało się, że w 
lesie jastrzębskim i w rzęślewskim, który ciągnął się wzdłuż 
drugiego brzegu drogi, nie ma nikogo. Ci, którzy strzelali do 
Krzyckiego, wynieśli się, widocznie w obawie pościgu, z 
należytym pośpiechem, albo też czekając nocy zataili się 
gdzieś w dalekich zaroślach należących do innych wsi. 
Jeden z gajowych, który poprzednio wypytał dokładnie 
stangreta o miejsce, w którym była zasadzka, znalazł 
jednakże, przetrząsając pobliskie gąszcza, wystrzelone gilzy 
browningów, wskutek czego upadło przypuszczenie, że 
zamachu dopuścili się komornicy rzęślewscy. Dołhański nie 
wątpił już, iż to, co się stało, było następstwem wyroku, o 
którym dowiedział się od Grońskiego. Ale to właśnie 
wydawało mu się „bardziej interesującym”. Pomyślał, że 
spotkać napastników i rozprawić się z nimi we właściwy 
sposób, byłby to rodzaj hazardu, wcale nie pozbawiony 
pewnego uroku. Jakoż znaleziono wkrótce jeszcze kilka 
pustych gilz browningowych, lecz dalsze poszukiwania 
pozostały bez rezultatu. 
Wówczas Dołhański zawrócił na gościniec, prowadzący do 
miasta, i w pół godziny później spotkał wracającą co koń 
wyskoczy pannę Anney, za którą siedział w tyle bryczki 
doktór. 
W mieście byk dzień targowy, zdarzyło się więc, że w tym 
samym czasie kilkanaście fur z Jastrzębia i z Rzęślewa 
wracało do domów i na drodze ruch był dość znaczny. 
Wskutek tego panna Anney nie przestraszyła się widokiem 
idących naprzeciw trzech zbrojnych ludzi, a po chwili, 
poznawszy Dołhańskiego, zaczęła wstrzymywać konie. 
– Jak ranny? – zapytała. 
– Przytomny. Dobrze. 
– Co w domu? 
– Nic nowego. 
– Chwała Bogu! 
Bryczka pomknęła znów i po chwili skryła się w kłębach 
kurzawy, a Dołhański, nie mając dalej nic do roboty, 
zawrócił również do Jastrzębia. 
Idący za nim gajowi poczęli rozmawiać ze sobą i udzielać 
sobie wzajem uwag o pannie, „co tak powozi jak najlepszy 
furman”, Dołhańskiemu zaś został również w oczach obraz 
młodej i urodziwej dziewczyny, z lejcami w rękach, z 
rozognioną twarzą i rozwianym włosem. Ile w tym 
wszystkim było odwagi i rozmachu! Nigdy dotychczas 
panna Anney nie wydawała mu się tak uroczą. Wiedział od 
Grońskiego, w jaki sposób wyrwała się do miasta 
zachwycał się nią szczerze. – „To nie nasze przezroczyste i 
trzęsące się z lada powodu galaretki -mówił sobie· to życie! 
to dzielność! to krew! ” – Podziwiał on zawsze wszystko, co 
angielskie, zacząwszy od Izby Lordów, a skończywszy na 
wyrobach z żółtej skóry, ale obecnie podziw jego wzrósł 
jeszcze. „Jeżeli i jej posag oblicza się nie na złote polskie, 
ale na gwineje –monologował dalej -to Władek w czepku 
się rodził”. I ponieważ był egoistą, a przy tym człowiekiem 
odważnym, więc po chwili przestał sobie zaprzątać głowę 
Krzyckim oraz niebezpieczeństwem, jakie groziło 
wszystkim i jemu samemu, a począł rozmyślać o swym 
położeniu w świecie. Przypomniał sobie, że raz jeden w 
życiu mógł się sprzedać za gruby posag, ale z takim 
dodatkiem, że wolał się wszystkiego wyrzec. Gdyby jednak 
znaleźć dodatek podobny do panny Anney! I nagle ogarnął 
go pewien żal, że po poznaniu jej nie zajął się nią bliżej i nie 
starał się wzbudzić ku sobie jej zajęcia. Kto wie, myślał, czy 
w swoim czasie nie byłoby to możliwe. Ale w takim razie 
może należało przedstawić się jej bardziej rycersko i 
romantycznie, a mniej klubowo i drwiąco. Widocznie to nie 
był jej genre. Przede wszystkim jednak nie należało się 
łudzić co do pani Otockiej. Dołhański podejrzewał od 
pewnego czasu kuzynkę o ukryty sentyment dla Grońskiego 
i jednocześnie nie mógł zrozumieć, co w Grońskim mogło 
się kobietom podobać. Obecnie jednak ogarnęło go pewne 
zwątpienie o sobie samym, czuł bowiem wbrew dobrej 
opinii, jaką miał o sobie, że było w nim coś chybionego, że 
w jego wewnętrznym mechanizmie brakło jakiegoś kółka, 
bez którego cały mechanizm nie szedł jak należy. „Jeżeli 
bowiem – rozmyślał dalej – ja mogę się utrzymać na 
powierzchni tylko przez bogaty ożenek, a mój genre nie 
podoba się ani pani Otockiej, ani pannie Anney, ani w ogóle 
kobietom, tedy jestem podwójnym durniem – raz dlatego, iż 
myślałem, że będzie się podobał, po wtóre, że nie mogę się 
zdobyć na to, by go zmienić”. A czuł, że istotnie nie będzie 
się mógł na to zdobyć, i z powodu lenistwa, i z obawy, by 
się nie wydać śmiesznym. 
– A wobec tego trzeba będzie chyba skończyć na Kajetanie z 
przyległościami! 
W kwaśnym usposobieniu powrócił do Jastrzębia 
zarządziwszy straże nocne udał się do domu, gdzie zastał 
nowiny lepsze. Doktór stwierdził, że Władysław ma 
rozerwany lewy bark, ponieważ jednak strzał dany był z 
dołu ku górze, przeto kula przeszła nad szczytem płuca. 
Druga obsunęła się po żebrze rozdzierając na znacznej 
przestrzeni skórę, trzecia zniosła koniec małego palca. Rany 
były bolesne, ale nie niebezpieczne. Stangret dostał tylko 
obcierkę po głowie. Najciężej postrzelony był lewy lejcowy 
koń, który jednak z powodu małego kalibru kuli, zdołał wraz 
z innymi docwałować do domu i zdechł dopiero w godzinę 
po powrocie. 
Wszystko to jednak dowodziło, że napad nie był jakąś 
doraźną zemstą bezrolnych rzęślewskich za obronę lasu, ale 
uplanowanym zamachem. Z tego powodu Groński był 
zdania, że pani Otocka z Marynią powinny wyjechać 
nazajutrz. Sam chciał odprowadzić je do kolei i wrócić. Ale 
one obie oświadczyły, że teraz właśnie zostaną dopóty, 
dopóki wszyscy nie będą mogli wyjechać. Panna Marynia 
pierwszy raz w życiu pokłóciła się przy tej sposobności z 
Grońskim i skończyło się oczywiście na tym, że on ustąpił. 
Zresztą wyjazd nie został na długo odłożony, doktór bowiem 
obiecał, że za jaki tydzień można będzie przy zachowaniu 
wszelkich ostrożności przewieźć rannego do Warszawy. 
Pannie Anney nikt nie próbował nawet doradzać 
natychmiastowego wyjazdu. 
Na tych naradach zeszła reszta wieczoru. Koło dziesiątej 
doktór Szremski zrobiwszy, co do niego należało, chciał 
wyjechać do miasta, ale ze względu na panią Krzycką został 
na noc, a ponieważ był utrudzony bardzo, udał się do pokoju 
Grońskiego i usnął zaraz. Panie podzieliły między sobą 
pracę w ten sposób, że obie siostry miały czuwać nad panią 
Krzycką, która po chwilowym podnieceniu zapadła ciężko 
na bicie serca i duszność panna Anney zaś, na spółkę z 
Grońskim, podjęła się sp4dziev mm przy rannym. 
XVI 
Na świecie czynił się pierwszy brzask, gdy Władysław 
rozbudził się po przerywanym i trochę gorączkowym śnie. 
Czuł się nieźle, tylko paliło go pragnienie, począł więc 
szukać oczyma, czy nie ma przy nim kogoś, kto by mu mógł 
podać wody, i spostrzegł siedzącą pod oknem pannę Anney. 
Musiała już czuwać od dawna, albowiem drzemała z dłońmi 
bezwładnie spoczywającymi na kolanach i z głową 
pochyloną tak nisko, że Władysław dojrzał w pierwszej 
chwili tylko jej jasne włosy, oświecone światłem zielonej 
lampy. Drgnęła jednak natychmiast, jakby przeczuwając, że 
chory się rozbudził – i mogło mu się zdawać, iż odgaduje 
jego myśli, gdyż zbliżywszy się na palcach zapytała: 
– Czy nie podać wody? 
Krzycki nie odpowiedział, tylko uśmiechnął się i mrugnął 
oczyma na znak zgody, po czym, gdy mu podała napój, 
wypił go chciwie, a następnie objąwszy lekko swą zdrową 
ręką jej dłoń, przycisnął ją do ust i trzymał przy nich długo. 
– Moja najdroższa ręka!... – szepnął. 
I znów przycisnął wargi do jej dłoni. 
Panna Anney nie próbowała nawet jej cofać, tylko drugą 
ręką wyjęła z niej szklankę i postawiła ją na szafce przy 
łóżku, sama zaś pochyliła się nad nim i rzekła: 
– Panu trzeba spokoju... Ja zostanę tu, póki pan nie 
wyzdrowieje, ale teraz trzeba myśleć tylko o zdrowiu, tylko 
o zdrowiu. Głos jej brzmiał tonem cichej i łagodnej 
perswazji. Krzycki puścił jej dłoń. Przez czas jakiś poruszał 
ustami, ale nie można było dosłyszeć żadnego słowa i 
widocznie osłabł ze wzruszenia, gdyż pobladł, a na czoło 
wystąpiły mu krople potu. 
Panna Anney poczęła obcierać mu chustką twarz i mówiła 
dalej: 
– Niech się pan uspokoi. Gdybym spostrzegła, że panu 
szkodzę, nie mogłabym tu przychodzić, a ja tak chcę być 
teraz przy panu. Ani słowa o niczym, póki nie pogoją się 
rany, ani słowa. Niech mi pan to obieca. 
Nastała chwila milczenia. 
– Niech pani pójdzie spocząć! – ozwał się błagalnym głosem 
Krzycki. 
– Pójdę, pójdę, chociaż wcale nie jestem zmęczona. Przez 
pierwszą połowę nocy siedział przy panu pan Groński, a ja 
spałam. Doprawdy, że nie jestem zmęczona – i wyśpię się 
jeszcze w dzień. Niech się pan stara usnąć. Trzeba nie 
patrzeć na mnie i zamknąć oczy, to sen sam przyjdzie. 
Dobranoc! a raczej dzień dobry! bo na świecie już dzień. 
Jakoż na niebie różowiły się już i złociły zorze poranne, a 
słońce miało zejść lada chwila. Światło zielonej lampy 
mdlało coraz bardziej i zlewało się z blaskami dnia. 
Władysław chcąc okazać, jak słucha każdego słowa swej 
umiłowanej opiekunki, przymknął oczy udając, że śpi, ale po 
pewnym czasie na korytarzu dały się słyszeć kroki i wszedł 
doktór w towarzystwie służącej panny Anney, na którą 
przychodziła kolej czuwania. Doktór zaspany był okrutnie, 
tak że zamiast oczu widać mu było tylko dwie szparki 
otoczone nabrzękłymi powiekami – ale wesół i hałaśliwy jak 
zwykle. Obejrzał bandaże, uznał, że opatrunki trzymają się 
dobrze, zbadał puls chorego, znalazł, że wszystko w 
porządku; następnie pootwierał sam okna, by odświeżyć 
przesycone jodoformem powietrze. 
– Pyszny poranek – mówił – co? Zdrowie z nieba leci. Okna 
niech będą otwarte cały dzień. Jak tylko zaprzęgną, pojadę 
do miasta, bo mam chorych; którzy nie mogą czekać. Ale 
wrócę wieczorem i przywiozę dozorcę do posług przy 
rannym... 
Po czym zwrócił się do panny Anney: 
– Niech tylko pani nie przyjdzie do głowy samej po mnie 
jechać. Ranny się ma doskonale i gorączki – ledwo tam, 
ledwo! Panią Krzycką zobaczę jeszcze przed odjazdem. Nie 
trzeba jej przez cały dzień puszczać z łóżka – i niech jej 
kuzynki pilnują. Panu także zalecam łóżko. Oddychać 
można, wzdychać – nie. Ha! Wrócę koło piątej wieczorem – 
oczywiście, jeśli mi nie każą połknąć po drodze paru pigułek 
z socjalistycznej apteki. To modne teraz lekarstwo i trzeba 
przyznać, że działa szybko. 
– Co się dzieje z matką? – zapytał zaniepokojony 
Władysław. Na to Szremski zwrócił się znów do panny 
Anney: 
– Niech mu pani każe leżeć cicho, bo mnie nie słucha. 
Matka pańska nie ma piętnastu lat. Wczoraj zerwała się 
zapomniawszy o reumatyzmach i osłabionym mięśniu 
sercowym, kładła pana do łóżka, czekała na mój przyjazd, 
była przy opatrunku – i dopiero, gdy dowiedziała się, że 
panu nic nie grozi – od razu: bach! Trzeba było ją położyć 
do łóżka. Z naszymi kobietami tak zawsze. To muchy nie 
kobiety! Ale matce nic. Zwykła reakcja po chwilowym 
napięciu nerwów. Gdy przyszła do siebie, kazałem jej leżeć i 
nie pokazywać się tu pod karą śmierci dla.., pana. Tym 
jednym ją wstrzymałem. Inaczej tkwiłaby tu przez całą noc. 
Teraz pilnują jej pańskie filigranowe kuzynki, które także 
omal nie poprzewracały koziołków. Miałbym czworo 
pacjentów w jednym domu. To żniwo – co?! Na szczęście 
znalazła się przynajmniej jedna dusza z innymi nerwami, 
która nie zemdlała poetycznie. Ha! 
– Ależ gada! – pomyślał Krzycki. 
Lecz doktór począł spoglądać z wielkim uznaniem na pannę 
Anney i mówił dalej: 
– Rulle Britannia! Aż miło patrzeć, jak mi Bóg miły! Co za 
zdrowie, co za nerwy! Przesiedziała od północy do rana – i 
nic! Jakby świeżo strząsnęła z siebie rosę! Powtarzam 
jeszcze raz: aż miło patrzeć! i idę do stołowego pokoju 
zobaczyć, czy mi nie dadzą kawy przed wyjazdem, bom 
głodny. 
Ale przed odejściem rzekł jeszcze do panny Anney i jej 
służącej: 
– Pani niech idzie ze mną napić się przed snem czego 
ciepłego, a panienka niech siedzi przy panu Krzyckim. 
Trzeba mierzyć temperaturę i zapisywać. W razie czego dać 
znać panu Grońskiemu, któremu powiem, żeby tu zaglądał. 
Do widzenia! 
I przepuściwszy przed sobą pannę Anney, która na 
odchodnym uśmiechnęła się do rannego i powtórzyła: „do 
widzenia!”, wyszedł za nią. W stołowym pokoju zastali nie 
tylko kawę, ale dwie siostry oraz Grońskiego i 
Dołhańskięgo, gdyż w domu nikt się nie kładł. Pani Otocka i 
Marynia przesiedziały noc przy pani Krzyckiej, która 
zapadła ciężej, niż mówił synowi doktór, i tak nawet ciężko, 
iż była chwila wątpliwości, czy zbudzi się z długiego 
omdlenia. Obie „filigranowe” siostry były nadzwyczaj 
wyczerpane, a panna Marynia miała powieki koloru zupełnie 
liliowego. Groński chciał koniecznie, by doktór zbadał ją i 
zapisał jej coś wzmacniającego. 
Lecz on potrzymawszy ją przez chwilę za puls rzekł: 
– Przepiszę pani jako lekarstwo maksymę Konfucjusza, 
który powiada: „Jeśli prawdę chcecie wiedzieć, lepiej 
siedzieć niźli stać, lepiej leżeć niźli siedzieć, niźli leżeć 
lepiej spać”. 
– Dobrze – odpowiedziała – ale po tym wszystkim, co 
zaszło, nie wiem, czy zasnę. 
– To niech pani kto zaśpiewa: „A! a! kotki dwa, szare bure 
obydwa!” Byle nie siostra, bo siostrze zapisuję także to 
samo – aż do skutku! 
Turkot bryczki przerwał dalszą rozmowę. Doktór połknął 
gorącą kawę i począł się żegnać. Dołhański wyszedł za nim i 
siadłszy na konia, którego trzymał stajenny, oświadczył, że 
odprowadzi go przez las. 
– Jeśli to dla mego bezpieczeństwa, to zupełnie niepotrzebne 
rzekł doktór. 
– Ja co dzień jeżdżę konno – odpowiedział Dołhański a 
prócz tego chcę zobaczyć, czy do jastrzębskich lasów nie 
przybyła znów jaka majówka. 
– Nie – rzekł śmiejąc się doktór. – Myślę, że teraz nieprędko 
się pojawią. Oni mają w tych rzeczach pewną metodę. Wolą 
być myśliwymi niż zwierzyną, a rozumieją, że teraz może 
przyjść do obławy. Za jakiś tydzień lub dwa, gdy się 
dowiedzą, że zamach się nie udał, trzeba się będzie mieć 
bardziej na ostrożności. 
– Kiedy Krzycki będzie mógł wyjechać? 
– Zależy od tego, czy ma zdrową krew, a przypuszczam, że 
ją ma. Zresztą nie potrzebuje czekać w Jastrzębiu na zupełne 
wyzdrowienie. Sianem się wykręcił -nie ma co mówić. Bo 
gdybym był nie przyjechał tego samego dnia, mogłoby 
przyjść do jakiego małego zakażenia. Ale tak, to aseptyka 
zrobi swoje. Ach ta Angielka, która patrzy niebieską mgłą! 
To mi kobieta – co? Wiesz pan, że ja w pierwszej chwili 
mało koziołka nie przewróciłem z oburzenia na panów, 
żeście jej pozwolili jechać w takich warunkach. Dopiero 
sama mi powiedziała, jak to było. Jeśli się w niej nie 
zakocham, to jestem marynowanym śledziem bez mleczka! 
– Nie radzę – rzekł Dołhański – gdyż zdaje się, że na tym 
lądzie zjawił się już Wilhelm Zdobywca. 
– Sądzi pan! Może być! może! I mnie to przychodziło do 
głowy. 
– Czy dlatego, że angielska pruderia i angielski shocking 
poszły w kąt? 
-Nie. Nie tylko dlatego. Pielęgnować rannych, to kobieca 
rzecz – i wobec tego shocking musi iść w kąt. Nawet 
wczorajsza jej wyprawa dowodziłaby tylko odwagi i energii. 
Ale przez tę niebieską mgłę przechodzą ku naszemu 
rannemu jakieś takie ciepłe promienie, że oj! To zresztą 
wcale nie przeszkodzi mi się zakochać. Skoro stary 
Dzwonkowski zakochał się w pańskiej małej kuzynce, to 
dlaczego ja nie miałbym sobie pozwolić. 
– Tak samo mógłby się kochać w świętej Cecylii – rzekł 
Dołhański. 
– Moja kuzynka to nie kobieta o dwóch nogach, ale symbol. 
I nagle przerwał, albowiem usłyszał jakieś głosy dochodzące 
z głębi lasu i puścił ku nim konia. 
„Jednakże ten klubowiec nie ma duszy na ramieniu” – 
pomyślał doktór. 
Ale alarm był próżny, gdyż byli to tylko chłopcy wiejscy, 
pasący bydło. Doktór, który już zlazł z bryczki, ażeby w 
danym razie pośpieszyć Dołhańskiemu z pomocą, zobaczył 
ich niebawem między krzakami leszczyny. Po chwili ukazał 
się Dołhański – i wciskając w oko monokl, który mu 
wytrąciła jakaś gałązka, rzekł: 
– To tylko niewinny wiejski obrazek: pastuszkowie i krowy 
w cudzym lesie – nic więcej. 
Po czym pożegnał doktora i wrócił do domu. 
Panna Anney nie poszła jeszcze spać, gdyż zastał ją 
rozmawiającą z Grońskim i zajętą zwijaniem jodoformowej 
gazy. Na jego widok podniosła oczy od roboty i zapytała: 
– Nic nowego w lesie? 
– Owszem, zdarzyło się coś z doktorem. Postrzelony. Na to 
zerwali się oboje z Grońskim: 
– Co? gdzie? w lesie? 
– Nie! W Jastrzębiu – odpowiedział Dołhański. 
XVII 
Władysław zastosował się z całym posłuszeństwem do 
zleceń panny Anney, ponieważ zdrzemnął się znów zaraz po 
jej odejściu i rozbudził się dopiero wówczas, gdy promienie 
słońca, które tymczasem wytoczyło się wysoko na niebo, 
padły na jego głowę. Wówczas począł marszczyć czoło, 
poruszać brwiami i wreszcie, otrząsnąwszy się na wpół z 
drzemki, poprosił o spuszczenie rolety. Czarnowłosa 
dziewczyna zbliżywszy się do okna chciała ją spuścić, 
ponieważ jednak uczyniła to zbyt skwapliwie i nie 
potrzymała sznurka, przeto roleta opadła tak nagle, że 
wyrwała się całkiem z osady i runęła na dolną ramę okna. 
Wtedy dziewczyna wstydząc się swej niezręczności 
wskoczyła na krzesło, z krzesła na ramę i poczęła na nowo 
umocowywać roletę w kółkach. Krzycki patrzył na jej 
przegiętą postać, na wzniesione do góry ramiona i na czarny 
zwinięty warkocz niezupełnie jeszcze przytomnym 
wzrokiem, mrugając oczyma, jakby nie mógł przypomnieć 
sobie na razie, kto to jest – i dopiero, gdy zeskoczyła z ramy 
ukazując przy tym zgrabne i pełne nogi w czarnych 
pończochach, rozpoznał, kogo ma przed sobą i rzekł: 
– Ach, to panna Polcia! 
– To ja – odpowiedziała dziewczyna. – Przepraszam pana, iż 
narobiłam hałasu. 
I zapłoniła się jak róża pod jego wzrokiem, a jemu 
przypomniało się, jak widział ją, przybraną tylko w 
niebieskie perełki wodne, więc spojrzał na nią z większą 
ciekawością i ozwał się: 
– Nic nie szkodzi. Dziękuję panience za troskliwość. 
Przy czym poruszył na znak podziękowania leżącą na 
kołdrze ręką, ale poczuwszy jednocześnie przejmujący ból 
skrzywił się i syknął. 
A ona siadła na brzegu łóżka i pochylona nad nim, pytała z 
ogromnym niepokojem: 
– Boli? – Boli. 
– Może co podać, może kogo zawołać? 
– Nie, nie! 
Przez pewien czas trwało milczenie. Władysław marszczył 
się, zaciskał zęby, po czym odetchnął głęboko i rzekł jakby z 
pewną złością: 
– To mnie urządzili te gałgany! 
– O, żeby tak wpadli w moje ręce! – odpowiedziała przez 
zaciśnięte zęby. 
I taka niezgłębiona nienawiść rozbłysła w jej oczach, a cała 
twarz przybrała wyraz takiego okrucieństwa, że mogłaby 
służyć za wzór do twarzy Gorgony. Krzycki zdumiał się na 
ten widok tak dalece, że zapomniał o bólu. 
I znów zapadło milczenie. Dziewczyna opamiętała się po 
chwili, tylko policzki pobladły jej tak, że ciemny meszek 
nad ustami zaznaczył się wyraźniej – i zaczęła wypytywać: 
– Co zrobić, żeby panu ulżyć? 
Głos jej brzmiał teraz taką troską serdeczną, że Krzycki 
uśmiechnął się do niej i odpowiedział: 
– Nic, chyba pożałować. 
A ona w jednej chwili zaniosła się spazmatycznym płaczem, 
rzuciła się twarzą na jego nogi i objąwszy je ramionami 
poczęła je przez kołdrę całować. Kruczą jej głową i całym 
przegiętym ciałem wstrząsnęło łkanie. 
– Panienko, panno Polciu – wołał Krzycki. 
I musiał powtórzyć to kilkakrotnie, zanim go usłyszała. 
Wreszcie podniosła się i zakrywszy oczy rękoma podeszła 
do okna, przycisnęła twarz do szyby i czas jakiś pozostała 
bez ruchu. Następnie jęła wycierać chustką oczy i poprawiać 
pospiesznie roztargane włosy, jakby w obawie, by ktoś 
wszedłszy niespodzianie nie odgadł tego, co zaszło. 
Krzyckiemu zaś przebiegły przez głowę wszystkie chwile, w 
których się z nią stykał, począwszy od spotkania w ciemnej 
alei, gdy powiedziała mu, że wilkołak tak nie wygląda, i od 
wizji w łazience, aż do rozmowy po owej wizji w szpalerze 
grabowym nad stawem. Przypomniał sobie, jak od owej 
pory rumieniła się lub bladła na przemian przy każdym 
spotkaniu na jego widok, jak spuszczała oczy i jak wodziła 
nimi za nim, gdy jej się zdawało, że on tego nie widzi. 
Krzycki brał to z jednej strony za następstwa wypadku w 
łazience, z drugiej za podziw dla swej urody. Podziw ów 
głaskał wprawdzie mile jego męską próżność, ale się nad 
nim nie zastanawiał, gdyż mając głowę zajętą samą panną 
Anney niewiele się zajmował jej służącą. Teraz jednak 
zrozumiał, że jest to coś więcej niż mizdrzenie się fertycznej 
pokojóweczki do żadnego panicza i że ta dziewczyna 
zakochała się w nim bez pamięci i w sposób jakiś 
chorobliwy. Miłość jego do panny Anney była jednak zbyt 
głęboka i pochłaniająca zmysły, by miał się z takiego stanu 
rzeczy ucieszyć lub przewidywać, że po wygojeniu się ran 
będzie mógł w kawalerski sposób z uczuć dziewczyny 
skorzystać. Przeciwnie. Myśl, że mimo woli je wzbudził, 
wydała mu się przykrą i uciążliwą. Przejęła go obawa, co z 
tego może wyniknąć. Przyszło nań jakby widzenie jakichś 
kłopotów, zajść i zawikłań, które tego rodzaju namiętność 
może zrodzić. Zrozumiał, że to jest ogień, z którym igrać 
lekkomyślnie nie można, że trzeba być ostrożnym i nie 
dawać żadnej zachęty. Postanowił też mimo litości i 
sympatii, jaką dla dziewczyny w głębi serca odczuwał, 
unikać nadal wszelkich rozmów, wszelkich żartów, 
wszystkiego, co mogło ją do niego zbliżać, spoufalać i 
wywoływać w przyszłości podobne do dzisiejszego 
wybuchy. Przeszło mu nawet przez głowę prosić panny 
Anney, by jej więcej nie przysyłała, ale porzucił ten zamiar, 
spostrzegłszy, że taka prośba mogłaby wzbudzić niesmak 
lub rzucić na niego cień śmieszności. Ostatecznie doszedł do 
wniosku, że przede wszystkim należy nie wypytywać o nic 
dziewczyny, nie żądać żadnych wyjaśnień, co znaczył ten 
wybuch, te łzy – trzymać się zimno i z daleka. 
Tymczasem dziewczyna, uspokoiwszy się pod oknem, 
zbliżyła się znów do łóżka i ozwała się pokornym, jakby 
złamanym głosem: 
– Przepraszam pana. Niech się pan na mnie nie gniewa. 
On zaś przymknął oczy i dopiero po długiej chwili 
odpowiedział: 
– Ja się, panienko, nie gniewam, ale potrzebuję spokoju. 
– Przepraszam – powtórzyła jeszcze pokorniej. 
Jednakże zauważyła natychmiast, że on mówi jakimś innym 
tonem, bardziej suchym i zimnym niż poprzednio, i ogromna 
niepewność odbiła się na jej twarzy, nie wiedziała bowiem, 
czy to jest chwilowe niezadowolenie chorego, który istotnie 
chce spokoju, czy też obraza panicza, za to, że ona, 
dziewczyna służebna, ośmieliła się zdradzić ze swymi 
uczuciami. Bojąc się jednak narazić mu się w czym 
powtórnie, zamilkła i siadłszy na tym samym krześle, na 
którym siedziała panna Anney, wzięła z komody 
przyniesioną poprzednio robotę i poczęła szyć spoglądając 
jednakże od czasu do czasu z wielkim niepokojem i jakby z 
bojaźnią na Władysława. 
Krzycki rzucał również na nią ukradkowe spojrzenia i 
widząc jej regularne, ale jakby z kamienia wykute rysy, 
mocno zakreślone brwi, ciemny meszek nad ustami i 
energiczny, niemal zacięty wyraz twarzy, myślał, że 
człowiekowi, który by rozbudził zmysły i uczucia takiej 
dziewczyny, łatwiej by było pozawiązywać rozmaite węzły, 
niż je potem rozwiązać. 
XVIII 
Doktór, wbrew oczekiwaniu, nie przybył tego dnia z 
powodu nadmiaru zajęć i kilku ważniejszych operacji, 
których musiał niezwłocznie dokonać. Przysłał natomiast 
młodego dozorcę szpitalnego, biegłego w opatrywaniu ran, 
oraz list, w którym prosił Grońskiego o oświadczenie 
paniom, by uważały odłożony przyjazd za dowód, że 
rannemu istotnie nic nie grozi. Władysław nierad był 
jednakże z tej wiadomości, albowiem rany dokuczały mu 
mocno – i zwłaszcza obdarta kulą wzdłuż żebra skóra 
dawała mu się dotkliwie we znaki, a po wtóre matka jego 
czuła się gorzej. Powtórzyły się duszności, po których 
przyszło ogólne osłabienie, tak iż mimo najgorętszej chęci 
nie mogła się podnieść z łóżka. Pani Otocka nie odstępowała 
jej cały dzień, a wieczorem miała ją zastąpić panna Anney, 
która jednakże, potrzebując spoczynku po ubiegłych 
wrażeniach i spędzonej bezsennie całej nocy, wysłana 
została spać przez obie siostry i przez Grońskiego. – Rolę 
gospodyni w Jastrzębiu objęła panna Marynia, albowiem 
chciała koniecznie być w czymś pożyteczną, a nie 
pozwolono jej zajmować się chorymi. Natomiast 
powierzono jej wszystkie klucze, zarząd domu oraz narady i 
rachunki z kucharzem, którego się trochę bała i nie lubiła za 
to, że patrzył na nią jak na dziecko, które się bawi, nie jak na 
osobę, która rządzi. Nadrabiała też miną pełną 
nadzwyczajnej powagi, ale swoją drogą „kochany pan”, to 
jest Groński, musiał jej obiecać, że znajdzie się niby 
wypadkiem w czasie rachunków w tym samym pokoju. 
Ponieważ po przybyciu na trzeci dzień doktora okazało się, 
że stan Władysława jest zupełnie pomyślny, a duszności 
pani Krzyckiej mijają i nerwy przychodzą do porządku, 
przeto nastrój ogólny w Jastrzębiu stał się spokojniejszy i 
weselszy. Dołhański rolę generalissimusa wszystkich sił 
zbrojnych jastrzębskich, a Groński rolę wojskowego poczęli 
spełniać z pewnym humorem. Szremski przywiózł też 
drugiego felczera, który odtąd miał zmieniać się codziennie 
z przybyłym poprzednio, ca usuwało potrzebę ciągłego 
dozoru i zbytnich trudów dla pań miejscowych. Z takiego 
obrotu rzeczy był niezadowolony tylko Krzycki, rozumiał 
bowiem, że teraz panna Anney już nie będzie spędzała dni i 
nocy w jego pokoju i że prawdopodobnie nie ujrzy jej aż do 
chwili, w której sam będzie mógł opuścić łóżko. Jakoż tak 
się stało. Kilka razy na dzień przychodziła pode drzwi, 
wypytywała o jego zdrowie, przysyłała przez dozorców, co 
było potrzeba, a także „dobranoc” i „dzień dobry”, ale do 
pokoju nie wchodziła. Władysław tęsknił, po cichu klął, 
zatruwał życie dozorcom, a gdy dowiedział się od 
Dołhańskiego, z jakim zachwytem Szremski odzywał się o 
pannie Anney, począł go posądzać, że umyślnie nasłał 
dozorców, by w ten sposób utrudnić mu jej widywanie. 
Pani Krzycka wstała czwartego dnia i czując się znacznie 
lepiej odwiedzała syna codziennie i przesiadywała u niego 
całe godziny. Władysław zadawał sobie nieraz pytanie, czy 
też ona domyśla się jego uczuć. I nie był pewien. Wiedzieli 
wprawdzie o nich wszyscy goście w domu, ale było 
możliwością, że ona jedna nie odgaduje nic, gdyż już na 
znaczny czas przed wypadkiem w lesie nie wychodziła 
prawie ze swego pokoju, skutkiem czego widywała ich 
rzadko razem. Krzycki zastanawiał się często nad tym, co 
mu należy uczynić: mówić z matką zaraz czy odłożyć to na 
później. Za pierwszą myślą przemawiał ten wzgląd, że 
matka, póki jest ranny i leży w łóżku, nie będzie śmiała 
wystąpić z surową opozycją z obawy, by nie pogorszyć jego 
stanu. Ale z drugiej strony takie wyrachowanie w sprawie, w 
której chodziło o umiłowaną istotę i o całe szczęście życia, 
wydawało mu się dziś marną chytrością. Myślał prócz tego, 
że wymuszać zgodę matki chorobą byłoby czymś 
ubliżającym i pannie Anney, przed którą drzwi domu 
jastrzębskiego i ramiona całej rodziny powinny się były 
otworzyć jak najszerzej i najradośniej. Ale powstrzymywał 
go jeszcze jeden wzgląd. Oto, mimo rozmowy, którą w 
swoim czasie miał z Grońskim, mimo słów zamienionych z 
panną, mimo jej troskliwości, poświęcenia, odwagi, z jaką 
nie zawahała się jechać po doktora, wreszcie mimo tych 
widomych oznak uczucia, które można było wyczytać w 
każdym jej spojrzeniu, Krzycki jeszcze wątpił i nie chciał 
uwierzyć we własne szczęście. Był młody, niedoświadczony 
i zakochany nie tylko po uszy, ale i po studencku, więc pełen 
na przemian niepewności, nadziei, radości i zwątpień. 
Wątpił również i o sobie. Czasem czuł u ramion jakieś 
skrzydła, a w duszy chęć wysokich lotów i utajoną zdolność 
do czynów wprost bohaterskich, a czasem myślał: „Któż ja 
jestem, by taki kwiat miał paść mi na piersi? Są ludzie, 
którzy mają talent, są, którzy mają naukę, inni – miliony, a 
ja co? Jestem zwykły rolnik-szlachciura, który całe życie 
będzie kopał jak kret ziemię -czy ja zatem mam prawo 
zaprzęgać do takiego życia, a raczej zamykać do podobnej 
klatki takiego rajskiego ptaka, który buja swobodnie po 
przestworzu na radość i podziw ludziom? ” – I ogarniała go 
rozpacz. Lecz gdy wyobrażał sobie, że może nadejść chwila, 
w której ten rajski ptak odleci raz na zawsze, to patrzył na to 
ze zdumieniem jak na nieszczęście zbyt wielkie, na które 
jednak nie zasłużył. Miewał wszelako i godziny nadziei, 
zwłaszcza z rana, gdy czuł się zdrowszy i silniejszy. 
Wówczas wspominając wszystko, co zaszło od pierwszego 
jej przybycia do Jastrzębia i spotkania na pogrzebie 
Żarnowskiego, aż do tej ostatniej nocy, w której przycisnął 
do ust jej rękę, nabierak lepszej otuchy. Przecież 
powiedziała mu wówczas: „ani słowa o niczym, póki nie 
pogoją się panu rany”. Więc tym samym dała mu prawo 
powtórzyć jej w przyszłości, że mu jest droższa od całego 
świata – i oddać jej w ręce swoją dolę, swoją przyszłość i 
całe życie. Niech z tym zrobi, co chce. 
A tymczasem matka przywyknie do niej, oswoi się z nią i 
przywiąże jeszcze więcej. I tak matczyne serce pełne jest 
podziwu i wdzięczności za to, co dla niego uczyniła, a z ust 
jej nie schodzą słowa: „Bóg ją tu zesłał! ” – Krzycki 
uśmiechnął się na myśl, że jednak matka przypisuje 
poświęcenie i odwagę młodej dziewczyny nie jakimś 
gorętszym uczuciom, ale wyjątkowo poczciwemu sercu oraz 
angielskiemu wychowaniu potęgującemu energię zarówno 
mężczyzn jak i kobiet. Powtarzała też kilkakrotnie i jeszcze i 
pani Otockiej, że chciałaby wychować Anusię na taką 
dzielną kobietę, dać jej tyle sił, zdrowia i tyle miłości dla 
„bliźnich”. Pani Otocka uśmiechała się także, słuchając tych 
pochwał, a Władysław myślał, że panna Anney może jednak 
nie dla wszystkich „bliźnich” uczyniłaby to samo – i ta myśl 
napełniarka go szczęściem. Ostatecznie był prawie pewien, 
że matka zgodzi się na jego małżeństwo z panną Anney, ale 
chodziło mu o to, jak się zgodzi. I pod tym względem nie 
byk zupełnie spokojny. Pani Krzycka byka osobą w 
stosunku do dawniejszych wymagań i pojęć więcej niż 
średnio wykształconą, posiadała wysoką ogładę towarzyską, 
czytywała sporo książek, władała biegle językiem 
francuskim i włoskim, za młodych lat bywała za granicą, a 
jednak tylko najbliżsi mogli wiedzieć, ile kryło się w niej 
narodowych i rodowych uprzedzeń i do jakiego stopnia 
wszystko, co nie było polskim – jeśli zwłaszcza od biedy nie 
pochodziło z Francji, wydawało się jej niezwykłym, obcym, 
dziwacznym, a nawet i rażącym. Okazało się to wypadkiem 
jeszcze przed zamachem na Władysława, gdy raz zobaczyła 
u panny Anney angielską książkę do nabożeństwa i 
otworzywszy ją spostrzegła modlitwy zaczynające się od: 
„O Lord!...” 
Owóż, należąc do pokolenia, które nie uczyło się jeszcze po 
angielsku -i zasiedziawszy się od lat całych w Jastrzębiu, 
pani Krzycka nie wyobrażała sobie inaczej „lorda”, jak pod 
postacią długiej figury z żółtymi faworytami, przybranej w 
kraciaste ubranie – i ku wielkiej uciesze panny Maryni żadną 
miarą nie mogła zrozumieć, jak można tak tytułować Boga. 
Próżno Władysław tłumaczył jej, że i po francusku, i po 
polsku daje się Bogu analogiczne tytuły, uważała bowiem, 
że jest to zupełnie co innego – i wymogła na pannie Anney 
obietnicę, że będzie się modliła na polskiej książce, którą 
obiecała jej kupić. 
Mogło wreszcie i to odgrywać swoją rolę, że panna Anney 
nie była prawdopodobnie szlachcianką. Krzycki obawiał się, 
że matka, nawet zgodziwszy się na małżeństwo, będzie w 
głębi i skrytości duszy uważać je jednak za mezalians. Myśl 
ta drażniła i gniotła go niepomiernie i była jednym z 
powodów, dla których rozmowę z matką odkładał aż do 
przyjazdu do Warszawy. 
Jeszcze bardziej gniewał go przymus leżenia w łóżku, tak że 
po trzech dniach zapowiadał każdego wieczora, że nazajutrz 
wstanie, a gdy czwartego panna Anney z Marynią 
powiedziały mu przez drzwi „dzień dobry”, wstał istotnie, 
ale dostawszy z osłabienia zawrotu głowy musiał się 
położyć na powrót. 
Miał się jednak coraz lepiej, tęsknił coraz bardziej i 
bezczynność dawała mu się coraz więcej we znaki. 
– Dosyć mam już tego rozgadanego Szremskiego – mówił 
do Grońskiego – dosyć opatrunków i jodoformu. 
Zazdroszczę nie tylko panu, ale nawet i Dołhańskiemu, 
który zajeżdża mi po wertepach konie i podobno dociera 
nawet do Górek. 
– Dociera – odpowiedział wesoło Groński – i co mi daje do 
myślenia, to to, że czyni z tego tajemnicę i przestał ze mną o 
tych paniach rozmawiać. 
Było to słuszne, ale tylko w połowie, gdyż Dołhański 
wpadał istotnie do Górek, ale natomiast niezupełnie przestał 
o tych paniach rozmawiać, albowiem nazajutrz wróciwszy 
właśnie od nich wszedł do pokoju Władysława, pachnący 
jeszcze koniem i rzekł: 
– Wyobraźcie sobie, że pani Włócka dostała rozkaz od 
jakiegoś komitetu spod ciemnej gwiazdy, by wypłaciła pod 
karą śmierci tysiąc rubli na cele „partyjne”. 
– Masz tobie! – zawołał Groński. – Ale teraz to zwyczajna 
rzecz. Kto wie, czy podobne rozkazy nie czekają już na 
naszych biurkach w Warszawie. 
– No, ale cóż? – zapytał Władysław. 
– A nic -odpowiedział Dołhański. – Te panie posprzeczały 
się naprzód trochę o to, która którą własną piersią zasłoni, 
potem zemdlały, potem przyszły do siebie, potem zaczęły 
się ze sobą żegnać w przewidywaniu rychłej śmierci, a na 
koniec udały się do mnie po radę, co robić. 
– A ty coś im poradził? 
– Ja poradziłem, by wykonawcom rozkazu, którzy zgłoszą 
się po pieniądze, powiedziały, że plenipotentem i kasjerem 
ich jest pan Dołhański, mieszkający pod takim to a takim 
adresem w Warszawie. 
– Naprawdę takeś poradził? 
– Daję wam słowo. 
– W takim razie przyjdą do ciebie niewątpliwie. 
– Wyobraźcie sobie, jak się obłowią! Ja także będę miał w 
tych nudnych czasach rozrywkę. 
– Pozwól – rzekł Groński – czasy są ciężkie, to pewna, ale 
chyba nikt nie może powiedzieć, że są nudne. 
– Jak dla kogo – odpowiedział Dołhański. – Jeśli kiedy 
pożyczę od ciebie pieniędzy, wówczas będę się musiał do 
twoich upodobań stosować, ale przedtem mnie na dyskusję 
polityczną nie wyciągniesz. Tymczasem powiem ci tylko 
tyle, że ja jestem taki mikrob społeczny, który może ostać 
się jedynie wśród zupełnego spokoju. Ja potrzebuję, by 
bridge szedł w klubie normalnie, a wkrótce będzie to 
niemożliwe. Te czasy są może dla ciebie zajmujące, ale nie 
dla mnie. 
– Bądź co bądź – zauważył Groński – odbywa się pewne 
przewietrzanie zapleśniałych stosunków, a skoro sam się 
przyrównałeś do mikroba, to tym samym przyznajesz, że te 
czasy są dezynfekcją. 
Na to Dołhański zwrócił się do Krzyckiego: 
– Podziękuj Grońskiemu – rzekł – bo dezynfekcję zaczęto 
od ciebie, z czego prosty wniosek, że ty jesteś mikrob 
szkodliwszy ode mnie. 
– Ożeń się, ożeń – odpowiedział wesoło Władysław. – 
Dobry posag wyleczy cię z pesymizmu. 
– Być może, gdyż w takim razie będę miał za co opuścić ten 
miły kraj i osiąść gdzie indziej. Powiedziałem ci już raz, że 
Opatrzność często przemawia przez usta niewiniątek. Ale i o 
ożenieniu się należało pomyśleć wówczas, gdy w 
perspektywie były nie jakieś Górki, czy Dołki, lecz coś 
około czterech milionów franków. 
– Miałeś taką sposobność? 
– Jak mnie tu widzicie. Zdarzyło się w Ostendzie jedno stare 
belgijskie czupiradło, owdowiałe po fabrykancie konserw i 
mające gotówką kwotę jak wyżej, które chciało wyjść za 
mnie – i to na poczekaniu. 
– I co? 
– I nic. Pamiętam, co mi powiedział Cześ Birkowski, który 
bawił wówczas w Ostendzie: „Rób, powiada, interes, w 
najgorszym razie dwa miliony zostawisz babie i puścisz ją 
kantem, a dwa miliony weźmiesz sam i będziesz się bawił 
jak król...” 
– A tyco na to? 
– A ja na to powiadam tak: „Jak to, ja miałbym dawać z 
moich własnych, krwawo zapracowanych pieniędzy dwa 
miliony brzydkiej i starej babie? – za nic!” – A teraz myślę, 
żem dla konceptu puścił fortunę, i że mogą przyjść czasy, w 
których będę się miał do odstąpienia „z powodu zwinięcia 
interesu” za mniejszą cenę. 
Groński i Władysław poczęli się śmiać, lecz Dołhański, 
który mówił z większą goryczą, niż przypuszczali, ruszył 
ramionami i rzekł: 
– Cieszcie się, cieszcie! – Jeden już oberwał, a drugi, da 
Bóg, także sianem się nie wykręci. Ładne czasy! Chaos, 
anarchia, orgia polityczna, brak jakiejkolwiek władzy, taniec 
dynamitu z nahajką i upadek bridge'a! Śmiejcie się! 
KONIEC TOMU PIERWSZEGO 
TOM II 
Jednakże to, co Dołhański mówił o braku jakiejkolwiek 
władzy, okazało się niezupełnie słuszne, albowiem po 
upływie tygodnia dała znak życia i władza. Nadeszła 
pokaźna siła zbrojna wraz z żandarmami i policją. 
Naturalnie, sprawcy zamachu na Krzyckiego nie oczekiwali 
cały tydzień na przyjście do Jastrzębia wojskowej odsieczy, 
gdyż widocznie mieli interesy i w innych stronach powiatu. 
Wskutek tego lasy jastrzębskie jak również rzęślewskie 
okazały się puste. Natomiast w samym Jastrzębiu 
zaaresztowano kilkunastu ludzi, między innymi obu 
gajowych, stangreta, który był ranny w czasie napadu i 
wszystkich robotników z tartaku. We dworze poczęto 
sprawdzać nader dokładnie paszporty, spisywać protokóły i 
poddawać ścisłym badaniom gospodarzy i gości, nie 
wyłączając kobiet. Z tych badań okazało się, że władze w 
istocie rzeczy przybyły wcale nie dlatego, że na właściciela 
Jastrzębia został wykonany zamach, ale w celu pochwycenia 
niebezpiecznego rewolucjonisty, niejakiego Laskowicza, 
który wedle najdokładniejszych informacji, zebranych przez 
policję, ukrywał się w Jastrzębiu, osłaniany powszechną 
zmową jego mieszkańców. Oświadczenie Krzyckiego, że w 
swoim czasie paszport tego Laskowicza odesłał do policji i 
że Laskowicz, jeśli wyjechał z miasta, to musiał go odebrać 
– jak również zaręczenia wszystkich obecnych, że 
Laskowicza w Jastrzębiu nie ma, nie znalazły żadnej wiary. 
Władze były zbyt doświadczone i ostro kute, by podobnym 
bredniom uwierzyć i widzieć w nich co innego, jak 
„nieprawomyślność, brak szczerości i serdecznego wylania”. 
Poddano też najskrupulatniejszej rewizji cały dom, 
począwszy od strychu aż do piwnic. Pukano w ściany, celem 
przekonania się, czy nie ma w nich tajnych kryjówek. 
Szukano wśród sukien i bielizny damskiej, w piecach, pod 
dywanami, w szufladach i pudełkach od pastylek z 
fenacetyną, które woził ze sobą Groński, na koniec w 
zabudowaniach dworskich, w żłobach stajennych, w 
centryfudze od mleka, w maźnicach ze smołą, a nawet w 
ulach, których mieszkanki, przejęte widocznie ogólną 
nieprawomyślnością panującą w Jastrzębiu, sprzeciwiały się 
jednak rewizji w sposób zarówno nieprawomyślny jak 
dotkliwy. Ale ponieważ poszukiwania, mimo całej 
dokładności i inteligencji, z jaką zostały przeprowadzone, 
nie dały żadnego pomyślnego wyniku, zabrano przeto we 
dworze sto kilkadziesiąt tomów książek, rejestra, 
gospodarskie, całą prywatną korespondencję gospodarzy i 
gości, fiszki kościane do gry w karty, dzwonek z 
Napoleonem, maszynkę do golenia się, barometr – i mimo 
pozwolenia jakie posiadał Krzycki, wszelką broń myśliwską, 
nie wyłączając strzelby strzelającej korkiem, która była 
własnością małego Stasia. Sam Władysław byłby został 
niechybnie aresztowany jako „wspólnik” Laskowicza, gdyby 
nie to, że nadjechał doktór, który leczył kapitana na 
basedówkę, a zwłaszcza gdyby nie depesza, którą 
zniecierpliwiony do ostateczności Dołhański pokazał 
kapitanowi przed wysłaniem jej do miasta. Była ona 
zaadresowana do wielce wpływowego generała W., z 
którym Dołhański grywał w klubie w bridge'a i zawierała 
skargę na brutalność i samowolę rewizji. To ostudziło w 
znacznej części gorliwość kapitana i jego podkomendnych, 
którzy poprzednio, przy rewizji paszportów, zauważyli, że 
Dołhański jest istotnie członkiem klubu. W ten sposób 
Władysław zachował wolność, z dodatkiem tylko dozoru 
policyjnego, a mały Staś odzyskał strzelbę strzelającą 
korkiem. Broni jednak kapitan nie mógł zwrócić, miał 
bowiem rozkaz, czarno na białym, konfiskowania nawet 
starych strzelb myśliwskich w całej okolicy. 
– Doux pays! doux pays! – wołał po odejściu policji 
Dołhański. – Rewolwery posiadają obecnie tylko bandyci. 
Wobec tego podaję się do dymisji jako dowódca sił 
zbrojnych jastrzębskich, zarówno lądowych jak i wodnych. 
Jesteśmy teraz na łasce i niełasce! 
– Jedźcie państwo jutro do Warszawy – rzekł doktór. – Tu 
nie ma żartów. 
– Jedźmy do Warszawy – powtórzył Dołhański -i tam, nie 
tracąc czasu, zapiszmy się do ekspropriatorówsocjalrewolucjonistów, 
uważam bowiem, że jest to jedyne w 
kraju Towarzystwo Ubezpieczeń, które naprawdę 
ubezpiecza. 
– Od wypadków – dodał Krzycki – a ubezpieczyć się można 
u mojego osobistego przyjaciela i „wspólnika” Laskowicza. 
Na to znów Dołhański: 
– Ten wspólnik dał ci już nawet na rachunek zaliczkę W 
przyszłości zapewne jeszcze coś otrzymasz. 
Grońskiemu przyszedł na myśl i list Laskowicza do panny 
Maryni, o którym wśród mężczyzn w Jastrzębiu on jeden 
wiedział – i nienawiść osobista młodego medyka do 
Krzyckiego. Było dość prawdopodobnym, że Laskowicz 
widział we Władysławie współzawodnika i przyszłego 
pretendenta do ręki panny Maryni -a gdy przy tym Krzycki 
popsuł jego robotę w Rzęślewie, mógł istotnie pofolgować 
nienawiści i ze względów osobistych, i w imię „sprawy”. 
Sam Laskowicz był może człowiekiem po swojemu 
uczciwym, ale etyka partii była przecież także w stosunku 
do przestarzałej moralności rewolucyjną i na takie rzeczy 
pozwalała. 
Lecz obecnie nie było czasu długo nad tym rozmyślać, więc 
po chwili Groński machnął ręką i rzekł: 
– Czy Laskowicz umoczył w tym rękę, czy nie, to się może 
później pokazać. Teraz trzeba się zająć czym innym. Ja 
zapowiadam stanowczo, że jutro rano wywożę stąd moje 
panie, ale chciałbym, ażeby cały Jastrząb poszedł za moim 
przykładem. 
Po czym zwrócił się do Szremskiego: 
– Czy Władysław może jutro jechać? 
– On? Choćby do Anglii – odpowiedział doktór. 
Groński i Dołhański uśmiechnęli się po tych słowach, a 
Władysław zarumienił się jak student i rzekł: 
– To trzeba oznajmić paniom. 
– A jutro powszechny exodus! – dodał Groński. 
I poszedł do pań, które wiadomość o postanowieniu 
przyjętym z widoczną ulgą. Obie siostry postanowiły zabrać 
do swego mieszkania w Warszawie panią Krzycką, ale ona 
nie przyjęła tych zaprosin, chcąc mieszkać razem z synem, i 
zgodziła się dopiero wówczas, gdy Groński oświadczył, że 
bierze Władysław do siebie, i zaręczył, że nie zabraknie mu 
opieki ani wygód. Panna Anney, której mieszkanie leżało 
drzwi w drzwi z mieszkaniem pani Otockiej, ofiarowała je 
również na użytek młodych członków rodziny Krzyckich i 
ich nauczycielki. Ale kwestię tę odłożono aż do przybycia 
do Warszawy. Tymczasem doktór: pozwolił Krzyckiemu 
wstać, dlatego by nie wyruszał w drogę wprost z łóżka. 
Przed wieczorem całe towarzystwo zgromadziło się na 
werandzie ogrodowej. Brakło tylko Dołhańskiego, który 
pojechał do Górek, albowiem postanowił doradzić pani 
Włóckiej i pannie Kajetanie, by również przeniosły się do 
miasta Władysław, po znacznej utracie krwi i dłuższym 
leżeniu w łóżku, wyglądał blado i mizernie, ale twarz jego 
nabrała przez to bardziej subtelnego wyrazu i stała się 
istotnie niezwykle piękną. Obecne panie zajmowały się nim, 
jako chorym, z nadzwyczajną troskliwością. Był tą osobą, ku 
której zwracało się ogólne współczucie, więc choć od czasu 
do czasu ćmiło mu się w oczach, upewniał matkę, że mu jest 
dobrze -i rzeczywiście rad oddychał świeżym, 
przedwieczornym powietrzem. Chwilami ogarniała go jakby 
lekka senność. Wówczas przymykał powieki i rozmowa 
cichła, lecz gdy je podnosił znowu, widział wpatrzone w 
siebie oczy matki i trzy oświecone zachodzącym słońcem 
młode twarze kobiece, które wydawały mu się wprost 
anielskie. Otaczała go miłość i przyjaźń, więc było mu 
istotnie dobrze. Serce wezbrało w nim uczuciem 
wdzięczności i zarazem żalem, że się te dobre dni 
jastrzębskie już kończą. W duszy żywił nadzieję, że nie 
wyjeżdża z Jastrzębia na długo, i obiecywał sobie rychło 
wrócić, a obiecywał z taką mocą, z jaką człowiek pragnie 
szczęścia. Jednakże czasy były tak dziwne, tak niepewne i 
tyle mogło zajść wypadków, których niepodobna było 
przewidzieć, iż mimo woli rodziła mu się w sercu obawa, 
jaki obrót wezmą bieżące zdarzenia, jaka będzie przyszłość 
kraju i co za rok lub dwa stanie się z tym Jastrzębiem, który 
stał mu się teraz istotnie drogi, albowiem tu otworzyły się 
przed nim te drzwi, za którymi ujrzał wielką jasność 
szczęścia. Miłość .potrzebuje gniazda, jak ptak. Otóż 
Krzycki wprost nie umiał sobie wyobrazić swojej 
jasnowłosej panny i siebie gdzie indziej jak w Jastrzębiu. 
Ale za to serce poczynało mu bić ze zdwojoną siłą, gdy 
spoglądając na nią, puszczał wodze marzeniom i wyobrażał 
sobie, że może za rok, albo i prędzej, będzie siedziała na tej 
samej werandzie jako pani tego domu i jako jego żona. 
Wówczas zwracał się ku niej i zapytywał ją duszą i oczyma: 
„Czy ty odgadujesz i odczuwasz moje myśli?” Ale ona, 
może dlatego, że krępowała ją obecność tylu świadków, nie 
odpowiadała na jego spojrzenia, siedząc jakby w zamyśleniu 
i wodząc wzrokiem za jaskółkami, które kręciły się chybko i 
wysoko nad drzewami ogrodu i nad stawem. Krzyckiego, 
gdy na nią teraz spoglądał, przejęło jakby podziwem pewne 
przeciwieństwo między jej dorodną postacią, silnymi 
ramionami i wypukłą piersią, a drobną dziewczęcą twarzą. 
Ale widział w tym tylko nowy urok i nowe ponęty, pod 
których mocą przelatywała chwilami przez jego miłość 
piekąca żądza, podobna prawie do bólu i tłumiąca oddech w 
piersiach. 
Tymczasem słońce zniżyło się znacznie i poczęło się kąpać 
w rozpłomienionych zorzach wieczornych. Ze skoszonych 
świeżo trawników dochodz3ł mocny zapach przygrzanych 
przez dzienny upał kopek siana. Wszelako powietrze stało 
się pod wieczór rzeźwiejsze, albowiem od olszyn, 
okalających staw, dolatywało od czasu do czasu chłodne 
tchnienie, tak jednak słabe i lekkie, że nawet liście nie 
poruszały się na drzewach. Jaskółki zataczały kręgi coraz 
wyżej nad zarumienioną roztoczą stawu. Na wysokiej topoli 
z uciętym wierzchołkiem klekotał w gnieździe bocian, to 
przechylając głowę w tył, to spuszczając ją w dół, jakby się 
kłaniał zachodzącemu słońcu lub odprawiał wieczorne 
nieszpory. 
– Zagram i ja co na pożegnanie Jastrzębiowi – ozwała się 
nagle panna Marynia. 
– Ach, kochane stworzenie! – rzekł Groński – może pójść po 
pulpit i nuty? 
– Nie. Będę grała z pamięci. 
I to rzekłszy oddała pannie Anney album z widokami 
Jastrzębia, a sama pobiegła na górę i niebawem wróciła ze 
skrzypcami. Przez chwilę trzymała je oparte o ramię i, 
podnosząc w górę oczy, namyślała się, co wybrać -i 
wybrała: Ich grolle nicht Schumanna. Rozlewne tony 
napełniły ciszę ogrodową. Poczęły śpiewać, marzyć, tęsknić 
i płakać, kołysać się, uciszać i śnić, a z nimi czyniły to samo 
dusze ludzkie. Smutek stawał się smutniejszym, tęsknota 
mocniej tęskniącą, miłość rzewniej i głębiej rozkochaną. A 
„bóstewko” grało wciąż, białe w swej muślinowej sukni, 
spokojne, z zamyślonymi oczyma, zagubionymi gdzieś w 
nieskończonej dali, niepokalane i jakby wniebowzięte przez 
muzykę i własną grę. Grońskiemu wydawało się, że ma 
przed sobą jakowąś lilię mistyczną -i rozpoczął do niej w 
duszy jakby litanię, w której każde słowo było uwielbieniem 
małej skrzypaczki za to, że gra i że wzbudziła w nim miłość 
tak pozbawioną najdrobniejszego nawet pyłu ziemi, jakby 
była nie dziewczyną, złożoną z krwi i ciała, ale naprawdę 
jakąś lilią mistyczną. 
A ona tymczasem przestała grać i zwiesiła rękę ze 
skrzypcami wzdłuż sukni. Nikt jej nie dziękował, nikt nie 
ozwał się ani słowem, albowiem wszyscy słuchali w dalszy 
 ciągu tej muzyki, która jak echo grała jeszcze w nich 
samych. Pani Otocka przysunęła się mimo woli do 
Grońskiego, jakby pociągnęło ich ku sobie wspólne 
uwielbienie dla ukochanej dziewczyny. 
W oczach pani Krzyckiej zabłysły łzy, na które złożyły się i 
wywołane urokiem muzyki wspomnienia lat dawnych, i 
obecne cierpienia, i świeży niepokój o syna, i niepewność 
przyszłości. Panna Anney siedziała w zadumie, 
podtrzymując bezwiednie między kolanami album, który w 
czasie gry Maryni wysunął się z rąk -a przez otwarte drzwi, 
w zamroczonej już głębi salonu, widać było jakąś 
niewyraźną postać niewieścią, która widocznie 
przysłuchiwała się także muzyce. 
Nieco silniejszy powiew, który zawiał od olszyn, zbudził 
wszystkich jakby z półsnu. Wówczas pani Krzycka zwróciła 
się do syna: 
– Od stawu idzie chłód. Może byś wrócił do pokoju? 
– Nie – odpowiedział – tak mi dobrze, jak dawno nie było. I 
począł upewniać ją, że nie czuje żadnych dreszczów, a 
następnie odwoływać się do doktora, któren, ukołysany 
muzyką, nie od razu zrozumiał o co idzie. 
– Czy Władzio może zostać? – zapytała pani Krzycka. 
– Może, może, tylko jak słońce zajdzie, trzeba się lepiej 
okryć. Następnie spojrzał na zegarek i dodał: 
– A na mnie czas jechać; ale ja mam tak mało podobnych 
wieczorów, że okrutnie mi niesporo. Bóg widzi, jak 
niesporo! 
I jął trzeć dłonią swoje spracowane czoło. Pani Krzycka i 
Władysław zapowiedzieli mu na to, iż za nic nie puszczą go 
przed kolacją. Szremski spojrzał powtórnie na zegarek, ale 
zanim zdążył im odpowiedzieć, na werandzie ukazała się ta 
sama postać niewieścia, która poprzednio słuchała muzyki z 
głębi pokoju -lecz tym razem z dwoma pledami na 
ramieniu. 
– To ty, Polciu – rzekła panna Anney – ach, jakaś ty 
rozumna! 
A panna Polcia poczęła okrywać Władysława pledem. 
Okryła mu jednym ramiona, drugim nogi -przy czym klękła 
i pochyliła się tak, że jej piersi wsparły się na chwilę o 
kolana Krzyckiego. 
– Dziękuję, panienko, dziękuję – powtarzał nieco 
zrnieszany. 
Ona zaś spojrzała mu przelotnie w oczy, a następnie odeszła 
bez słowa. 
– Ale ja zabrałem pani pledy – ozwał się Władysław, 
zwracając się do panny Anney. 
-Nic nie szkodzi, ja jestem ciepło ubrana. Tylko niech pan 
uważa, żeby zranione ramię było dobrze okryte. 
I zbliżywszy się ku niemu poczęła zasuwać lekko i starannie 
róg pledu między poręcz krzesła i jego ramię. 
– Nie urażam pana? – spytała. 
– Nie, nie. Jak ja mam dziękować? 
I patrzył na nią tak rozkochanymi oczyma, że pani Krzyckiej 
po raz pierwszy przyszło na myśl, iż jest w tym może coś 
więcej niż wdzięczność. 
Spojrzała raz i drugi na delikatną twarz pani Otockiej i 
westchnęła, a serce ścisnęło się jej obawą, niepokojem i 
żalem. To był jej ideał dla syna, to ukryte marzenie. Polubiła 
wprawdzie z całej duszy młodą Angielkę i gdyby w jej 
żyłach nie krążyła obca krew, nie miałaby jej nic do 
zarzucenia, ale jednakże pierwsze to przelotne podejrzenie, 
że ów gmach, który od chwili zbliżenia się z panią Otocką, 
budowała w duszy, może runąć, było jej niezmiernie 
przykre. Przez chwilę uczuła jakby niechęć do panny Anney. 
Postanowiła też przyglądać się od tej pory obojgu baczniej i 
rozmówić się z Grońskim. 
Lecz dalszy ciąg wieczora przywrócił jej otuchę, gdy 
bowiem towarzystwo przeszło do salonu, wydało jej się po 
pewnym czasie, że to, co widziała na werandzie, było 
złudzeniem. Jakoż istotnie dzień ten nie zakończył się dla 
Władysława i panny Anney tak pogodnie, jak to zapowiadał 
zachód słońca. Powiał między nimi jakiś chłodniejszy wiatr, 
pani Krzycka nie mogła zaś wiedzieć, że przyczyną tego ze 
strony jej chłopaka jest zazdrość! Oto panna Anney po 
powrocie do pokoju, rozpoczęła na uboczu ze Szremskim 
tak długą rozmowę, że Władysława poczęło to drażnić! 
Obaczył, że ona mówi nie tylko z ożywieniem, ale jakby i z 
przymileniem; widział rozjaśnioną twarz doktora, z której 
łatwo było wyczytać, że ta rozmowa robi mu szczerą 
przyjemność – i w serce ukąsił go wąż. Tego, co mówiła 
panna Anney, nie mógł dosłyszeć, zdawało mu się tylko, że 
o coś nalega. Natomiast Szremski nie umiał rozmawiać 
cicho, więc do podsłuchujących uszu Krzyckiego dochodziły 
od czasu do czasu oderwane zdania: „Miałem zamiar 
dopiero za tydzień!” – „Ha!”, „Któż się oprze!”, „Skoro tak, 
to tak!” – „Wiadomo, że Anglia zaborcza!”, „Dobrze, 
dobrze!” 
Władysław ułożył sobie, że z całym możliwym chłodem 
zapyta pannę Anney, kogo tam znowu Anglia podbiła i czy 
dzienniki mówią o czymś podobnym, lecz gdy ona 
Szremski złączyli się po skończonej rozmowie z resztą 
towarzystwa zmienił zamiar i z całą godnością obrażonego 
studenta, który gotów robić na przekór nie tylko ukochanej 
istocie, ale i sobie, postanowił okryć się płaszczem 
obojętności. W tej myśli zwrócił się do pani Otockiej i z 
niezwykłym zajęciem jął wypytywać o gospodarstwo w 
Zalesinie i prosić, by mu pozwoliła je zobaczyć, a gdy 
powiedziała, że zrobi jej tym wielką przyjemność, dziękował 
tak gorąco, że to właśnie wprowadziło w błąd matkę. Panna 
Anney próbowała kilkakrotnie wziąć udział w rozmowie, 
lecz spotkawszy się z jego obojętnymi odpowiedziami, 
zdziwiona i trochę dotknięta, poczęła słuchać, co mówił 
Groński. 
Po kolacji Szremski oświadczył, że musi jechać. Przez 
chwilę rozmawiał jeszcze z Grońskim, po czym pożegnał 
panie, powtarzając: "Do jutra, na dworcu!" -Polecił też 
Krzyckiemu, by natychmiast udał się do siebie i dobrze 
przed drogą wypoczął. Groński po odprowadzeniu doktora, 
odprowadził i Władysława, a gdy znaleźli się sam na sam, 
widząc jego minę i domyśliwszy się łatwo, o co mu chodzi, 
zapytał: 
– Coś ty dziś taki godny? 
A Krzycki odpowiedział z pewnym rozdrażnieniem: 
– Czuję się jeszcze słaby, ale zresztą jestem taki, jak zwykle. 
Lecz Groński ruszył ramionami: 
– To są zwykłe nieporozumienia zakochanych, ale ty jesteś 
przede wszystkim dzieciak i zrobiłeś jej przykrość. A wiesz 
za co? Za to że uprosiła Szremskiego, by cię odprowadził aż 
do Warszawy. 
We Władysławie zadrżało serce, lecz nadrobił miną i nie dał 
się jeszcze przejednać: 
– Nie czuję się wcale słaby i obejdę się bez jego pomocy. A 
na to Groński: . 
– Dobranoc tobie - oraz twojej logice. I odszedł. 
Krzycki zaś, gdy go rozebrano i położono do łóżka, poczuł 
nagle łzy w oczach i począł przepraszać z nadzwyczajnym 
rozrzewnieniem... poduszkę. 
II 
Groński, bardzo z natury uczynny i do przyjaciół 
przywiązany, był zarazem człowiekiem dość zamożnym i 
wysoce kulturalnym, wskutek czego Władysław znalazł w 
jego mieszkaniu nie tylko taką opiekę, jaką dać może 
jedynie szczera życzliwość, i nie tylko wygodę, ale nadto 
rozmaite rzeczy, których brakło w Jastrzębiu. Znalazł 
mianowicie książki, trochę obrazów, sztychy, różne 
drobniejsze dzieła sztuki, a przy tym mieszkanie obszerne, 
pęknę powietrza i przestrzeni i nie przeładowane 
przedmiotami zbytku. Panowała w nim, dzięki 
gospodarzowi, wysoka umysłowa i estetyczna atmosfera, 
wśród której młody „dziedzic" czul się wprawdzie 
mniejszym i mniej pewnym siebie, niż w Jastrzębiu, ale 
którą oddychał z przyjemnością. – Brała go jednak obawa, 
czy dłuższym pobytem nie sprawi kłopotu starszemu 
przyjacielowi, i zaraz następnego wieczora począł się z nim 
targować, by go wypuścił do hotelu. 
– Nawet Szremski uważa mnie już za zdrowego – mówił – 
czego najlepszym dowodem jest, że za trzy dni pozwolił mi 
wyjść na miasto. 
– Słyszałem o pięciu – odpowiedział Groński. 
– Ale to było wczoraj, więc nie licząc dzisiejszego; zostaje 
trzy. Pan ma swoje przyzwyczajenia, które musi dla mnie 
zmieniać. Tu przecie aż miło na wszystko patrzeć, więc będę 
i tak do pana zachodził, ale to jest co innego przyjść na 
godzinę albo nawet na dwie, a co innego wnosić 
zamieszanie w zwykły tryb życia. 
– Powiem ci tylko jedno – odpowiedział Groński – oto pani 
Otocka i panna Marynia uważają mnie za starego kawalera, 
obiecały mi tu jutro lub pojutrze zajść, jak to zresztą już 
nieraz czyniły i same, i w towarzystwie panny Anney. 
Widzisz ten fotel: w nim siadywała podczas muzyki twoja 
płowowłosa. Idź, idź do hotelu! – zobaczymy, czy cię tam 
kto prócz matki odwiedzi. 
– Pan jest zanadto dobry. 
– Ja jestem stary egoista. Bo widzisz, mam tu trochę rupieci, 
które w ciągu życia zebrałem, ale jednej rzeczy, choćbym 
był bogaty jak Morgan razem z Jay Gouldem, nie będę 
mógł, niestety, nigdy kupić – to jest młodości. A ty jej masz 
tyle, że mógłbyś bank założyć i akcje wypuszczać. Od ciebie 
idą po prostu promienie. Niechże mnie trochę oświecą i 
ogrzeją. Inaczej mówiąc, daj sobie spokój i siedź, jeśli ci u 
mnie wygodnie. 
– Ja się tylko nie chcę rozpieszczać, bo szczerze mówię, że 
czuję się już zupełnie na siłach. 
– To tym lepiej. Podziękuj Bogu, pannie Anney i 
Szremskiemu, że ci podróż nie zaszkodziła. Tego się trochę 
obawiałem. 
– Ona mi nie zaszkodziła, ale też nie pomogła. 
– Co do czego? 
– Bo mialem nadzieję, że po drodze powiem mojej jasnej 
królewnie, co chowam w duszy, tymczasem pokazało się, że 
to była głupia nadzieja. Siedzieliśmy jak śledzie w 
przedziale, Szremski sterczał ciągle nade mną jak kat nad 
dobrą duszą i nie i i było ani przez chwilę sposobności. 
– Nie czyń nigdy wyznań w wagonie, albowiem z powodu 
huku i hałasu giną najpatetyczniejsze ustępy. Zresztą, 
ponieważ Laskowicz nie wyprawił cię na tamten świat, więc 
sposobność łatwo się znajdzie. 
– Czy pan jednak naprawdę myśli, że to była robota 
Laskowicza? 
– Nie. Mówię tak: Laskowicz, jak na przykład mówi się o 
Anglikach: John Bull. Ale jeśli się kiedy dowiem na pewno, 
że to on, to się bardzo nie zdziwię, albowiem takie 
położenie, w którym można dogodzić sobie i przysłużyć się 
dobrej sprawie, rzadko się zdarza. 
– Jak to, dogodzić sobie i przysłużyć się dobrej sprawie?... 
– Dobrej w jego rozumieniu. Alboż nie żyjesz potem i krwią 
I ludu? 
– To dobrze. Ale dlaczego moja śmierć miałaby mu 
dogodzić osobiście? 
– Bo cię znienawidził, kogo innego zaś pokochał, a ciebie 
uważał za współzawodnika. 
Usłyszawszy to Krzycki podskoczył jak oparzon: 
– Co, on by śmiał?... 
– Upewniam cię, że on by śmiał – odpowiedział spokojnie 
Groński. – Tylko tyle, że się mylił. Ale że nie zabrakłoby 
mu odwagi, na to złożył dowody, pisząc coś w rodzaju 
miłosnego wyznania do Maryni. 
Krzycki otworzył szeroko oczy i począł mrugać: 
– Co takiego?... 
– Nie chciałem ci o tym mówić w Jastrzębiu, gdyż jeździłeś 
wówczas do miasta, więc obawiałem się, że go możesz 
spotkać i zrobić grubą awanturę. Ale obecnie mogę ci 
wszystko powiedzieć: Laskowicz zakochał się w Maryni i 
napisał do niej list, który, oczywiście, pozostał bez 
odpowiedzi. 
– I myślał, że ja także kocham się w Maryni? 
– Pozwolisz, że nie byłoby to nic nadzwyczajnego. Mógł coś 
zasłyszeć. Kto się kocha, temu się zwykle zdaje, że każdy 
sięga po przedmiot jego miłości. Rozumiesz, że Laskowicz 
mi się z tym nie zwierzał, ale taka jest moja hipoteza, która, 
jeśli jest błędna, to tym dla Laskowicza lepiej. Partia 
przysłała ci wyrok śmierci na skutek jego raportów, a jemu 
to było na rękę z powodów osobistych. Zresztą w zamachu 
mógł osobiście nie brać udziału... 
– Czy pan go po tym liście widział? 
– Jakże mogłem go widzieć, skoro pisał po wyjeździe. Ale 
szczęście, że poradziłem pani Otockiej, że tę elukubrację 
spaliła, gdyby bowiem znaleziono list przy rewizji w 
Jastrzębiu, rozumiesz, jakie policyjna przenikliwość 
wyprowadziłaby stąd wnioski. 
W oczach Władysława błysnął gniew. 
– Wolę, że nie chodzi o pannę Anney – rzekł – ale jednak 
Laskowiczowi nie radzę się ze mną spotkać. Bo żeby taki 
pawian, jak powiada Dołhański, śmiał podnieść oczy w 
naszym domu na naszą krewną i jeszcze do niej pisać, to 
uważam po prostu za obelgę dla nas, której mu nie daruję. 
– Prawdopodobnie nigdy go nie spotkasz, gdyż on się 
obecnie kryje, a jeśli go spotkasz, to ani palcem nie ruszysz. 
– Ja? to mnie pan nie zna. Dlaczego? 
– Między innymi ze względu na nasze miłe położenie. 
Zastanów się: pojedynków oni nie przyjmują – i bogdaj w 
tym jednym mają rację. Więc co? Obijesz go laską lub 
wytargasz uszy? 
– Całkiem możliwe. 
– Poczekaj! Naprzód w jego liście nie było nic podobnego 
do obelgi, a po wtóre co dalej? Zabiorą was na policję, tam 
spostrzegą, że złapali rewolucyjnego ptaszka, który był od 
dawna poszukiwany, i ześlą go na Sybir, albo nawet i 
powieszą. Czy możesz wziąć coś podobnego na swoje 
sumienie'? 
– Niechże takie czasy licho porwie! – zawołał Krzycki 
człowiek ciągle jest w położeniu bez wyjścia. 
– Jak zwykle między dwiema anarchiami odpowiedział 
Groński – zresztą to tylko mały przykład. 
Dalszą rozmowę przerwało im wejście służącego, który dał 
Grońskiemu kartę wizytową, a ten spojrzawszy na rzekł: 
– Prosić! 
Po czym do Władysława: 
– Czy ty znasz Świdwickiego? – Nazwisko obiło mi się o 
uszy, ale nie znam. 
– To krewny nieboszczyka męża pani Otockiej. Bardzo 
osobliwa figura. 
W tej samej chwili Świdwicki wszedł do pokoju. Był to 
człowiek czterdziestoletni, łysy, wysoki, chudy, z twarzą 
inteligentną i gorzką, a zarazem zuchwałą. Ubrany niedbale, 
w suknie, które wydawały się na niego zbyt szerokie, miał 
jednak w sobie coś zdradzającego przynależność do 
wyższych sfer towarzyskich. 
– Jak się masz, Świdwa? – odezwak się Groński. 
Po czym przedstawiwszy Władysława, pytał w dalszym 
ciągu: 
– Co się z tobą działo? Nie widziałem cię od wieków. 
– Przecie wyjeżdżałeś? 
– Tak, aleś ty i przedtem nie pokazywał się z jaki miesiąc. 
– Na starość robię się pustelnikiem. 
– Czemu tak? 
– Albowiem nudzi mnie głupota ludzi, którzy uchodzą za 
rozumnych, i złość ludzi, którzy uchodzą za dobrych. 
Zresztą włóczę się teraz od rana do wieczora po ulicach. 
Ach! -istnieją Noce Atyckie i Noce Florenckie, ja zaś mam 
ochotę napisać: Dni warszawskie! Rozkoszne dni! Tytuły 
pojedynczych rozdziałów: „Ręce do góry!” – „Ruki w 
wierch!” – „Precz z gęsią!” itd. Czy wiesz, że w tej chwili 
tyle jest wojska i patrolów na ulicach, iż kto inny na moim 
miejscu byłby dziesięć razy aresztowany. 
– Wiem, ale ty jak sobie radzisz? 
– Ja chodzę wszędzie tak spokojnie, jak po własnym pokoju. 
A sposób jest prosty. Oto, o ile nie jestem naprawdę pijany – 
udaję pijanego. Nie uwierzycie, panowie, jakie współczucie 
i jakie uznanie budzi obecnie człowiek cięty. I podług mnie, 
to jest zupełnie słuszne, kto bowiem „wstawia się” od rana 
do wieczora, ten z pewnością jest człowiekiem niewinnym i 
dobrze myślącym, na którego tak zwany ład społeczny może 
liczyć z całą ufnością. 
– Zapewne. Ale kad społeczny, który opiera się na takich 
ludziach, nie stoi na pewnych nogach. 
– Kto dziś stoi na pewnych nogach? Doktryny upajają nie 
gorzej od alkoholu--więc w tej chwili wszyscy są pijani. 
Zatacza się państwo, zatacza się rewolucja, zataczają się 
partie, a ktoś trzeci stoi z boku i patrzy, rychło się zwalą na 
ziemię. Wówczas przyjdzie i zrobi porządek. I niech sobie 
przyjdzie jak najprędzej. 
– Tym trzecim powinniśmy być my. 
– Tym trzecim jest Niemiec, a my jesteśmy głupcy. My 
zaczęliśmy od wzięcia się za łby i doszliśmy do takiego 
stanu, że 
jedynym zbawieniem dla naszej duszy społecznej byłaby 
porządna wojna domowa. 
Tu umilkł i po chwili zwrócił się do Krzyckiego: 
– Widzę, że pan robisz wielkie oczy, a jednak tak jest. 
Wojna domowa to pyszna rzecz! Nic tak nie wyjaśnia 
położenia i nie oczyszcza powietrza. Ale doprowadzić się do 
tego stanu i nie móc jej zrobić -to dopiero szczyt 
nieszczęścia albo głupoty. 
– Wyznaję, że nie rozumiem -rzekł Krzycki. A Groński 
machnął ręką: 
– I nie staraj się, gdyż po kwadransie rozmowy nie będziesz 
wiedział, co jest czarne, a co białe, i dostaniesz szumu w 
głowie albo i gorączki, której jako ranny, powinieneś się 
wystrzegać. 
– Prawda! – rzekł Świdwa. – Słyszałem, a bogdaj nawet 
czytałem o pańskim wypadku w jakimś dzienniku i 
zwróciłem na to uwagę właśnie dlatego, że w domu pańskim 
bawil Groński i Otocka z siostrą. Ja jestem krewny 
nieboszczyka starego Otockiego. Musiały się kobieciny 
wystraszyć. Ale jeśli myślą, że tu bezpieczniej niż na wsi, to 
się mylą. 
– Sądząc z tego, co się widzi, to istotnie nie jest tu 
bezpieczniej. Nie był pan jeszcze u tych pań? 
– Nie. Ja tam nie lubię zachodzić. 
Na to Krzycki, bardzo z natury porywczy i czupurny, 
zmarszczył brwi i patrząc w oczy Świdwickiego 
odpowiedział: 
– Nie pytam o przyczynę, bo to do mnie nie należy, ale się 
dziwię – i muszę pana uprzedzić, że to są i moje krewne. 
– Za którymi młody rycerz musiałby się ująć – odpowiedział 
Świdwicki spoglądając jakby z pewnym upodobaniem na 
Władysława. – Ach, nie! Gdybym miał nawet zamiar 
powiedzieć co przeciw tym paniom, nie powiedziałbym tego 
w tym domu, gdyż Groński zrzuciłby mnie ze schodów, a ja 
mam do niego interes. To, co powiedziałem – jest najwyższą 
dla nich pochwałą, a dla mnie prostą przykrością. 
– Przepraszam, ale znów nie rozumiem. 
– Bo, widzi pan, dla przeciętnego Polaka mieć dla kogoś 
szacunek i nie móc ostrzyć na nim zębów to zawsze 
nieprzyjemna rzecz. A ja nie mogę o nich mówić tak, jak 
bym chciał, to jest z ujmą. Nie znoszę idealnych kobiet! – 
przy tym zauważyłem, że jeśli mi się czasem zdarzy spędzić 
u nich wieczór, to staję się jakby porządniejszym 
człowiekiem – to jest zaś luksus, na który w dzisiejszych 
czasach nie można sobie pozwalać. 
Władysław począł się śmiać, a Groński rzekł: 
– Mówiłem ci, że na pewno dostaniesz szumu w głowie. 
Po czym do Świdwickiego: 
– Jeśli mu się pogorszy, to namówię go, by ci posłał 
rachunek doktora i apteczny. 
– Skoro tak, to sobie idę – odpowiedział Świdwicki – ale ty 
chodź ze mną do innego pokoju, bo mam do ciebie interes, a 
wolę, żebyś mi odmówił bez świadków. 
I pożegnawszy się z Władysławem wyszedł. Groński 
odprowadził go do przedpokoju i po chwili wrócił ruszając 
ramionami. – Cóż to za dziwny jegomość – rzekł Krzycki. – 
Bez niedyskrecji: czy on nie chciał pożyczyć od pana 
pieniędzy? 
– Gorzej – odpowiedział Groński. – Tym razem chodziło o 
kilka rycin Falka. Odmówiłem stanowczo, gdyż on 
pieniądze najczęściej oddaje, a raczej pozwala je odebrać ze 
swego dożywocia -natomiast książek, rycin i tym 
podobnych rzeczy nigdy. – Zbiera? 
– Przeciwnie: rozrzuca, rozdaje, gubi, niszczy -bo ja wiem! 
Będziesz go teraz często widywał, gdyż pożyczenia rycin 
odmówiłem, alem pozwolił, by przychodził je oglądać i 
studiować. Zapewnia, że pisze o Falku książkę. 
– Ach, więc to literat? 
– Może mógłby nim być. – Ponieważ będziesz go spotykał, 
więc muszę cię przed nim trochę ubezpieczyć. Określę ci go 
krótko: To jest człowiek, któremu Pan Bóg dał dobre 
nazwisko, duży majątek, piękność, wielkie zdolności i dobre 
serce, a on potrafił to wszystko zmarnować. 
– Aj! nawet i dobre serce? 
– O tyle, że jest to człowiek raczej szkodliwy. To lepiej, że 
on nic nie pisze. Bo, widzisz, może się zdarzyć, że komuś 
gnije mózg, tak jak ludziom chorym na suchoty gniją płuca. 
Ale nikt nie ma prawa karmić narodu zgnilizną swoich płuc 
lub swego mózgu. A takich jest teraz wielu. Świdwicki nie 
działa na szczęście publicznie, ale robi to w zakresie 
stosunków prywatnych. Wiesz, jak on przy tym tłumaczy to, 
że niczego w życiu nie dokonał? Tym, że aby czegoś na 
świecie dokonać, trzeba w coś wierzyć, a żeby w coś 
wierzyć, trzeba posiadać taką pewną dozę głupoty, jakiej on 
nie posiada. I nie mówię tylko o rzeczach religijnych. On nie 
wierzy po prostu, by coś mogło być prawdziwym lub 
nieprawdziwym, słusznym lub niesłusznym, dobrym lub 
złym. Ale Balzac mądrze powiada: Qui dit doute, dit 
impuissance. Świdwickiego drażni to jednak i napełnia 
goryczą, że jest niczym, więc ratuje się paradoksem i 
wywraca umysłowe koziołki. Widziałem raz klowna, który 
bawił publiczność tym, że nadawał swojej czapce 
najrozmaitsze dziwaczne i śmieszne kształt. Świdwicki robi 
to samo z prawdą i logiką. Jest to także klown, ale 
zgorzkniały i przekorny. Z tego powodu jest zawsze 
przeciwnego zdania niż ten, z którym mówi. Dzieje się tak 
zwłaszcza wówczas, gdy jest pijany, a upija się co wieczór... 
Wówczas patriocie będzie mówił, że ojczyzna jest 
głupstwem, wobec człowieka wierzącego będzie drwił z 
wiary, konserwatyście powie, że tylko anarchia i rewolucja 
są coś warte, socjaliście, że proletariat posiada „pyski” 
(słyszałem, jak się tak wyraził), tylko dlatego, ażeby on, 
„nadczłowiek”, miał w co bić, gdy mu przyjdzie ochota. I 
tak ciągle. Błyska w rozprawach paradoksami, ale czasem 
zdarzy mu się wypowiadać rzeczy uderzające, dlatego że we 
wszelkiej krytyce jest zawsze część słuszności. Jeśli chcesz, 
to urządzę ci kiedy takie widowisko, chociaż on ma dla mnie 
pewne względy, naprzód dlatego, że mnie lubi, a po wtóre, 
że oddałem mu w życiu parę usług. Obiecał mi zapłacić za 
nie czarną niewdzięcznością, ale tymczasem nie napastuje 
mnie z taką energią jak innych. 
– A że to nikt nie połamał mu dotychczas kości – zauważył 
Władysław. 
– On się przed tym bynajmniej nie cofa. Sam nawet szuka 
często awantur i nie ma roku, żeby nie wywołał jakiegoś 
zajścia. 
– W knajpach? 
– Nie tylko, albowiem należąc z nazwiska i związków 
rodzinnych, do tak zwanych wyższych warstw towarzyskich, 
ma i wśród nich dużo znajomych. Dwa lata temu obili go 
wprawdzie artyści w jakiejś knajpce, ale na przykład i 
Dołhański, z którym się wzajem nie znoszą, postrzelił go 
zeszłej wiosny w pojedynku. 
– A, to ja wówczas słyszałem jego nazwisko: teraz sobie 
przypominam. 
– Możeś słyszał je i dawniej, albowiem poprzednio miał 
kilka rozpraw o kobiety, gdyż w dodatku jest to wielki 
kobieciarz. Ostatecznie to szelma jest niepohamowana. 
– A co do kobiet, czy dotychczas? 
– To nie stary człowiek. Od pewnego czasu jest wszelako w 
takiej fazie, że podobają mu się nie panie, ale ich służące. 
Wyobraź sobie, że niedawno jeszcze tak mu wpadła w oko 
służąca panny Anney – ta sama brunetka, która cię doglądała 
trochę w Jastrzębiu, że chodził za nią czas jakiś krok w krok. 
Mówił, że zwymyślała go kiedyś na schodach, ale to właśnie 
ujęło go jeszcze bardziej. 
Krzycki na wzmiankę o „brunetce, która go doglądała w 
Jastrzębiu”, zmieszał się tak wyraźnie, że Groński to 
zauważył, ale nie wiedząc, co zaszło między nią a 
Władysławem, sądził, iż rozkochanego młodzieńca uraziła 
myśl, że koko panny Anney kręcą się podobne figury, jak 
Świdwicki. Więc, chcąc zatrzeć wrażenie, rzekł: 
– On powiada, że nie lubi zachodzić do tych pań, ale i pani 
Otocka nie przyjmuje go wcale z entuzjazmem. Robi to 
tylko przez pamięć dla męża, który byk jego ciotecznym 
bratem i niegdyś opiekunem jego-majątku. Zresztą być 
może, że i Świdwickiemu nieswojo wśród takich kobiet. 
– Bo mikroby nie lubią czystego powietrza. 
– To pewna, że jest w nim jakiś morał insanity. Ja się do 
niego przyzwyczaiłem, ale są rzeczy, których i ja w nim nie 
znoszę. Niech sobie bluzga na wszystko – pal go sześć – ale 
niech pewnych rzeczy nie tyka. Nie masz pojęcia o tym 
pogardliwym politowaniu, o tej niechęci i prawie nienawiści, 
z jaką on się odzywa o wszystkim, co jest polskie. I tu już ja 
mówię: hola! Pomimo naszych dobrych stosunków, o mało 
raz nie doszło między nami do awantury. Bo jak zaczął 
strzykać pewnego wieczora żółciowymi dowcipami na całą 
Polskę, powiedziałem mu tak: Ten lew jeszcze nie kona, a 
choćby konał, to wiesz, kto kopie konającego lwa? – Nie 
zachodził potem do mnie przez miesiąc – ale czy nie miałem 
słuszności? Rozumiem, że z goryczą i nawet z jadem może 
mówić o swym narodzie jakiś wielki bohater, któremu 
zapłacono niewdzięcznością – ale Świdwicki to przecież nie 
Milcjades, ani Temistokles. A takie wylewy żółci są wprost 
szkodliwe, bo on, jako umysł niezmiernie błyskotliwy, 
znajduje naśladowców – i tworzy modę; wskutek której 
rozmaite snoby, które nic nigdy dla Polski nie zrobiły, ostrzą 
na tej osełce swoje zwapniałe rozumy. Rozumiem krytykę, 
choćby nieubłaganą, ale jeśli się to staje koniem, a raczej 
osłem, z którego się nigdy nie zsiada, to jest i złe, bo odbiera 
się chęć do życia tym, którzy muszą jednak żyć i paskudne, 
bo to jest plwanie na społeczeństwo, często wprawdzie 
grzeszne, ale przede wszystkim niesłychanie nieszczęsne. 
Pesymizm nie jest rozumem, ale surogatem rozumu, a zatem 
i oszustwem takim, jakiego dopuszcza się kupiec 
sprzedający na przykład cykorię zamiast kawy. A z takim 
surogatem spotkasz się teraz na każdym kroku w życiu i w 
literaturze... 
Tu Groński umilkł na chwilę, a Krzycki podniósł brwi w 
górę i rzekł: 
– Z tego, co pan mówi, widzę, że ten Świdwicki to wielka 
małpa. 
– Czasem myślę, że to jest człowiek bajecznie nieszczęśliwy 
– i dlatego nie zrywam z nim stosunków... Przy tym on ma 
do mnie jakiś rodzaj przywiązania, a to zawsze rozbraja. Na 
koniec, wyznaję otwarcie, iż mam tę czysto polską słabość, 
gwoli której pobłaża się i przebacza u nas wszystko ludziom, 
którzy nas bawią. On zaś bywa czasem bardzo zabawny, 
zwłaszcza gdy się rozgada i gdy tylko do pewnej miary 
głowę zaprószy. 
– Ale ostatecznie, jeśli nic nie robi, tylko gada, to z czego on 
żyje? 
– On nie należy do ludzi biednych. Niegdyś byk bardzo 
zamożny, potem stracił większą część majątku. Ale w końcu 
nieboszczyk Otocki, który byk najpoczciwszym w świecie 
człowiekiem, a przy tym bardzo praktycznym, widząc, do 
czego idzie, wziął wszystko w ręce, ocalił sporo i zmienił 
kapitał na rentę dożywotnią. Świdwicki otrzymuje z tego 
kilka tysięcy rubli rocznie i choć wydaje więcej, niż 
powinien, ma jednak z czego żyć. Gdyby nie pik, żyłby 
nawet dostatnio, gdyż jednej tylko namiętności nigdy nie 
miał -mianowicie do kart. Powiada, że na to trzeba mieć 
umysłowość Murzyna. Z tego właśnie powstała awantura z 
Dołhańskim. Ale zresztą oni się nie znosili wzajem od 
dawna. Obaj są, jak się ktoś wyraził, komiwojażerami 
podróżującymi w cynizmie -i robią sobie konkurencję. 
–Spomiędzy tych dwóch wolę jednak Dołhańskiego – rzekł 
Krzycki. 
– Bo cię bawi, a Świdwicki nie miał dotąd sposobności. 
Wiecznie ta sama polska słabość! – odpowiedział Groński. 
A po chwili dodał: 
– W Dołhańskim łatwiej zobaczyć dno. 
– A na dnie pannę Kajetanę. 
– Obecnie może i naprawdę tak jest. Czy wiesz, że 
Dołhański przywiózł te panie następnym po nas pociągiem? 
Mówił mi też, że wybiorą się zaraz z wizytą do twojej matki 
i do pani Otockiej. 
– Pan oczywiście też dziś do nich zajrzy? 
– Tak. Ja tam zachodzę codziennie. A ponieważ tobie nie 
wolno jeszcze wychodzić, zaproszę je jutro na 
popołudniową herbatę. 
– Serdecznie panu dziękuję. Mnie nie wolno wychodzić, ale 
mógłbym wyjechać. 
– Powiadał mi służący, że jutro od rana, z rozkazu partii, 
strajk dorożkarzy. 
– Więc jakże te panie będą mogły jutro przyjechać? 
– Prywatnym swoim powozem. Chyba, że zakażą jeździć 
nawet prywatnym... 
– W takim razie i matka nie będzie mogła do mnie zajrzeć? 
– Jeśli na ulicach będzie spokojnie, to przyprowadzę ją i 
odprowadzę. Czasem tak bywa, że jednego dnia ulice są 
burzliwe jak morze, a drugiego ciche i głuche. Oczywiście, 
jest to względne bezpieczeństwo, gdyż kto dziś wychodzi na 
miasto, ten nigdy nie może zaręczyć, że wróci. Nie ci, to 
tamci mogą mu wsadzić w bok nóż albo bagnet. Ale dla 
kobiet jest stosunkowo bezpieczniej. 
– W takim razie lepiej jednak, żeby matka wcale mnie nie 
odwiedzała. Wolę popiłować się jeszcze przez te trzy dni, 
które wyznaczył mi Szremski, niż narażać ją albo 
którąkolwiek z tych pań. Niech pan odłoży swój five o'clock. 
– Bodaj że trzeba będzie tak zrobić! Ale twoja matka nie 
zgodzi się na to, żeby cię przez trzy dni nie widzieć. A może 
i kto inny będzie się napierał, bym nie odkładał. 
Twarz Władysława zajaśniała głęboką i tkliwą radością. 
– Matce niech pan powie, że niepokój o nią może mi 
zaszkodzić i sprowadzić gorączkę, a k o m u i   e m u, że 
mu całuję brzeg sukni. 
– Nie. Takie rzeczy trzeba mówić samemu. 
– Obym jak najprędzej mógł to nie tylko powiedzieć ale i 
wykonać. Tymczasem mam do pana prośbę, bym mógł 
wysłać na miasto służącego. Jeśli się będzie bał, niech mi 
tylko skrzyknie posłańca. Chciałbym temu k o m u i   e m 
u posłać trochę kwiatów. 
– To poślij i kuzynkom, gdyż inaczej matka twoja zdziwi się 
przedwcześnie. 
– Na pewno by się zdziwiła, albowiem z powodu swej 
choroby tak mało widywała nas razem, że nie mogła 
pomiarkować się w położeniu. Ale ja niebawem wszystko jej 
wyznam. 
– Powiem ci tylko, co mi powiedziała pani Otocka. 
Powiedziała mi tak: „Niech Władysław nie mówi z matką 
przed ostateczną rozmową z Aninką, gdyż inaczej nie będzie 
mógł jej powiedzieć wszystkiego”. 
Krzycki spojrzał Grońskiemu bystro w oczy. 
– A pan nie wie, o co idzie? 
– Wiesz, że o brak ciekawości nie można mnie posądzać 
odpowiedział Groński – ale sądziłem, że pani Otocka ma 
dostateczne do milczenia powody i dlatego nie 
wypytywałem o nic. 
III 
Groński odłożył istotnie swój five o'clock, pani Krzycka 
odwiedzała jednak syna czasem dwa razy dziennie, 
twierdząc słusznie, że jako starszej kobiecie, grozi jej 
mniejsze, niż komukolwiek niebezpieczeństwo. Władysław 
spędzał z nią długie godziny, rozmawiając o wszystkim, a 
najwięcej o pannie Anney. Po ostrzeżeniu Grońskiego, nie 
wyznał wprawdzie matce swych uczuć dla młodej Angielki i 
nie wspomniał ani słowem o swych zamiarach, ale już to 
samo, że jej imię nie schodziło mu prawie z ust, że 
przypisywał jej wyłącznie swe ocalenie i ciągle mówił o 
długu wdzięczności, jaki względem niej zaciągnął on sam i 
cała rodzina, dało pani Krzyckiej do myślenia. Poprzednie 
podejrzenie, które jej przebiegło przez głowę w wigilię 
wyjazdu z Jastrzębia, wróciło i utrwalało się coraz mocniej. 
Nie przypuszczała wprawdzie, by Władysław powziął już 
jakieś niezłomne postanowienie, ale doszła do wniosku, że 
się „podkochał” i że ostatecznie ta jasnowłosa dziewczyna 
podobała mu się bardziej od kuzynki Otockiej. Przejęło to 
panią Krzycką smutkiem. W drodze i przez kilka dni pobytu 
w Warszawie polubiła pannę Anney za jej miłe obejście, 
prostotę i usłużność, ale „Zosia” Otocka była zawsze jej 
oczkiem w głowie. Od chwili spotkania jej w Krynicy, nie 
przestała marzyć o niej dla syna. Sądziła, że pod względem 
szlachetności i delikatności uczuć nikt się z nią nie może 
porównać. Uważała ją za duszę wybraną i wprost za 
wcielenie kobiecego anielstwa. Oczekiwała jej przybycia z 
biciem serca, nie przypuszczając ani na chwilę, by 
Władysław mógł się nie zachwycić jej postacią, jej słodką 
twarzą i tym jakimś urokiem dziewiczej nieśmiałości, który 
mimo swego wdowieństwa zachowała w całej pełni. I do 
ostatniej chwili pani Krzycka miała nadzieję, że się tak 
stanie, a dopiero, nie licząc przelotnego wrażenia w 
Jastrzębiu, w czasie drogi do Warszawy i w ciągu tych 
ostatnich kilku dni miarkowała, że stało się inaczej i że oczy 
Władysława zachwyciły się więcej innym kwiatem. Wolała 
jednak nie rozpytywać o to swego chłopaka, przypuszczając, 
że to może jeszcze przejdzie. 
On tymczasem rwał się jak na uwięzi i byłby niezawodnie 
nie przetrzymał tych kilku dni, które zawarował doktór, 
gdyby nie to, że przyrzekł to matce wobec panny Anney i 
bał się uczynić sobie w jej oczach opinię człowieka, który 
nie szanuje swoich przyrzeczeń. Po radzie, jakiej przez 
pośrednictwo Grońskiego udzieliła mu pani Otocka, by 
pierwej rozmówił się z panną Anney, tym bardziej nie mógł 
usiedzieć w domu. Od rana do wieczora łamał sobie głowę 
nad tym, co by to mogło być, i nie rnógł do niczego dojść. 
Nazajutrz po rozmowie z Grońskim postanowił zapytać o to 
listownie pani Otockiej i siadł z wielkim zapałem do pisania 
listu. Lecz po pierwszej stronicy ogarnęło go zwątpienie. 
Zdało mu się, że nie potrafi wypowiedzieć tego, co chciał. 
Rozumiał, że pod adresem pani Otockiej pisze list właściwie 
do panny Anney, więc pragnął zrobić go swego rodzaju 
arcydziełem, a tymczasem doszedł do przekonania, że to jest 
coś tak niedołężnego i niezgrabnego, że wysyłać tego 
niepodobna. Ostatecznie stracił całkiem zaufanie do swych 
zdolności stylistycznych i to popsuło mu humor tak dalece, 
iż znów. począł zapytywać sam siebie w duszy, czy „taki 
osioł”, który trzech słów nie umie napisać, ma prawo sięgać 
po tak nadzwycząjną i pod każdym względem doskonałą 
istotę jak „Ona”. – Pocieszył go jednak Groński, tłumacząc 
mu, iż list dlatego się nie udał, że od początku był projektem 
chybionym, a w takim wypadku nikt nic nie potrafi. Potem 
zwrócił także jego uwagę na inną okoliczność, mianowicie, 
że ze słów pani Otockiej i z jej rady, by rozmowa z panną 
Anney poprzedziła rozmowę z matką, można wyciągnąć ten 
wniosek, iż  a m wszystko jest już widocznie na wybuch 
przygotowane i wszelkie środki, zapobiegające pęknięciu 
serca – przedsięwzięte. Władysławowi wróciła natychmiast 
wesołość i począł się śmiać jak dziecko, a następnie posłał 
znów trzem paniom całe pęki najwspanialszych róż, na jakie 
mogła się zdobyć Warszawa. 
A dalszy ciąg dnia był jeszcze pomyślniejszy, gdyż nadeszły 
dowody wdzięczności. Przyniosła je po wyjściu Grońskiego 
panna Polcia w formie małego i wonnego listu, w którym 
były wypisane ręką jasnowłosego bóstwa następne słowa: 
„Dziękujemy za śliczne róże i do prędkiego zobaczenia”. 
Dalej szły podpisy: Agnieszka Anney, Zofia Otocka 
Marynia Zbyłtowska. Krzycki uznał list za arcydzieło 
prostoty i wymowy. Byłby też niechybnie ucałował każdą 
literę osobno, gdyby nie to, że stała przed nim panna Polcia 
z chmurną twarzą, wpatrzonymi w niego jak w tęczę oczyma 
– niespokojna i pełna już podejrzliwej zazdrości, choć 
widocznie nie wiedząca jeszcze, ku której z trzech pań ją 
zwrócić. Krzycki, nie ukrywając radości, jaką mu sprawił 
list, zwrócił się ku niej i zapytał: 
– Co tam słychać, panienko? Panie zdrowe? 
– Tak, pani kazała mi się też dowiedzieć o pańskie zdrowie. 
– Proszę bardzo podziękować. Doskonałe – i jeśli mnie 
drugi raz nie postrzelą, to z tego pierwszego postrzelenia nie 
umrę. 
A ona, nie spuszczając z niego swych przepaścistych oczu, 
odrzekła: 
– To chwała Bogu. 
– Ale, że to panienka nie bała się wyjść w taki czas 
niespokojny. 
– Lokaj się bał, ale ja się niczego nie boję i chciałam sama 
zobaczyć, jak się pan ma. 
– O, to mi zuch! Bardzo panience jestem wdzięczny. Skoro 
jednak ten głupi strajk dorożek dziś się skończył, to lepiej 
wrócić dorożką. Niechże panna Polcia przyjmie... na... 
To rzekłszy począł szukać w portmonetce i wydobywszy 
pięć rubli w złocie chciał jej je ofiarować, mając jednak 
zarazem poczucie, że robi coś niestosownego, a nawet 
okrutnego. Było to dla niego samego przykre, tak że 
zmieszał się i zaczerwienił, ale zdawało mu się, że wszelkie 
inne podziękowanie będzie pokarmem dla tego uczucia, 
które w niej widział, a które chciał przeciąć z powodu jakiejś 
dziwnej obawy, spotęgowanej jeszcze przez to, że 
dziewczyna była służącą panny Anney. 
Więc począł powtarzać z przymuszonym i trochę 
głupowatym uśmiechem: 
– Proszę, panno Polciu... proszę... 
Lecz ona cofnęła rękę i twarz jej pociemniała w jednej 
chwili. 
– Dziękuję – rzekła – nie po to przyszłam. 
I zwróciła się ku drzwiom. Do niezadowolenia, jakie 
Krzycki odczuwał z siebie samego, przyłączyła się litość dla 
niej, więc poszedł za nią kilka kroków. 
– Niech się panienka nie obraża – rzekł – tu przecież nie 
chodziło o nic innego, tylko o bezpieczeństwo panienki. 
Tylko o to chodziło... Może służący zawołać dorożki... 
Lecz ona nie odpowiedziała już nic i odeszła. Krzycki, 
podszedłszy do okna, spoglądał przez chwilę na jej zgrabną 
postać, oddalającą się w głąb ulicy – i nagle zjawiła mu się 
znowu przed oczyma wizja białego posągu w błękitnych 
kroplach wody. Było jednak w tej dziewczynie coś 
drażniącego i mimo woli krewkiemu paniczowi przyszło na 
myśl, że gdyby ona nie była służącą panny Anney i gdyby 
poznał ją był dawniej, to, jak dwa a dwa cztery, byłby uległ 
pokusie. 
Lecz obecnie i łakome jego zmysły i serce porwała inna, 
większa siła. Po chwili wrócił do listu i począł go 
odczytywać na nowo: „Dziękujemy za śliczne róże i do 
prędkiego zobaczenia”. A więc go tam chcą widzieć. 
Pojutrze już nie będzie tu siedział uwiązany na łańcuchu 
własnego słowa, ale pójdzie tam i spojrzy w te cudne oczy, 
patrzące niebieską smugą, i przywrze ustami do tej 
ukochanej dłoni tak, że w jednym pocałunku wypowie 
wszystko, co ma w sercu. Słowa będą później tylko echem. I 
wyobraźnia poniosła go jak rozhukany koń. Przecież 
Groński mówi, że tam już wszystko gotowe! Więc może ta 
uwielbiona dziewczyna pochyli mu się od razu w ramiona, 
może przymkną się te cudne oczy, a wysuną się ku niemu 
usta. Krzyckiego na tę myśl dreszcz przeszedł od stóp do 
głów – i zdało mu się, że wszelka miłość, wszelkie porywy i 
wszelkie żądze, jakie istniały i istnieją na świecie skupiają 
się obecnie w nim jednym. 
IV 
Cały następny dzień Groński spędził na mieście, wieczorem 
zaś był u pani Otockiej, tak że wrócił do domu dopiero koło 
północy. Ale Krzycki nie spał jeszcze, a ponieważ matka z 
powodu zaburzeń na ulicach nie mogła go tego dnia 
odwiedzić, więc z niecierpliwością czekał na powrót 
Grońskiego – i natychmiast począł go wypytywać, co 
słychać na mieście i u tych pań. 
– Na mieście źle słychać -odpowiedział Groński. – Koło 
południa słyszałem ogień karabinowy w dzielnicach 
fabrycznych. Przed pójściem do pani Otockiej byłem też na 
zebraniu w Filharmonii, na którym zetknęli się 
przedstawiciele kilku wrogich stronnictw – i wiesz, jakie 
odniosłem wrażenie? Oto, że niestety, Świdwicki pod 
pewnym względem miał słuszność i że doszliśmy do tego, iż 
tylko wojna domowa mogłaby oczyścić powietrze. Tym 
większa tragedia w tym, że byłaby ona jednocześnie 
ostateczną zagładą. Ale o tym potem. Mam tak zmęczoną 
głowę i nerwy tak potargane, że dziś nie mogę o tych 
rzeczach myśleć. 
Tu zadzwonił na służącego i poleciwszy mu przygotować, 
mimo spóźnionej godziny, herbatę, tak mówił dalej: 
– Ale i od pani Otockiej przynoszę nowinę. Uszom nie 
uwierzysz, gdy ci powiem, co się stało. Oto dziś po 
południu, przed moim przyjazdem, był u tych pań 
Laskowicz. 
Cygaro, które palił Krzycki, wypadło mu z ręki. 
– Laskowicz? – zapytał. 
– Tak jest. 
– Ależ jego ściga policja! 
– Ściga go na prowincji, a nie ściga go w Warszawie. 
Policja, tak jak oni wszyscy, straciła obecnie głowę. Zresztą 
w dużym mieście łatwiej się ukryć. Oczywiście, gdyby im 
sam wlazł w ręce, to by go capnęli. 
– Ale czego on chciał od pani Otockiej? 
– Według moich przypuszczeń, chciał widzieć Marynię, a 
przyszedł niby o składkę na cele rewolucyjne. Oni zresztą 
teraz ciągle chodzą po składkach. 
– I te panie dały? 
– Nie. Powiedziały mu, że na rewolucję nie dadzą, a na 
głodnych i pozbawionych pracy posłały już, ile mogły, do 
jednej z redakcji. – Jakoż tak było. Pani Otocka ofiarowała 
znaczniejszą kwotę i panna Anney także. Laskowicz 
próbował im tłumaczyć, że odmowa naraża opornych na 
niebezpieczeństwo, i że dlatego sam się do nich wybrał, by 
je od tego uchronić. Ale to nie pomogło. Był bardzo nierad i 
zły, zwłaszcza że widział tylko panią Zofię i pannę Anney, 
bo Marynia nie wyszła. Zapowiedział jednak, że jeszcze 
przyjdzie. 
– Niech spróbuje! – zawołał Władysław, ściskając pięści. 
Lecz następnie zapytał ze zdziwieniem: 
– Jakże on się do nich dostał i dlaczego go przyjęły? 
– Służba męska jest w całym mieście sterroryzowana i 
słowa: „z partii” otwierają wszędzie drzwi, jak najlepszy 
wytrych. Ale Laskowicz nie potrzebował używać i tego 
sposobu, gdyż zdarzyło się, że lokaj pani Otockiej poszedł 
do sklepu, a wpuściła go służąca panny Anney, która go 
znała z Jastrzębia i myślała, że przychodzi jako dobry 
znajomy. 
– W każdym razie spisała się jak głupia. 
– Mój kochany, co ona może o nim wiedzieć? Nikt jej 
przecie nie opowiadał o tym, czym on jest, a widziała go 
między nami, widziała, że odjeżdżał razem ze mną do miasta 
i że był nauczycielem twego młodszego rodzeństwa. To, że 
brał udział w zamachu na ciebie, nie mogło jej także przyjść 
do głowy, albowiem i z naszej strony jest to tylko 
przypuszczenie, z którym nie zwierzaliśmy się nawet 
naszym paniom, aby ich nie niepokoić – a cóż dopiero jej. 
– A może sama jest socjalistką? 
– Wątpię, gdyż po zamachu, dowiedziawszy się, żeś ranny, 
beczała podobno tak, że ją było w całym Jastrzębiu słychać, 
wzywała na twoich niedoszłych zabójców wszelkich kar 
piekielnych. Pannę Anney bardzo to dla niej ujęło. 
Pamiętam też, że potem, gdy się rozniosło, że to zrobili 
rzęślewiacy, obiecywała podpalić Rzęślewo. Ach! ty masz 
zawsze szczęście... 
– Ja sobie takiego szczęścia nie życzę... Ale co do 
Laskowicza, widziała przecie podczas rewizji w Jastrzębiu, 
że go szukają. 
– To i cóż? Alboż ciebie nie prześladowali za to, żeś założył 
szkołę? W tym kraju wszelkie sympatie są zawsze po stronie 
ściganych. Wyobraź sobie, gdy panna Anney zapowiedziała 
jej, by więcej nie wpuszczała Laskowicza, to dziewczyna 
jeszcze się oburzyła. – Widocznie zdawało jej się; że panna 
Anney robi to tylko ze strachu przed policją. 
– Panna Anney dała chyba dowód, że się niczego nie boi. 
– Ja też ją o bojaźń nie posądzam, ani jej, ani pani Otockiej. 
Ale natomiast przyznaję, że sam się o nie boję. Ten 
narwaniec, jeśli nawet osobiście więcej się nie pokaże, to się 
będzie koło nich kręcił, a co więcej pisywał listy, wszystkie 
zaś listy wędrują obecnie niewątpliwie do czarnych 
gabinetów. Gdybym wiedział, gdzie go szukać, to bym mu 
zapowiedział żeby przede wszystkim nie ważył się pisywać. 
– Ja mu zapowiem i to, i co innego, niech go tylko spotkam. 
– Skoro był u tych pań, to może przyjść i do mnie. 
Mieliśmy, jadąc razem z Jastrzębia, rozmowę, której pewno 
mi nie zapomniał. 
– Jeśli tu przyjdzie, czy pan mi daje carte blanche? 
– Ani myślę. Poprzednio już zadałem ci pytanie, czy gdyby 
wskutek awantury z tobą aresztowano Laskowicza, mógłbyś 
wziąć na swoje sumienie jego zgubę – i odpowiedziałeś mi, 
że nie. Teraz zapytam cię inaczej: gdyby Laskowicz, 
tropiony i ścigany jak dziki zwierz, schronił się do twego 
domu, czy nie starałbyś się go ukryć lub pomóc mu do 
ucieczki? 
Na to Krzycki odpowiedział ze złością, ale bez wahania: 
– Pomógłbym mu... psiakrew... 
– A widzisz! – zauważył Groński. – Klniesz a przyznajesz. 
Ja, jeśli do mnie przyjdą po składkę – wszystko jedno, czy z 
Laskowiczem czy bez Laskowicza, powiem im, że na ludzi 
pozbawionych chleba dam, a na bomby, dynamit i 
propagandę strajków nie dam. I powiem im więcej: że 
zbierając składki na rewolucję od ludzi, którzy jej nie chcą i 
którzy dają tylko ze strachu, upadlają własnych obywateli. 
– A może im na tym zależy? Im wyższe warstwy będą 
tchórzliwsze, tym irn będzie łatwiej. 
– Być może, ale w takim razie są rodzonymi braćmi tych 
wszystkich, którzy upadlają to społeczeństwo od dawna i 
umyślnie. 
Krzycki zamyślił się i rzekł: 
– U nas się często takie rzeczy robi – z góry i z dołu. 
Groński spojrzał na niego z pewnym zdziwieniem, jakby się 
nie spodziewał z ust jego takiej uwagi. 
– Masz słuszność – ozwał się – z góry przez ciągłe 
redukowanie wielkiego ideału, z – Ba! ale zostaje jeszcze 
tęga chmara sukman. 
– Znów masz słuszność – odpowiedział Groński. – Dawniej 
marsz Dąbrowskiego był hasłem dla stu tysięcy ludzi, dziś 
jest nim dla dziesięciu milionów. Błogosławiony folklor! 
Umilkli. Groński chodził czas jakiś po pokoju, zdejmując, 
wedle zwyczaju binokle z nosa i nakładając je na powrót – 
po czym ozwał się: 
– Wiesz, co mnie dziwi? To, że w takich czasach i w takich 
warunkach ludzie mogą myśleć o swym prywatnym 
szczęściu i swoich prywatnych sprawach. A jednak takie jest 
prawo życia, którego żadna siła nie może potłumić. 
– Czy pan ma na myśli mnie? 
– Stwierdzam w teorii fakt, który w praktyce stwierdzasz i 
ty. Bo oto w tej chwili jest jakby trzęsienie ziemi, walą się 
budynki, giną ludzie, buchają ognie podziemne, a wy się 
wzajem kochacie w najlepsze z panną Anney i myślicie o 
założeniu nowego gniazda. 
– Jak pan powiedział? – pytał z rozpromienioną twarzą 
Krzycki – „wy się wzajem kochacie?” 
– Powiedziałem: „wy się wzajem kochacie”, albowiem tak 
jest. Ty zresztą zakochany jesteś bardziej niż ona. 
– Z pewnością – odpowiedział Władysław – i w tym nie ma 
nic dziwnego, ale z czego pan to wnosi? 
– Z tego, żeś się dotąd ani wprost, ani ubocznie nie zapytał i 
nawet nie starał się dowiedzieć, ile ci może wnieść panna 
Anney. W obywatelu wiejskim jest do dowód, że termometr 
wskazuje najwyższą temperaturę miłości. 
– Daję panu słowo, że wziąłbym ją w jednej sukni – odrzekł 
Krzycki. 
– Ale wolałbyś, żeby coś miała? 
– Odpowiem szczerze, że wolałbym. Jest wielu 
„somsiadów” bardziej gołych ode mnie i kawałka chleba 
nam nie zabraknie. Ale na Jastrząb jest nas troje, a licząc z 
matką – czworo. Ja jestem w jednej czwartej dziedzicem, a 
w trzech czwartych bezpłatnym rządcą mojego rodzeństwa i 
matki. Chciałbym zaś, żeby Jastrząb był tylko mój i mojej 
żony, a następnie moich dzieci, jeśli je mieć będziemy. 
– Co do tego, to jestem pewien, ale i co do posagu nie dręczą 
mnie zbytnie obawy –rzekł Groński. – Panna Anney żyje, 
podróżuje, ubiera się i mieszka dostatnio, a nie jest to wcale 
osoba, która by komukolwiek chciała zasypywać piaskiem 
oczy. Przypuszczam, że milionów nie posiada, ale majątek 
jej, zwłaszcza jak na nasze stosunki, może się okazać nawet 
znaczniejszy, niż myślimy. 
– A niech go ma albo nie ma -zawołał Krzycki – byle mi 
siebie oddała. Kto posiądzie taki klejnot, ten się może nim 
ukoronować jak król. 
– Przewiduję wkrótce koronację – odrzekł śmiejąc się, 
Groński. 
Z powodu urodzin Maryni panna Anney wyprawiła się wraz 
ze swą panną służącą po kupno kwiatów. Zeszłego dnia 
Groński opowiadał, że w jednym z magazynów widział 
włoskie różowe lilie, takie jakie całymi pękami sprzedają 
szczególniej w okolicach Lukki i Pizy, ale mało hodowane 
w warszawskich cieplarniach i rzadko do kraju 
sprowadzane. Ponieważ Marynia dopytywała się o nie z 
wielką ciekawością, panna Anney po stanowiła zakupić dla 
niej cały zapas, jaki się w sklepie znajdował. Poprzedniego 
wieczora przekomarzała się z Grońskim, że go w tym kupnie 
uprzedzi, albowiem on, jako znany śpioch, nie potrafi się 
dość wcześnie z domu wybrać. Obecnie, postanowiwszy 
spłatać mu istotnie figla, wyszła z domu o ósmej rano, tak 
ażeby trafić na otwarcie sklepu. Miała przy tym 
przygotowany list ze słowami: „Już zakupione”, który 
zamierzała przesłać Grońskiemu przez pannę Polcię, i 
cieszyła się myślą, że Groński odbierze go przy rannej 
kawie. 
Jakoż wszystko poszło jej zupełnie po myśli, była, bowiem 
pierwszą kupującą w sklepie. Zawód spotkał ją tylko w tym, 
że lilii było mało: jedna doniczka, zawierająca kilkanaście 
łodyg z kwiatami, tak że o ubraniu nimi całego pokoju 
Maryni nie mogło być mowy. Ale właśnie dlatego panna 
Anney tym skwapliwiej zakupiła jedyny egzemplarz 
zapłaciwszy żądaną cenę poleciła odnieść lilie do 
mieszkania pani Otockiej. Zakłopotała się jednak, gdy w 
sklepie oświadczono jej, że ogrodniczek rozwożący kwiaty, 
przyjdzie dopiero w południe, pragnęła bowiem, by Marynia 
otrzymała je przed wstaniem z łóżka. 
– W takim razie – rzekła zwracając się do panny Polci – 
zawołaj dorożki i zabierzemy doniczkę ze sobą. 
Lecz panna Polcia, która zachowując się dość obojętnie, a 
nawet odpornie względem własnej pani, a także względem 
pani Otockiej, miała jednak jakąś wyjątkową, graniczącą z 
uwielbieniem sympatię dla Maryni – odpowiedziała: 
– Niech pani pozwoli, żebym sama zaniosła te kwiaty. W 
dorożce się utrzęsą i jeszcze poopadają. 
– Ale ty masz iść z listem do pana Grońskiego, a przy tym 
podźwigasz się doniczką. 
– Mieszkanie pana Grońskiego po drodze, a że się trochę 
podźwigam dla panienki, to choć tyle dla niej zrobię. 
Panna Anney zrozumiała, że odmówiwszy uczyni jej wielką 
przykrość, więc rzekła: 
– Dobrze. Bardzo jesteś poczciwa. Ale gdyby ci było za 
ciężko, to weź dorożkę, a ja pójdę do kościoła. 
I poszła do kościoła pomodlić się za Władysława, który w 
tym dniu miał po raz pierwszy wyjść z domu i spędzić 
wieczór u pani Otockiej z powodu urodzin Maryni. 
Spodziewała się, że nazajutrz będzie u niej i chciała także 
polecić opiece boskiej ten dzień. 
A panna Polcia, wziąwszy lilie, udała się w stronę wprost 
przeciwną, ku mieszkaniu Grońskiego. Po kilkudziesięciu 
krokach napełniona ziemią doniczka poczęła jej jednak 
ciążyć, więc przekładając ją z ramienia na ramię, myślała: 
„Żeby tak dla kogo innego, cisnęłabym wszystko na ziemię, 
ale to taki ptaszek, że trudno jej nie kochać... Poniosłabym 
dla niej choćby dwie takie donice i jej jednej nie zrobiłabym 
krzywdy, choćby... Nawet w takim razie... jej jednej”. 
I na tę myśl posępna jej twarz zamierzchła jeszcze bardziej. 
W sercu jej, zdolnym tylko do krańcowych uczuć, poczęła 
się walka między tym dziwnym uwielbieniem dla Maryni a 
ślepą i zapalczywą miłością do Krzyckiego. Towarzyszyło 
temu straszne i beznadziejne poczucie, że on w żadnym 
razie nie dla niej, gdyż on jest panicz, dziedzic, nieledwie 
królewicz, a ona prosta dziewczyna od szycia, sprzątania 
pokoi i domowej posługi. I do tego dołączyło się 
natychmiast drugie poczucie niezmiernej krzywdy. Przecie 
mogła się urodzić także „panienką” i nie wyhodować się w 
ochronie dla sierot pod opieką zakonnic, ale w bogatym 
pańskim domu. Dlaczego się tak nie stało i dlaczego do 
śmierci czeka ją tylko podła praca w służebnym stanie. 
I tu przyszło jej na myśl, że przecie są teraz jacyś ludzie, 
jakaś „partia”, która chce odebrać majątki zamożnym, 
rozdać je biednym, porównać ludzi tak, żeby nie było 
bogaczów i nędzarzy, sług i państwa ni żadnej krzywdy na 
świecie, a natomiast jednaki dla wszystkich stan i jednaka 
wolność. Słyszała o tym od służby w domu, od 
rzemieślników, od kupczyków w sklepach, do których 
zachodziła po sprawunki – i dowiadywała się z 
podsłuchanych rozmów między „państwem”. Dziwiło ją, że 
tych ludzi nazywają socjalistami, albowiem dotychczas 
„socjalista” i jakiś wariat latający z nożem w ręku po ulicach 
znaczyło dla niej jedno i to samo. Przez chwilę, po zamachu 
na Krzyckiego, gdy rozeszła się wieść, że zrobili to 
socjaliści, czuła nawet dla nich tak wściekłą i ślepą 
nienawiść, że gotowa była truć ich lub piec żywym ogniem. 
Później, gdy służba w Jastrzębiu poczęła powtarzać, że na 
panicza porwali się nie oni, lecz rzęślewiacy, nienawiść ta 
zgasła. Ale i następnie, gdy dziewczyna dowiedziała się 
dokładniej, czego chcą i czym są socjaliści, mało się nimi 
zajmowała. Po części bowiem uważała ich pomysły za 
głupstwo, po części myślała o rzeczach innych, bardziej 
osobistych, a wreszcie w Polsce odróżniała tylko „swoich” i 
„nie swoich”, kochając bezwiednie pierwszych, nienawidząc 
tak jak i wszyscy, drugich. Dopiero w ostatnich dniach 
poczęło jej świtać w głowie, że i między swoimi istnieją 
okrutne i bolesne różnice, istnieje dla jednych bogactwo, dla 
drugich bieda, dla jednych używanie, dla drugich praca, dla 
niektórych śmiech, dla innych łzy, dla niektórych dola, dla 
innych niedola i krzywda. 
Stało się to dla niej jasnym zwłaszcza w chwili obecnej, gdy 
z większym niż kiedykolwiek bólem poczuła tę prawdę, że 
ów panicz, do którego rwała się jej dusza i ciało, to jest po 
prostu niedosiężna gwiazda, na którą zaledwie wolno jej 
patrzeć. I jakkolwiek nic takiego nie zaszło, co by ją mogło 
dziś szczególnie rozdrażnić -i nic się nie zmieniło, ogarnęła 
ją taka rozpacz, jak nigdy przedtem. 
Lecz bieg jej posępnych myśli przerwały wreszcie zdarzenia 
zewnętrzne. Mimo wczesnej godziny spostrzegła na rogu 
dzielnicy duże gromady ludzi ogarnięte niepokojem. Twarze 
zwrócone były w głąb poprzecznej ulicy, jakby działo się w 
niej coś niezwykłego. Jedni biegli przed się, inni cofali się z 
widoczną obawą. Niektórzy, rozprawiając gorączkowo i 
wskazując na coś rękami, patrzyli w górę na dachy domów. 
Ze wszystkich stron nadbiegały nowe gromadki robotników 
i wyrostków. Między dorożkami stojącymi na rogu 
zapanował niezwykły ruch. Woźnice, po kilku i kilkunastu, 
zawracali w rozmaite strony końmi, jakby chcieli 
zatarasować ulicę. Naraz rozległy się przeraźliwe krzyki, a 
potem strzały. W jednej chwili powstał nieopisany zamęt. 
Tłum zakołysał się i począł pierzchać, krzyki rozlegały się 
coraz przeraźliwiej. Widocznym było, że kogoś ścigają. 
Dziewczyna, ze swymi liliami na ramieniu, stanęła jak 
wryta, nie wiedząc, co ma począć. Wtem nagle spomiędzy 
dorożek wybiegł człowiek, pochylony naprzód, ze 
spuszczoną głową i biegł całym pędem ku niej. Po drodze 
cisnął swoją czapkę i zerwał kapelusz z głowy jakiegoś 
wyrostka, ów zaś zrozumiawszy w mgnieniu oka, o co idzie, 
ani drgnął. Dorożki poczęły jeszcze gorliwiej zamykać ulicę, 
widocznie, by utrudnić pościg. Ale tuż za nimi 
zagrzechotały znów rewolwerowe strzały i wśród ogólnego 
krzyku i turkotu, można już było usłyszeć przeraźliwy głos 
świstawek policyjnych – i ochrypłe, podobne do ryku 
wołania: „dzierży! dzierży!” – Pannę Polcię ogarnął teraz 
ślepy, niepohamowany strach i poczęła uciekać przyciskając 
bezwiednie do piersi doniczkę z kwiatami, tak jakby chciała 
uratować własne dziecko. 
Lecz zaledwie ubiegła kilkanaście kroków, jakiś zziajany 
cichy głos począł wołać tuż za nią: 
– Daj panna kwiaty! Na miłosierdzie boskie, daj panna 
kwiaty – ratuj! 
Dziewczyna obróciła się i nagle, wraz z przerażeniem, 
nieopisane zdumienie odbiło się w jej oczach, poznała 
bowiem Laskowicza. 
Ów zaś, wydarłszy jej prawie przemocą doniczkę, którą nie 
wiedząc, co czyni, przytrzymywała z całej siły, szeptał dalej: 
– Może nie poznają. Powiem, żem ogrodnik. Ratuj 
panienka! Może nie poznają! Tchu mi brak! 
Chciała uciekać dalej, lecz począł ją wstrzymywać: 
– Ratuj panienka, jam przecie Polak! 
Tymczasem spomiędzy chaosu dorożek wydostało się 
kilkunastu policjantów i agentów cywilnych. Większość 
tłumu skierowała się, uciekając, ile siły w nogach, w stronę 
przeciwną tej, w którą szedł Laskowicz z dziewczyną – i bez 
najmniejszej wątpliwości skierowała się tak umyślnie, by 
zmylić pościg. Rozległy się wśród robotników wołania: 
„dzierży!”, aby tym lepiej zmylić policję. Jakiś robotnik 
począł gwizdać przeraźliwie w palce, naśladując głos 
policyjnej świstawki. Jakoż policjanci i agenci runęli za 
gęstszym tłumem. Na przecięciu ulic zostało tylko kilku i ci 
po chwili wahania puścili się w drugą stronę, ale przebiegli 
pędem obok dziewczyny i człowieka w jasnym kapeluszu, 
niosącego kwiaty. Biegnąc dalej, schwytali kilku 
robotników, ale inni robotnicy odbili ich w jednej chwili. 
Panna Polcia i Laskowicz szli dalej. 
– Minęli! – mówił student. – Tu nikt nie zdradzi. Minęli!... 
Zmyliły ich kwiaty i inny kapelusz. Dziękuję, panienko, 
dziękuję z całej duszy i do śmierci się dość nie odwdzięczę. 
Lecz ona, nie otrząsnąwszy się jeszcze całkiem ze 
zdumienia, poczęła pytać: 
– Co to było? Skąd się pan wziął? 
– Z dachu. Przyłapali nas w drukarni. Ale inni posiedzą rok, 
dwa i nic im nie będzie – a dla mnie był stryczek. 
– Jak pan potrafił uciec? 
– Gdy się dostali na dach, zsunąłem się po rynnie. Mogłem 
kark skręcić, ale zobaczyli mnie dopiero na ulicy. Strzelali 
do mnie i szczęściem nie ranili, bo krew byłaby mnie 
wydała. Kto żył, to mi pomagał i dorożki mnie zakryły. Nie 
widzieli, jak zmieniłem czapkę na kapelusz. Ale żeby nie 
towarzyszka, byłoby po mnie. 
– Jaka towarzyszka? 
– Do panienki tak mówię. Między nami taki zwyczaj. 
– To niech pan mnie tak nie nazywa, bo ja nie żadna 
towarzyszka. 
– To szkoda. Ale nie pora o tym mówić. Dziękuję jeszcze 
raz za ratunek, chociaż to na krótko. 
– Dlaczego na krótko? 
– Bo nie wiem, co ze sobą zrobić, gdzie iść i gdzie się skryć. 
Co dzień nocuję gdzie indziej, gdyż wszędzie mnie szukają. 
– Prawda. Szukali pana i w Jastrzębiu. Czy pan wie, że tam 
była rewizja? 
– Była? 
– Jakże! Przyszły żandarmy, policja, wojsko. Mało 
wszystkich nie poaresztowali. 
– O! ich nie zaaresztują... 
Tupot końskich kopyt i zgrzyt podków o kamienie bruku 
przerwał im na chwilę rozmowę. Z poprzecznej ulicy 
wyjechał patrol kozacki, złożony z kilkudziesięciu ludzi. 
Jechali wolno, z karabinkami opartymi o uda, rozglądając 
się bacznie dokoła. Na ich widok panna Polcia pobladła 
nieco, Laskowicz zaś począł szeptać: 
– To nic. Widzą, że niosę ze sklepu kwiaty. Wezmą mnie za 
ogrodniczka i przejadą... 
Jakoż przejechali. 
– Aresztują teraz ludzi na ulicach co chwila całymi 
gromadami – rzekł Laskowicz. – Dla kogo innego to mała 
rzecz, ale ja, gdybym im się dostał w ręce, to już bym się nie 
wydostał. 
– Więc co pan myśli zrobić? 
– Nieść za panienką kwiaty... 
– A potem? 
– Nie wiem... 
– Przecie musi mieć pan jakich znajomych, którzy pana 
schowają. 
– Mam, mam! Ale na wszystkich moich znajomych policja 
ma oko. Co noc bywają rewizje... Przez ostatnie dwie noce 
sypiałem w drukarni, dziś jednak nakryli i drukarnię... 
Nastała chwila milczenia. 
Po czym Laskowicz ozwał się znów posępnym głosem: 
– Nie ma już dla mnie ratunku... Odniosę te kwiaty i pójdę 
sobie, gdzie mnie oczy poniosą. 
Lecz w sercu panny Polci zbudziła się nagle wielka litość 
dla niego. Przedtem ni ją grzał, ni ją ziębił. Obecnie widziała 
w nim tylko polskiego studenta, ściganego jak wściekły pies 
przez ludzi, których nienawidziła od dawna. 
Więc na energicznej i zawziętej jej twarzy odbiło się 
niezłomne postanowienie. 
– Niech się co chce dzieje, a ja pana nie opuszczę! – rzekła 
marszcząc swe czarne brwi. 
Laskowicza chwyciła nagle ochota, by pocałować ją w rękę, 
i gdyby nie byli na ulicy, byłby to uczynił. Wzruszył się nie 
tylko nadzieją ratunku, lecz i tym, że dziewczyna, której 
prawie nie znał, która nie należała do jego obozu, gotowa 
była sama narazić się na największe niebezpieczeństwo, byle 
przyjść mu z pomocą. 
– Co panienka może zrobić? gdzie mnie schowa? – zapytał 
cicho. 
A ona szła ze zmarszczonymi wciąż przez wysiłek myśli 
brwiami, a wreszcie rzekła: 
– Już wiem. Pójdźmy. 
Lecz on przełożył doniczkę do lewej ręki. 
– Bo muszę powiedzieć – mówił zniżonym głosem – że za 
ukrywanie mnie grozi co najmniej Sybir. Muszę to 
powiedzieć! Ja i tak mogłem panienkę zgubić, ale w 
pierwszej chwili... panienka rozumie... instynkt 
zachowawczy... nie ma się czasu myśleć... 
Panienka nie bardzo zrozumiała, co to jest instynkt 
zachowawczy, natomiast zrozumiała co innego. Oto, że jeśli 
zaprowadzi, jak miała zamiar, Laskowicza do Grońskiego, 
to narazi na niebezpieczeństwo nie tylko Grońskiego, ale i 
Krzyckiego. 
I pod wpływem tej myśli stanęła jak wryta. 
– W takim razie nie wiem, co mam zrobić – rzekła. 
– A widzi panienka -odpowiedział jakby ze smutkiem 
student. 
Ona zaś znów poczęła pracować głową. Zaprowadzić 
Laskowicza do panny Anney lub pani Otockiej nie przeszło 
jej nawet przez myśl. Wyłajano ją przecie za to, że go 
poprzednio puściła do mieszkania tych pań. Czuła, że tu 
trzeba pomocy mężczyzny i że trzeba było znaleźć takiego, 
który by się nie bał i o którego by ona sarna niewiele dbała... 
Więc poczęła przebiegać pamięcią szereg znajomych panny 
Anney i pani Otockiej... Pan Dołhański?... nie!... Może by 
się nie bał, ale ich odprawi do licha i jeszcze wydrwi... 
Doktór Szremski?... podobno już wyjechał. Ach, gdyby nie 
ten „panicz”, to jednak właśnie do pana Grońskiego 
zaprowadziłaby tego biedaka, albowiem gdyby go nawet nie 
przyjął, w najgorszym razie dałby dobrą radę, alboby kogoś 
wskazał... I nagle przyszło jej do głowy, że jeśli temu, kto by 
ukrył Laskowicza, grozi Sybir, to Groński nie może nikogo 
wskazać, ale gdyby mógł, to by wskazał tylko jednego 
człowieka, którego i ona znała. I na tę myśl strzepnęła 
rękoma po sukni i zwracając się do Laskowicza rzekła: 
– Już wiem! Spróbuję! 
Po czym przystanąwszy na chwilę mówiła dalej: 
– Wejdźmy do tego domu, tu zaraz. Pan poczeka z kwiatami 
w sieni, a ja na górze oddam list i wrócę. Niech pan niczego 
się nie boi, bo stróż tu mnie zna – i to dobry człowiek... 
Potem może gdzieś pana zaprowadzę. 
To rzekłszy weszła do bramy i zostawiwszy Laskowicza na 
dole, zadzwoniła po chwili do Grońskiego. 
Groński, wstawszy tego dnia wcześniej niż zwykle, był już 
ubrany i siedział z Krzyckim przy herbacie. Gdy panna 
Polcia oddała mu list, przeczytał go i śmiejąc się pokazał go 
Władysławowi, po czym wstał i przeszedł do gabinetu, by 
napisać odpowiedź. Przez ten czas Krzycki począł 
wypytywać o zdrowie matki i młodszych pań. 
– Dziękuję, panie zdrowe, a moja pani wyszła już nawet na 
miasto. 
– Tak rano? – i nie boi się pani chodzić sama po mieście? 
– Pani wyszła ze mną i kupowała kwiaty dla panny 
Zbyłtowskiej, a potem poszła do kościoła. 
-Do którego kościoła pani chodzi? --- Nie wiem. 
Panna Polcia wiedziała dobrze, ale ubodło ją natychmiast to, 
że on o jej panią wypytuje; on zaś, domyśliwszy się tego, 
przestał istotnie dalej pytać, albowiem i poprzednio już 
postanowił jak najmniej z nią rozmawiać. 
Więc zapadko między nimi milczenie -trochę kłopotliwe – i 
trwało dopóty, dopóki Groński nie wrócił z listem. 
– Oto jest odpowiedź – rzekł. – Niech panienka pokłoni się 
od nas paniom i powie, że dziś tam obaj będziemy, bo już i 
niewola pana Krzyckiego skończona. 
– Dziękuję – odrzekła panna Polcia – ale ja mam jeszcze 
prośbę... Chciałabym dowiedzieć się, jaki jest: adres pana 
Świdwickiego? 
Groński spojrzał na nią ze zdziwieniem. --Czy to panie 
poleciły spytać? 
– Nie... To ja tak chciałam wiedzieć... 
– Panno Polciu – rzekł Groński. – Pan Świdwicki mieszka 
na Oboźnej 5, ale młodym panienkom nie bardzo jest 
bezpiecznie do niego chodzić... 
Ona zaś zaczerwieniła się po uszy z obawy, że "panicz" 
może coś złego o niej pomyśleć. 
I zawahała się przez chwilę, czy nie powiedzieć, że 
Laskowicz jest w sieni i że trzeba go ukryć, gdyż inaczej 
czeka go zguba... Lecz znów przypomniała sobie, że 
Laskowicza szukano już w Jastrzębiu i że Krzycki omal nie 
został z tego powodu aresztowany; chwyciła ją obawa, że 
może Groński sam zechce przechować studenta, a w takim 
razie narazi i panicza. Objęła raz i drugi oczyma urodziwą 
postać Krzyckiego i postanowiła milczeć. 
Groński zaś mówił dalej: 
– Nie radzę do niego chodzić, nie radzę. Panienka mu już raz 
podobno nawymyślała. 
A ona podniosła głowę i odpowiedziała zarazem hardo i 
gniewnie: 
– To nawymyślam i drugi raz, ale mam do niego interes... I 
skłoniwszy się wyszła. Groński wzruszył ramionami i rzekł: 
– Nie rozumiem, o co jej może chodzić. Jest w tej 
dziewczynie 
coś dziwnego – i powiem ci, że twoja przyszła pani składa 
dowody świętej cierpliwości, jeśli jej dotychczas nie 
odprawiła. Powiada zawsze, że to jest gwałtowny charakter, 
ale złote serce -i być może – wiem jednak od pani Otockiej, 
że to złote serce wyprawia jej czasem takie sceny, których 
nikt inny by nie zniósł. 
VI 
Wieczorem w dzień urodzin Maryni, Krzycki i panna Anney 
znaleźli się przez chwilę opodal od reszty towarzystwa, przy 
pianinie przybranym w kwiaty. Oczy Władysława 
błyszczały radością i szczęściem. Czuł się szczęśliwy, że 
skończyła się jego niewola i że może znów patrzeć na tę 
swoją panią, którą ukochał całą siłą młodego serca. 
– Wiem – mówił jej – że pani była dziś rano na mieście i 
kupowała kwiaty. Dowiedziałem się o tym od pani służącej, 
która przyniosła list do pana Grońskiego. Potem poszła pani 
do kościoła. Pytałem, do którego, gdyż chciałem tam iść. 
Ale służąca nie wiedziała. 
– To mnie dziwi, bo ona wie, że zawsze chodzę do Świętego 
Krzyża i czasem, a nawet często, biorę ją ze sobą. Bywam 
tam co dzień na rannej mszy. 
– Powiedziała mi, że nie wie – odrzekł Władysław. –Czy 
pani tam będzie i jutro? 
– Tak. Chybaby była wielka niepogoda. Krzycki zniżył głos: 
– Dlatego o to pytam., że mam wielką i serdeczną prośbę... 
Niech mi pani pozwoli tam przyjść o tej samej godzinie i 
przed ten sam ołtarz... 
Przez twarz panny Anney przebiegły rumieńce i piersi jej 
poczęły się poruszać żywiej. Pochyliła nieco głowę 
przyłożywszy brzeg wachlarza do ust, odrzekła cicho: 
– Nie mam prawa zabraniać ani pozwalać, kościół otwarty 
jest dla wszystkich. 
– Tak. Ale ja bym chciał klęknąć na chwilę przy pani... 
razem... i nie przez zwykłą pobożność, tylko na szczególną 
intencję. Co do mojej pobożności, to szczerze powiem, że – 
wierzę w Boga, ach! zwłaszcza teraz – wierzę i w Boga, i 
jego dobroć, ale dotychczas nie byłem bardzo pobożny... 
Tak jak wszyscy... Gdy jednak chodzi o całe życie, to nawet 
człowiek całkiem niewierzący gotów klęknąć i modlić się. 
Klęknąć przy pani, to już jest ogromne szczęście, bo to 
jakby się miało przy sobie anioła. A ja chcę jeszcze o coś 
więcej prosić: o to, żebyśmy razem, w tej samej chwili, 
odmówili: „Pod Twoją obronę uciekamy się, Święta Boża 
Rodzicielko...” 
Krzycki pobladł ze wzruszenia i na czoło wystąpiły mu 
krople potu. Na chwilę umilkł, by przeczekać zbyt 
gwałtowne bicie serca, po czym znów mówił: 
– „Uciekamy się” – to będzie znaczyło: nas dwoje. – Nic 
więcej, droga, najdroższa pani nic więcej! Potem sobie 
pójdę, a po południu, pani pozwoli, że przyjdę do jej 
mieszkania i wypowiem wszystko, co się we mnie zebrało 
od czasu, jak pierwszy raz zobaczyłem panią w Jastrzębiu... 
W rękach pani mój los, ale muszę, muszę już to 
wypowiedzieć, bo inaczej rozsadziłoby mi chyba piersi. Ale 
jeśli się pani zgodzi na to wspólne odmówienie przedtem: 
„Pod Twoją obronę", to już będę tak szczęśliwy, że nie 
wiem, jak jutra dożyję... 
A ona spojrzała mu wprost i poczciwie w oczy niebieską 
smugą swych zamglonych źrenic i odrzekła: 
– Niech pan przyjdzie jutro do kościoła. Krzycki zaś począł 
szeptać, ą 
– I nie móc paść do nóg pani w tej chwili – i nie móc paść 
do nóg. Lecz panna Anney musnęła niby niechcący swą 
przybraną w białą rękawiczkę dłonią jego dłoń, wspartą na 
brzegu pianina, i odeszła, albowiem, nie zapamiętawszy się 
do tego stopnia jak Władysław, spostrzegła, że poczynają na 
nich patrzeć. Z powodu urodzin Maryni zebrało się 
wieczorem u pani Otockiej dość znaczne grono osób. Zjawił 
się rejent Dzwonkowski, dalej stary sąsiad z okolic Zalesina, 
a prócz tego Dołhański i obie panie Włóckie, które po 
uprzedniej zamianie wizyt zaprosiła pani Otocka. Groński 
zjawił się oczywiście najwcześniej i niemal grał rolę 
gospodarza, w czym mu pomagał dawny nauczyciel Maryni, 
nie mniej w niej rozmiłowany skrzypek Bochener, i 
wreszcie, wyjątkowo w dniu dzisiejszym trzeźwy, 
Świdwicki. 
Pani Otocka zajęta była paniami Włóckimi. Groński 
rozmawiał ze Świdwickim, o ile nie wodził oczyma za 
Marynią, która w swej białej, przybranej fiolkami sukni, 
wysmukła, prawie wiotka, wyglądała istotnie jak 
alabastrowy posążek. Ale ona to właśnie, a z nią pani 
Krzycka poczęły się przypatrywać ze szczególną uwagą 
Władysławowi i pannie Anney. Małe uszka Maryni 
zaczerwieniły się zupełnie z ciekawości, na twarzy zaś pani 
Krzyckiej pojawił się niepokój i jakby odcień 
niezadowolenia. 
Lecz panna Anney, przerwawszy rozmowę z Krzyckim, 
zbliżyła się wprost ku niej i siadła na stojącym obok krześle. 
– Pan Władysław taki szczęśliwy – rzekła – że skończyło się 
jego więzienie. 
– Widzę – odpowiedziała pani Krzycka – ale obawiam się, 
że go rozmowy jeszcze męczą. Co ci tak żywo rozpowiadał? 
Panna Anney pochyliła na chwilę głowę i poczęła rozgarniać 
palcami fałdy swej jasnej sukni, jakby w zakłopotaniu, lecz 
następnie powziąwszy widocznie nagłe postanowienie, 
podniosła swe szczere oczy wprost na panią Krzycką, tak jak 
przedtem na Władysława, i odrzekła: 
– Mówił mi takie miłe i kochane rzeczy, że chce przyjść 
jutro do kościoła i zmówić: „Pod Twoją obronę” – razem ze 
mną... 
W oczach jej nie było ni zapytań, ni niepokoju, ni wyzwania, 
ale wielka dobroć i prawda. 
Pani Krzycka zaś stropiła się otwartością odpowiedzi tak, że 
w pierwszej chwili umilkła. Zdawało jej się, że to, co 
dotychczas było wątpliwym, zatartym i niewyraźnym 
przypuszczeniem, rozświetla się nagle i występuje na jaw 
wyraźnie, ale próbowała jeszcze temu nie uwierzyć, więc po 
pewnym wahaniu się odrzekła: 
– Władzio byłby inaczej niewdzięczny. On ci tyle winien – i 
ja także... 
Panna Anney zrozumiała doskonale, iż chcą jej dać do 
poznania, że motywem słów Władysława jest tylko 
wdzięczność – ale nie miała czasu nic odpowiedzieć na 
słowa pani Krzyckiej, gdyż w tej chwili przez poręcz krzesła 
przechyliła się wysmukła figurka Maryni: 
– Aninko, czy mogę cię prosić na chwilę? 
– Owszem – odpowiedziała panna Anney. 
I wstawszy odeszła. Pani Krzycka przeprowadziła ją oczyma 
i westchnęła. Tyle było w tej ślicznej postaci młodości, 
zdrowia, blasku, tyle złota warkoczy, błękitu spojrzeń, tyle 
ciepła i kobiecych ponęt, iż starsza i doświadczona kobieta, 
jaką była pani Krzycka, musiała w duszy przyznać, że 
byłoby raczej niezrozumiałym, gdyby Władysław pozostał 
obojętny na te wszystkie uroki. 
I westchnąwszy po raz drugi, pomyślała: 
– Po co ta Zosia przywiozła ją do Jastrzębia! 
I poczęła szukać oczyma pani Otockiej, ta zaś w tej chwili 
zbliżyła się do drzwi, by powitać jakiegoś starego pana o 
białej lwiej grzywie i z takąż białą brodą, który widocznie na 
wpół ślepy, stanął na progu i rozglądał się przez złote 
okulary po salonie. 
Dojrzawszy wreszcie panią Otocką chwycił obie jej ręce i 
począł całować je z wielkim zapałem, a ona witała go z tym 
właściwym sobie nieśmiałym wdziękiem, który czynił ją 
podobną do młodej wiejskiej panny. 
– Jakie to słodkie i jakie kochane! – mówiła sobie pani 
Krzycka. 
Lecz dalsze rozmyślania i żale przerwał jej Świdwicki, który 
zająwszy krzesło opuszczone przez pannę Anney począł 
mówić: 
– Ależ syn pani dobrodziki to prawdziwy ułan spod 
Somosierry. Co to za rasa! co to za typ! Ja, który wystawiam 
tak wszędzie piękność, jak wyżeł kuropatwy, zauważyłem 
go natychmiast u Grońskiego. Tylko mu szablę w dłoń i na 
koń! Albo na jaką wystawę! po prostu na wystawę jako 
okazowy egzemplarz rasy. Ach, co za krew z mlekiem! 
Kobiety muszą za nim szaleć! 
Pani Krzyckiej, mimo wszelkich wewnętrznych trosk, miło 
było słuchać tych słów, albowiem uroda Władysława była 
dla niej od lat jego dziecinnych źródłem dumy i radości. Ale 
oczywiście uważała za stosowne nie przyznać się do tego 
przed Świdwickim. 
– Ja nie przywiązuję do tego wagi – odrzekła – i dziękuję 
Bogu, że nie tylko to można na korzyść mego syna 
powiedzieć. A Świdwicki strzepnął palcami i rzekł: 
– Przywiązuje pani, przywiązuje! – i ja przywiązuję, a i te 
oto panie tylko udają, że nie przywiązują – zarówno ta 
młoda Angielka, jak nawet ta mała przeźroczysta 
porcelanka, choć niby tylko myśli o muzyce... Może 
najmniej pani Zofia, ale to dlatego, że od pewnego czasu 
zanadto pilnie wczytuje się w Platona... 
– Zosia... w Platona? – zapytała pani Krzycka. 
– Tak się spodziewam, a nawet jestem pewien, gdyż inaczej 
nie byłaby taka platoniczna... 
– Przecież chyba nie umie po grecku. 
– Ale Groński umie i może jej go tłumaczyć. 
Pani Krzycka spojrzała ze zdumieniem na Świdwickiego i 
przerwała rozmowę. Poznawszy go dopiero tego wieczora i 
nie mając pojęcia, że człowiek ten dla konceptu, dla lichej 
igraszki słów i z nałogu, gotów jest gadać zawsze i wszędzie 
w sposób jak najbardziej nieoględny – nie mogła zrozumieć, 
dlaczego jej to mówi. Jednakże słowa jego były dla niej 
jakby promieniem rozjaśniającym rozmaite rzeczy, których 
dotychczas nie spostrzegła – znalazła nowy dowód, że 
serdeczne i ukryte jej życzenia pozostaną zawsze marzeniem 
bez treści – i westchnęła po raz trzeci. 
„Ach, więc to tak?” – pomyślała sobie w duszy. Świdwicki 
zaś począł się śmiać. 
– Tak, tak! – rzekł – kuzynka jest bardzo platoniczna, a przy 
tym trochę anemiczna. 
I w śmiechu jego była jakaś gorycz, a nawet jakby złość, tak 
że pani Krzycka znów spojrzała na niego ze zdziwieniem. 
Tymczasem Marynia wyprowadziła pannę Anney do 
drugiego pokoju. Uszki jej były coraz czerwieńsze, a oczy 
płonęły dziecinną zupełnie ciekawością – więc 
przyłożywszy nosek do policzka panny Anney, jęła szeptać: 
– Powiedz! – oświadczył ci się przy pianinie? oświadczył 
się? powiedz!... 
A panna Anney objęła ramionami jej szyję i ucałowawszy ją 
serdecznie, odszepnęła jej w same uszko: 
– Prawie. 
– A co!... przy pianinie! Zaraz odgadłam! Ho, ho! ja się na 
takich rzeczach znam wybornie! Ale jak to: prawie? jak to: 
prawie? 
– Bo wiem, że mnie kocha... – Władzio? powiedział ci to? 
– Nie potrzebował nawet mówić. – Rozumiem, doskonale 
rozumiem! 
Panna Anney, choć oczy miała wilgotne, poczęła się śmiać i 
uściskawszy powtórnie małą skrzypaczkę, rzekła: 
– Wróćmy teraz do salonu. 
– Wróćmy – odrzekła Marynia. 
I po drodze poczęła mówić z rozradowaną twarzą: 
– Wyście myślały z Zosią, że ja nic nie widzę, a ja – oho!... 
W salonie trafiły na rozmowę polityczną. Wysoki stary pan 
z białą grzywą, który był kolegą i przyjacielem nieboszczyka 
Otockiego, a zarazem redaktorem jednego z wielkich 
warszawskich dzienników, mówił: 
– Myślą, że to jest nowy stan rzeczy, który będzie odtąd 
trwał, a to jest atak histerii, po którym nastąpi wyczerpanie i 
prostracja. Ja dawno żyję na świecie i nieraz już podobne 
zjawiska widziałem... Tak jest! To jest głupia i zła 
rewolucja. 
Gdyby Świdwicki usłyszał był od jakiego zapaleńca, że to 
jest mądra i zbawienna rewolucja, byłby niezawodnie zdania 
starego redaktora, ale ponieważ lekceważył dziennikarzy w 
ogóle, a w szczególności gniewało go to, że staruszek 
uchodzi w pewnych kołach za powagę polityczną, więc 
zaczął się natychmiast sprzeczać. 
– Tylko bezdenna naiwność konserwatystów – rzekł – może 
się zdobyć na to, by żądać od rewolucji rozumu i dobroci. 
Jest to to samo, co żądać na przykład od pożaru, żeby był 
łagodny i rozsądny. Wszelka rewolucja jest dzieckiem 
namiętności – nie rozumu i gniewu – nie zaś miłości. 
Zadaniem jej jest rozsadzić starą formę głupoty i zła, a 
wtłoczyć przemocą życie w nową. 
– A tę nową jak pan sobie u nas wyobrażasz? 
– Oczywiście, że także jako głupotę i zło, ale nowe. Na 
takich przemianach polega nasza historia, a nawet dzieje 
ludzkości w ogóle... 
– To jest filozofia rozpaczy. 
– Albo śmiechu. 
– Jeśli śmiechu, to i egoizmu. 
– Tak jest: Moje stronnictwo zaczyna się ode mnie i kończy 
na mnie... 
Groński cmoknął niecierpliwie, redaktor zaś zdjął okulary i 
mrugając oczyma począł je chustką przecierać. 
– Przepraszam – rzekł z wielką flegmą. – Pańskie 
stronnictwo może być bardzo zajmujące, ale ja chciałem 
mówić o innych. 
– Mniej zajmujących... 
Lecz stary dziennikarz zwrócił się do Grońskiego. 
– Nasi socjaliści – mówił – zabrali się do przebudowy 
nowego domu, zapomniawszy, że żyjemy stłoczeni tylko w 
kilku izbach, a w innych mieszkają obcy, którzy na to nie 
pozwolą. A raczej owszem! Te kilka izb pozwolą zwalić, ale 
nie dadzą ich odbudować. 
– To lepiej cały dom wysadzić dynamitem – wtrącił 
Świdwicki. 
Ale uwagę tę pominięto milczeniem, po czym Groński rzekł: 
– Jedna rzecz mnie wprost zdumiewa, a mianowicie to, że 
konserwatyści zwracają się z największą zaciekłością nie 
przeciw rewolucjonistom, ale przeciw patriotom 
narodowym, którzy rewolucji nie chcą i którzy jedynie mają 
dość siły, by do niej nie dopuścić. Rozumiem, że to robi 
obca biurokracja, ale dlaczego wtórują jej w tym nasi patres 
conscripti? 
Redaktor nałożył okulary, umoczył palec w herbacie 
szukając filiżanki, następnie podniósł ją do ust, popił i 
odpowiedział: 
– Przyczyną tego jest ich większa ślepota i większy 
rozsądek. – Proszę! – zawołał Świdwicki, któremu trochę 
zaimponowała ta odpowiedź. 
A sąsiad z Zalesina, który słuchał chciwie słów 
dziennikarza, zapytał: 
– Jak to, panie dobrodzieju? nie rozumiem. 
– Tak jest – odpowiedział redaktor. – Większa ich ślepota 
polega na ciaśniejszym widnokręgu, na braku zdolności 
spojrzenia w dalszą przyszłość, w te czasy i te wieki, które 
dopiero nadejdą i dla których sto razy większe znaczenie 
ma, żeby wielki 
Znicz nie zagasł – niż drobne doraźne korzyści. Trzeba mieć 
czucie przyszłych dziejów, a oni tego nie mają. Oni są 
trochę jak Ezaw, który odstąpił starszeństwo za garnek 
soczewicy. A nam nie wolno nic odstępować. Absolutnie 
nic! Natomiast gdy chodzi o pojedyncze momenty, o stany i 
stosunki w danej chwili czasu, to oni są sto razy 
rozsądniejsi, zręczniejsi – robią daleko mniej błędów w 
szczegółach i trzeźwiej patrzą. Mówię o tym zupełnie 
bezstronnie, ponieważ sam należę do bezpartyjnych. 
– Którzy nie mają racji ani w teraźniejszości, ani na 
przyszłość – wtrącił Świdwicki. – Zresztą zgadzam się, że 
różnica między realnym poglądem polityków a uczuciowym 
patriotów i w ogóle zapaleńców leży w tym, że z 
politycznego umiarkowania można bić monetę – chociaż 
czasem fałszywą, ale zaraz z uczuć zaś politycznych zbyt 
gorących i gwałtownych – w przyszłości. Historia stwierdza 
to na każdym kroku, gdyż to, co lat temu sto, pięćdziesiąt 
albo nawet dwadzieścia wydawało się czy to politycznym, 
czy społecznym szaleństwem, dziś weszło w życie. I tak 
będzie w dalszym ciągu. 
– Może być – rzekł Groński – ale to jest słuszne o tyle, o ile 
radykalizm pojęć lub furia uczuć nie przeradza się w 
teraźniejszości w wielki a głupi doraźny czyn, jeśli bowiem 
tak jest, to dzieje się zbrodnia i rodzi się błąd, który zagraża 
i przyszłości. A tak bywa najczęściej. 
– I przypuszczam, że tego właśnie boją się konserwatyści 
odpowiedział dziennikarz. – Zbyt gorący, a – należy 
przyznać – często nieopatrzny i niedorzeczny w swych 
objawach patriotyzm przeraża ich. Poprzednio obawiali się, 
by chłopi, którzy czytują „Polaka”, nie wzięli się do kos. 
Obecnie dostają gęsiej skórki, gdy jakiemuś zapaleńcowi 
wyrwie się słówko o przyszłym państwie polskim. 
– Państwo polskie! – rzekł parskając ironicznie Świdwicki. 
Powiem panom anegdotę. Pewien urzędnik rosyjski 
zwariował i zapadł na manię wielkości. Oczywiście, w 
czynowniku mania polegała na tym, że sobie wyobraził, iż 
posiada „czyn” najwyższy ze wszystkich „czynów”, tak na 
ziemi jak w niebie. I jak wam się zdaje? – za kogo się 
uważał? 
– Co najmniej – za pana Boga! – Więcej. 
– Wyznaję, że wyobraźnia moja mdleje – odrzekł Groński. 
– A widzisz. Tymczasem on wymyślił jednak „czyn” jeszcze 
wyższy, albowiem przedstawiał się jako „predsiedatiel 
Swiatoj Trojcy" – prezes Trójcy Świętej! – Rozumiesz? Jest 
komitet złożony z Boga Ojca, Syna i Ducha – a on jest 
prezesem. Czy to nie więcej? 
– Prawda, ale dlaczego przytoczyłeś tę anegdotę? 
– Na dowód, że dla chorych mózgów nie ma niepodobieństw 
i... że tylko takie mózgi mogą myśleć o państwie polskim. 
Groński pomyślał chwilę i rzekł: 
– Dwadzieścia milionów ludzi to jednak jest materiał – i 
pozwól sobie powiedzieć, że prezydentura Trójcy Świętej 
jest większym nieprawdopodobieństwem. Co ty wiesz o 
przyszłości i kto ją może odgadnąć? Możesz co najwyżej 
powiedzieć, że wobec dzisiejszych warunków myśl 
stworzenia czegoś podobnego przemocą, przez rewolucję, 
byłaby błędem, a nawet zbrodnią. Ale nasz naród zjedzon 
będzie tylko wówczas, gdy się da zjeść. Lecz jeśli się nie da? 
Jeśli przez wielką i szlachetną pracę wytworzy oświatę, 
karność społeczną, dobrobyt, naukę, literaturę, sztukę, 
bogactwo, czerstwość, zdrowie, spokojną siłę wewnętrzną, 
to wówczas co? A któż może dziś powiedzieć, jak się ułożą 
w przyszłości stosunki polityczne i społeczne? Kto może 
zaręczyć, że dzisiejsze systemy rządzenia nie zmienią się 
całkowicie, nie padną i nie będą uznane za tak idiotyczne i 
zbrodnicze, jak są dziś uznane na przykład tortury? Kto 
może odgadnąć, jakie prądy powstaną w tym wielkim 
morzu, którym jest ludzkość? Człowiek, który by 
powiedział, na przykład za czasów Cycerona, że 
gospodarstwo społeczne może się obejść bez niewolnictwa, 
poczytany byłby za wariata – a jednak dziś nie ma 
niewolnictwa. I w stosunkach politycznych może zajść coś 
podobnego. Dzisiejsze stosunki przemocy mogą się zmienić 
w dobrowolne i swobodne unie. Wówczas dzisiejsi 
ciemiężcy może sami powiedzą nam: urządźcie się jak 
chcecie. W obecnej chwili wydaje się to marzeniem całkiem 
naiwnym, ale przyszłość nosi w swym łonie takie 
niespodzianki, o jakich nie śniło się, nie tylko politykom, ale 
i filozofom. Nie wiem, czy tak będzie, ale ty nie wiesz, czy 
tak nie będzie. A wobec tego widzę potrzebę żelaznej pracy, 
natomiast zaś nie widzę potrzeby zarzekania się i 
wyrzekania żadnych ideałów – i powiem ci więcej – że 
Polak, który na dnie duszy nie nosi ideału niepodległości, 
jest poniekąd odstępcą i nie rozumiem, dlaczego nie 
wyrzeka się wszystkiego. 
– Napisz to wierszem i po łacinie – odpowiedział z 
niecierpliwością Świdwicki – albowiem w ten sposób 
zawrócisz w głowie .mniejszej liczbie ludzi. 
Po czym, mając widocznie dość tej rozmowy, dodał: 
– Ale mniejsza z tym. Zawieszam słuchawkę i przerywam. 
Dziś trzeba się zajmować nie polityką, ale solenizantką, a ją 
takie rzeczy nudzą na pewno. 
I to rzekłszy zwrócił się do stojącej z panną Anney Maryni, 
lecz ta potrząsnąwszy główką odrzekła w tej samej chwili z 
wielkim zapałem: 
– Owszem! ja jestem zdania pana Grońskiego. 
I zaczerwieniła się po uszy, albowiem wszyscy zaczęli się 
śmiać. Świdwicki zaś odpowiedział: 
– A, jeśli tak, to wszystko załatwione. 
Krzycki rozśmiał się także z zakłopotania Maryni, choć po 
prawdzie nie bardzo wiedział, o co chodzi, gdyż cała dusza 
zebrała mu się w rozmiłowanych oczach, patrzących na 
pannę Anney. Ona stała między dwoma krzesłami, spokojna, 
uśmiechnięta, biała w swej białej sukni, hoża jak letni 
poranek – i tylko po ostatniej rozmowie bardziej różana jak 
zwykle, a on pochłaniał ją po prostu wzrokiem. Rozszalało 
się w nim serce i zmysły, których nigdy nie umiał hamować. 
Patrzył na jej promienną twarz, na obnażone ramiona, 
wykute jakby z ciepłego marmuru, na wypukłą silną pierś, 
na wężowate gibkie linie postaci, na rysujące się pod lekką 
suknią zbliżone ku sobie kolana i porywał go wicher żądz, 
które zmagały się z uczuciem uwielbienia, jakie żywił dla tej 
dziewczyny, czystej jak łza. Tętna poczęły mu bić głucho, 
na czoło wystąpił splot żył. Na myśl, że ona będzie mu żoną 
i że te wszystkie skarby będą jego, ogarniała go pożoga 
krwi, a zarazem jakieś osłabienie, tak wielkie, że chwilami 
nie był pewien; czyby potrafił się podnieść z krzesła. 
Jednocześnie zaś kłócił się z sobą, oburzał się z całej duszy 
na to „zwierzę”, którego nie umiał w sobie okiełznać, i 
wymyślał sobie od ostatnich słów za to, że nie kocha jej tak, 
jak ją kochać powinien, to jest taką miłością, która tylko 
klęczy i tylko uwielbia. Więc w myśli padał przed 
umiłowaną na kolana, obejmował jej stopy i błagał o 
przebaczenie, ale gdy wyobrażał sobie, że usta jego całują 
jej stopy, znów żądze porywały go za włosy. I w tej rozterce 
czuł się nie tylko jej niegodnym, nie tylko „zwierzęciem”, 
lecz zarazem jakimś niedowarzonym i komicznym 
mydłkiem, pozbawionym tego rozumu, spokoju i panowania 
nad sobą, jakie prawdziwy mężczyzna mieć powinien. 
Ogarniało go też zdziwienie, że to wszystko może 
zapowiadać tyle rozkoszy, a zarazem tak męczyć. 
Szczęściem, dalszą jego mękę i dalsze rozmyślania 
przerwała muzyka, na której wieczór w domu pani Otockiej 
musiał się skończyć. Bochener siadł do fortepianu, 
zapalczywy rejent Dzwonkowski jął przedmuchiwać flet, a 
panna Marynia stanęła obok ze skrzypcami – i gdyby obecni 
nie byli przyzwyczajeni do jej widoku, mogliby zdumiewać 
się zmianą, jaka w niej zaszła. Śliczna, ale dziecinna twarz 
rozbawionej i ciekawskiej dziewczyny, nabrała w jednej 
chwili wyrazu powagi i głębokiego spokoju. Oczy jej stały 
się jakby zamyślone i smutne. Na czerwonym tle salonu jej 
wąska biała postać wyglądała jak stylizowany rysunek na 
kościelnym witrażu. Było w niej coś po prostu 
hieratycznego. 
Rozpoczął się tercet. Łagodne tony poczęły kołysać 
wzburzoną duszę Krzyckiego. Zmysły jego usypiały z wolna 
i żądze gasły. Serce zaległa mu cisza. Miłość jego zmieniała 
się w wielkiego skrzydlatego anioła, który wziął swą 
umiłowaną na ręce, niby dziecko, niby uśpioną lunatyczkę, i 
poszybował z nią w niezmierne przestworza, przed ołtarze 
uczynione z blasków zórz wieczornych i z wieczornych 
świateł gwiazd. 
Godzina była późna, gdy Groński, Świdwicki i Władysław 
wyszli od pani Otockiej. Na ulicach mało spotykali 
przechodniów, ale za to co krok patrole wojskowe i 
policyjne, które zatrzymywały ich pytając o paszporty. 
Świdwicki tym razem nie udawał pijanego, albowiem wpadł 
w zły humor właśnie dlatego, że u pani Otockiej musiał 
poprzestać na dwóch kieliszkach wina. Więc ukazując 
policjantom, prócz paszportu, na swój frak i biały krawat, 
pytał ich opryskliwie, czy socjaliści albo bandyci ubierają 
się w podobny sposób. 
– Żeby jednych i drugich piorun pobił – mówił uderzając 
laską w chodnik. – W dodatku wszystko zamknięte, nie 
tylko restauracje po hotelach, ale nawet apteki, w których w 
ostateczności można dostać vin de coca albo spirytusu. 
Apteki strajkują! Tegośmy dożyli! Powinni jeszcze 
zastrajkować doktorzy, a wówczas zastrajkują mimo woli i 
grabarze. Niech wszystkich i wszystko diabli porwą! W 
domu nie mam ani butelki, więc przez całą noc oczu nie 
zmrużę, a jutro będę jak z krzyża zdjęty... 
– Chodź do nas – rzekł Groński. – Znajdzie się może jaka 
butelka i czarna kawa. 
– Ocalisz życie, nie tylko mnie, ale i memu „towarzyszowi”, 
zwłaszcza jeśli się znajdą dwie butelki. 
– Poszukamy. Ale o jakim towarzyszu mówisz? 
– Prawda, że to wy jeszcze nic nie wiecie. Opowiem wam 
przy kieliszku. 
Do mieszkania Grońskiego nie było daleko, więc wkrótce 
zasiedli we trzech wokoło stołu, na którym znalazła się 
butelka szlachetnego Chambertina i maszynka z parującą w 
rozkoszny sposób kawą czarną. 
Świdwicki nabrał ducha. 
– Te panie – mówił – to są istne anioły i z tego zapewne 
powodu jest się u nich jak w raju, gdzie szczęście polega 
głównie na wpatrywaniu się w światłość wiekuistą i 
słuchaniu chórów archanielskich. 
Tu zwrócił się do Krzyckiego: 
– Zauważyłem, że panu i Grońskiemu to wystarcza – ale dla 
mnie to absolutnie za mało. 
– Tylko nie zacznij sobie ostrzyć języka na tych paniach 
odpowiedział Groński – bo natychmiast każę sprzątnąć 
butelkę. A Świdwicki objął ją obu rękoma. 
– Ja je uwielbiam... wszystkie trzy! – zawołał z komicznym 
pośpiechem. 
– O jakim to mówiłeś towarzyszu? 
Świdwicki pociągnął wina i przymknąwszy oczy oceniał 
przez chwilę jego wartość. 
– Mam tam u siebie od dziś rana jakiegoś wisielca – rzekł 
którego poszukuje policja i którego jeśli u mnie znajdą, 
powieszą prawdopodobnie nas obu. 
– Dałeś mu jednak schronienie? 
– Dałem mu schronienie, albowiem przyprowadził go ktoś 
taki, komu nie mogłem odmówić. 
– Założę się, że jakaś niewiasta. 
– Oczywiście. Mogę dodać, że przystojna i jedna z takich, 
które wywołują we mnie odpowiedni prąd elektryczny. Ale 
nie mogę powiedzieć, jak się nazywa, gdyż prosiła mnie o 
tajemnicę. 
– Nie pytam – rzekł Groński – a co do prądu nie wątpię, 
gdyż inaczej bałbyś się chyba tak narażać. 
Na to Świdwicki rzekł: 
– Wiedzcie o tym, że ja się niczego na świecie nie boję, i to 
mi daje w tym niewolniczym kraju tak niesłychaną swobodę, 
jakiej nie ma nikt inny. 
To rzekłszy, wychylił do dna kieliszek wina i zawołał: 
– Niech żyje wolność!... ale tylko moja. 
– Jednakże to wszystko dowodzi, że masz trochę dobrego 
serca. 
– Bynajmniej. Ja to zrobiłem naprzód dlatego, że 
spodziewam się nagrody, o której zresztą w tak cnotliwym 
towarzystwie wolę się nie rozwodzić – chyba po drugiej 
butelce – a po wtóre dlatego, żebym miał komu kołki na łbie 
ciosać. Upewniam cię, że mój wisielec nie będzie sypiał na 
różach – i kto wie, czy po jakim tygodniu nie będzie wolał 
szubienicy od mojej gościnności. 
– To możliwe. Ale tymczasem... 
– Tymczasem kupiłem mu wody Allena, by swoją czarną 
czuprynę przemalował na jasną „Arte biondegiante” – jak za 
czasów Tycjana. Odczuwam też trochę zadowolenia na 
myśl, że policja będzie na głowie stawała, by go znaleźć i 
nie znajdzie. 
– A jeśli znajdzie? 
– Wątpię. Pamiętasz, że czas jakiś miałem lokajczyka, 
rodem aż z Besarabii, którego znałeś. Przed dwoma 
miesiącami okradł mnie i uciekł. Pisak już do mnie z New 
Yorku z propozycją, której wam nie powtórzę! Pyszny typ! 
zupełnie moderne. Otóż przed ucieczką prosił mnie, bym mu 
oddał paszport, z tego powodu, że teraz co chwila pytają o 
paszporty. Ale ja wsadziłem go w jakąś książkę i nie 
mogłem znaleźć – obecnie przed dwoma lub trzema dniami 
wypadkiem znalazłem, tak że mój nowy wisielec będzie 
miał nie tylko blond włosy, ale i paszport. 
– A nie okradnie cię, tak jak poprzednik? 
– Mówiłem mu, że powinien to zrobić, ale on się obraził. 
Zdaje się, że będzie się obrażał od rana do wieczora – i jeśli 
mnie w końcu okradnie, to przez obrazę, żem coś podobnego 
mógł przypuścić. Ta mała patronka, która mi go wsadziła na 
kark, zaręcza też, że jest uczciwy, ale nie powiedziała mi 
nawet jego nazwiska. Sprytna dziewczyna!... Bo mówi tak: 
„Jeśli go znajdą, to pan będzie mógł się tłumaczyć, że pan 
nie wiedział, kto to jest”. I ma słuszność – choć, gdy idzie o 
jaką taką wdzięczność, to drapie jak kot. Ja się dla niej 
narażam na stryczek, a gdy chciałem ją trochę tego... to o 
mało nie dostałem w papę... 
Groński zmarszczył brwi i począł bystro patrzeć na 
Świdwickiego, po czym rzekł: 
– Służąca panny Anney, Polcia, pytała mnie dziś rano o 
twoje mieszkanie. Powiedz mi, co to znaczy? 
Świdwicki popił znów wina. 
– A była także, była. Otocka przesłała mi przez nią 
zaproszenie. 
– Pani Otocka przysłałaby ci zaproszenie przez Polcię? 
Powiedz to komu innemu. 
– U co tobie chodzi? – zapytał z głupia frant Świdwicki – 
kazała jej przesłać zaproszenie przez posłańca, ale posłańcy 
od wczoraj wieczór strajkują. Teraz wszyscy strajkują. 
Dziewczyny także – z wyjątkiem „towarzyszek”, zwłaszcza 
starszych i brzydszych. Te jeśli strajkują, to sans le vouloir... 
Odpowiedź wydała się Grońskiemu wystarczającą, gdyż 
istotnie posłańców brakło od wczorajszego dnia na ulicach. 
Zresztą Świdwicki zwrócił rozmowę w inną stronę. 
– Ja go przyjąłem – rzekł –nie dlatego żeby jednego durnia 
ocalić, ale dlatego że się nudzę i że mi się tak podobało. 
Jakiś mądry Włoch powiedział kiedyś, że bóstwo, które 
utrzymuje wszystko w karbach na świecie, zowie się la 
paura – strach. I Włoch ma słuszność. Gdyby ludzie się nie 
bali, nie ostałoby się nic – ani jedna społeczna forma życia! 
W tej drabinie strachu jest jednak mnóstwo szczebli, a 
najwyższym jest strach śmierci. Śmierć! – oto prawdziwe 
bóstwo!... Reges rego, leges lego, judices judico!... I 
wyznaję, że ja, któremu życie spłynęło na strącaniu z 
piedestałów rozmaitych bóstw, miałem najwięcej roboty, 
zanim się z tym bóstwem uporałem. Alem się uporał i to tak 
dokładnie, żem zrobił z niego mego psa. 
– Coś zrobił? 
– Psa, którego, ile razy mi się podoba, głaszczę pod włos, 
jak na przykład teraz, gdym przyjął do siebie tego 
rewolucyjnego bubka. Ale to jeszcze nic! Patrzcie pod jaką 
ludzie żyją grozą: topór, szubienica, kula, rak, suchoty, 
tyfus, tabes – cierpienie, ból, całe miesiące i lata męki – 
dlaczego? Przez strach śmierci. A ja z tego drwię. Mnie kat 
nie powiesi, rak nie stoczy, suchoty nie zjedzą, ból nie 
złamie, męka nie upodli, bo ja na to bóstwo, przed którym 
wszyscy drżą, zawołam w danej chwili jak na wyżła: do 
nogi!... Po czym rozśmiał się i rzekł: 
– A ten mój wściekły bubek schował się jednak przed 
śmiercią: Powiedz mi, co by to było, gdyby oni istotnie się 
nie bali? – Nie byliby sobą – odpowiedział Groński – oni 
chcą życia, nie śmierci. 
VII 
Świdwicki nie zmyślał mówiąc, że nie wie, jak się zowie 
rewolucjonista, któremu zapewnił przytułek, albowiem 
panna Polcia istotnie uczyniła z tego tajemnicę. Uradzili tak 
z Laskowi czem po drodze. Młody student dowiedziawszy 
się, że Świdwicki, do którego dziewczyna go prowadzi, jest 
znajomym Grońskiego i pani Otockiej, stropił się w 
pierwszej chwili ogromnie. Przypomniały mu się listy, jakie 
pisał do panny Maryni i nienawistny stosunek do 
Krzyckiego, na którego jego partia dokonała przed 
niedawnym czasem zamachu. Osobiście nie brał wprawdzie 
w nim udziału i myśl nie wyszła od niego, ale natomiast nie 
miał najmniejszej wątpliwości, że komitet wydał wyrok 
śmierci wskutek jego raportów, wskazujących na 
Krzyckiego jako na główną przeszkodę w propagandzie – i 
pamiętał, że nie uczynił nic, by zamachowi zapobiec, a 
nawet rad był w duszy, że nienawistny mu człowiek, a 
zarazem domniemany współzawodnik będzie z jego drogi 
usunięty. Przez pewien czas odczuwał nawet z powodu tego 
"umycia rąk" pewien wewnętrzny niesmak, na wieść jednak, 
że zamach się nie udał, doznał jakby uczucia zawodu. I oto 
teraz szedł szukać schronienia u człowieka, który był 
krewnym pani Otockiej i który mógł słyszeć i o listach do 
Maryni, i o całym stosunku z Krzyckim. Był to zbieg rzeczy 
wprost fatalny, mogący z miejsca udaremnić najlepsze chęci 
panny Polci. 
Zważywszy to wszystko począł Laskowicz prosić 
dziewczyny, by nie wymieniała jego nazwiska, podając za 
przyczynę to, że w razie gdyby policja go znalazła – 
Świdwicki byłby mniej odpowiedzialny. 
Panna Polcia przyznała mu zupełną słuszność, po chwili 
jednak zauważyła, że jeżeli pan Groński odwiedzi 
kiedykolwiek Świdwickiego, to tym samym wszystko się 
wyda. 
– Tak – odpowiedział student – ale ja tego schronienia 
potrzebuję na kilka tylko dni; potem poszukam sobie innego 
albo może moja władza wyprawi mnie za granicę 
– Jaka władza? – zapytała panna Polcia. 
– Taka, która chce wolności i chleba dla wszystkich i która 
nie pozwoli na to, żeby nad panienkę wynosił się ktoś 
stanem albo pieniędzmi. 
– Nie rozumiem. To niby jak? żebym ja nie była sługą i nie 
miała pani? 
– Tak jest. 
Pannę Polcię uderzyło to, że w takim razie byłoby jej bliżej 
do „panicza”, ale nie mając czasu dłużej nad tym rozmyślać 
powtórzyła: 
– Nie rozumiem. Później rozpytam, a teraz chodźmy. 
I szli dalej pospiesznie w milczeniu, póki nie znaleźli się 
przed drzwiami Świdwickiego. Na odgłos dzwonka otworzył 
im on sam. Ze zdziwieniem, ale i z uśmiechem obaczył w 
ciemnawej sieni pannę Polcię, następnie dojrzawszy 
Laskowicza zapytał: 
– A ten tu po co? i kto to jest? 
– Czy możemy wejść i czy mogę pomówić z panem na 
osobności? – zapytała dziewczyna. 
– Proszę. Im bardziej na osobności, tym mi będzie 
przyjemniej – odrzekł Świdwicki. 
I weszli. Student został w pierwszym pokoju. Gospodarz 
wprowadził pannę Polcię do drugiego i zamknął za sobą 
drzwi. Laskowicz począł rozglądać się po dużej izbie pełnej 
nieładu, książek i rycin, a pod ścianami pełnej butelek z 
białymi i niebieskimi etykietami. Na okrągłym stole pod 
oknem, założonym dziennikami, stała butelka z napisem: 
Vin de Coca, Mariani – i kilka popielniczek z niedopałkami 
cygar i papierosów. Meble w izbie były ciężkie i widocznie 
niegdyś kosztowne, ale brudne. Na ścianach wisiały obrazy, 
między nimi portret pani Otockiej, jako młodej jeszcze 
panienki. Z jednego kąta wychylał się znany posąg 
neapolitańskiej Psyche z obciętą czaszką. 
Student postawił doniczkę z włoskimi liliami na stole i 
począł nasłuchiwać. Chodziło o jego życie. Gdyby bowiem 
odmówiono mu schronienia, byłby niechybnie tego dnia 
aresztowany. Przez zamknięte drzwi dochodziły od czasu do 
czasu wybuchy śmiechu Świdwickiego i rozmawiające 
głosy, przy czym głos dziewczyny brzmiał chwilami prośbą, 
chwilami gniewem i oburzeniem. Trwało to dość długo. 
Wreszcie drzwi się otworzyły i pierwsza wyszła panna 
Polcia, widocznie zła i z zaczerwienionymi policzkami, a za 
nią Świdwicki, który rzekł: 
– Dobrze. Skoro śliczna Polusia tak sobie życzy, to nie 
powiem nikomu, kto mi przyprowadził tego pana Ananasa, i 
będę go przechowywał w różowej wacie, ale pod 
warunkiem, że Polusia będzie mi choć trochę wdzięczna. 
– Ja jestem wdzięczna – odpowiedziała z rozdrażnieniem 
dziewczyna. 
––A oto dowody – rzekł Świdwicki pokazując rysę na 
wierzchu dłoni. – Kot by lepiej nie zadrapał. Ale byle na 
Polusię popatrzeć, to zgadzam się i na to. Na przyszły raz 
znajdą się i cukierki. 
– Do widzenia. 
–Do widzenia – jak najczęściej. 
Dziewczyna wzięła doniczkę z kwiatami i wyszła. Wówczas 
Świdwicki wsadził ręce w kieszenie i począł przypatrywać 
się Laskowiczowi tak, jakby miał przed sobą nie człowieka, 
ale jakieś osobliwe zwierzę. Laskowicz patrzył także na 
niego i przez tę krótką chwilę zdążyli się sobie wzajem nie 
podobać. 
Wreszcie Świdwicki począł pytać: 
– A szanowny pan dobrodziej z jakiej partii: socjalistów, 
anarchistów czy bandytów? Proszę! bez ceremonii! – O 
nazwisko nie pytam, ale trzeba się jakoś poznać. 
– Należę do Polskiej Partii Socjalistycznej – odpowiedział z 
pewną dumą student. 
– Aha! Tedy do najgłupszej. Doskonale. To jakby ktoś 
powiedział: do ateistyczno–katolickiej albo do narodowo– 
kosmopolitycznej. Bardzo mi przyjemnie powitać pana. 
Laskowicz nie był bynajmniej z natury pokorny, a przy tym 
w jednej chwili zrozumiał, że ma przed sobą człowieka, z 
którym potulnością nic nie wskóra, więc spojrzał wprost w 
oczy Świdwickiemu i odpowiedział prawie pogardliwie: 
– Jeśli pan możesz być katolikiem i Polakiem, to ja mogę 
być socjalistą i Polakiem. 
Lecz Świdwicki rozśmiał się. 
– Nie, panie naczelniku – rzekł. – Katolicyzm to jest zapach. 
Można być kotem i mieć słabszy lub mocniejszy zapach, ale 
nie można być kotem i psem w jednej osobie. 
– Nie jestem żadnym naczelnikiem, tylko trzeciorzędnym 
agentem – odparł Laskowicz. – Pan, widzę, dałeś mi 
schronienie, a sobie prawo drwin ze mnie. 
– Najzupełniej! najzupełniej! ale też za to nie będę wymagał 
żadnej wdzięczności. Możemy zresztą zmienić rozmowę. 
Siadaj pan, panie trzeciorzędny agencie. Co słychać? Jak się 
ma król jegomość? 
– Jaki król? 
– Ten, któremu służysz i który dziś ma najwięcej dworaków 
– ten, który najbardziej ze wszystkich nie znosi prawdy i 
najłatwiej łyka pochlebstwa – ten, którego w zimie czuć 
wódką, a w lato kwaśnym potem – ten krostowaty, wszawy, 
parszywy, cuchnący i miłościwie, a raczej niemiłościwie 
dziś nam panujący: król Motłoch! 
Gdyby Laskowicz usłyszał najpotworniejsze bluźnierstwo 
przeciw wszelkim świętościom, jakie dotychczas czciła 
ludzkość, nie wstrząsnęłoby go było tak, jak to, które wyszło 
z ust Świdwickiego. Było to dla niego jakby uderzenie pałką 
w głowę, albowiem przez myśl mu nigdy nie przeszło, by 
ktoś ośmielił się nawet powiedzieć coś podobnego. W 
oczach mu się zaćmiło, szczęki zwarły mu się konwulsyjnie, 
ręce poczęły drgać. W pierwszej chwili ogarnęła go 
niepohamowana chęć strzelić w łeb Świdwickiemu z 
browninga, który miał przy sobie, a potem trzasnąć 
drzwiami i pójść, gdzie go oczy poniosą, lub przyłożyć sobie 
lufę do ucha i roztrzaskać własną głowę, ale zbrakło mu sił. 
Całą noc pracował w drukarni, potem uciekał po dachach i 
przez ulicę, jak dziki zwierz, był zmęczony, czczy i 
wyczerpany strasznymi wrażeniami dzisiejszego poranku, 
więc nagle zachwiał się na nogach, zbladł jak trup i byłby 
padł na ziemię, gdyby w pobliżu nie stało krzesło, na które 
obsunął się ciężko, jak martwy. 
– Co to jest? Co u diabła panu jest? – zawołał Świdwicki. 
I począł go ratować. Wylał z butelki jakąś resztkę koniaku i 
zmusił go do wypicia, a następnie, podniósł go z krzesła, 
poprowadził do drugiego pokoju i prawie przemocą położył 
na własnym łóżku. 
– Co u diabła! –– powtórzył – jak się pan czujesz? 
– Lepiej! – odpowiedział Laskowicz. 
Świdwicki spojrzał na zegarek. 
– Za dziesięć minut powinna przyjść baba, która mi 
usługuje. Każę ci przynieść jeść. Tymczasem leż spokojnie. 
Laskowicz posłuchał tej rady, gdyż nie mógł inaczej. Leżąc 
jednak, marszczył przez jakiś czas czoło i widocznie 
pracował myślą, po czym rzekł: 
– Ten król... o którego pan pytał – jest... głodny! 
– A niech go diabli wezmą! – odpowiedział Świdwicki. 
Burżuje go nakarmią, a on za to popodrzyna im przy 
sposobności gardziele. Ale nie bierz pan zbytnio do serca 
tego, co mówię, bo ja takie same albo i lepsze rzeczy mówię' 
wszystkim partiom. Wszystkim! – rozumiesz pan!... 
Dzwonek przerwał im dalszą rozmowę. Laskowicz drgnął. 
– To moja baba: poznaję po dzwonku – rzekł Świdwicki. – 
Dziś wcześniej jak zwykle. Dobrze. Zaraz każę przynieść 
jeść. 
Jakoż po kwadransie jadło stanęło na stole. Pokrzepiony 
Laskowicz przyszedł całkowicie do siebie i nie myślał już o 
porzuceniu nowego schronienia. Świdwicki począł otwierać 
i przerzucać rozmaite szuflady, na koniec znalazłszy 
paszport podał go Laskowiczowi i rzekł: 
– Zanim pan dobrodziej zostaniesz dyktatorem całej Polski, 
nazywasz się Zarańczuk, pochodzisz z Besarabii i służysz u 
mnie od roku. Jeżeli cię złapią, a z tobą i mnie, powtarzaj 
jeden wyraz: mamałyga! mamałyga! 
W taki sposób odbyło się wprowadzenie Laskowicza do 
Świdwickiego. 
VIII 
Następny ranek po urodzinach panny Maryni był niezwykle 
posępny. Zachodni wiatr napędził ciężkich, czarnych chmur, 
które zwisły nad miastem, zapowiadając burzę. Powietrze 
uczyniło się duszne i parne. Gdy Krzycki wszedł do 
kościoła, było w nim zupełnie ciemno. W kaplicy Matki 
Boskiej rozpoczęła się prawie razem z jego przyjściem cicha 
wotywa, ale i tam nikłe promyki świec zapalonych przed 
ołtarzem źle rozświecały pomrokę. Krzycki począł szukać 
oczyma panny Anney i poznał ją po jasnych włosach, 
wychylających się spod kapelusza. Klęczała w pierwszej 
ławce, mając ręce złożone do modlitwy i oparte na 
roztwartej książce. Ujrzawszy Krzyckiego skinęła głową i 
usunęła się, by zrobić mu miejsce, nie przerywając 
modlitwy. On chciał przemówić do niej, ale nie śmiał, i 
tylko klęknąwszy przy niej przysunął nieco ku sobie książkę, 
tak ażeby mogli modlić się z niej razem. Było jednak tak 
ciemno, że nie mógł nic wyczytać – a po chwili przekonał 
się, że nie może się wcale modlić. Ogarnęło go niezmierne 
wzruszenie, zrozumiał bowiem, że rozpoczyna się jakby 
nowy okres jego życia, i że ta chwila, w której za zgodą 
panny Anney klęknął przy niej przed jednym ołtarzem, by 
wspólnie prosić Boga o błogosławieństwo, więcej znaczy, 
niż wszelkie wyznanie, i że to jest pierwsze uświęcenie ich 
miłości i wspólnego na przyszłość życia. Przejęło go uczucie 
szczęścia, ale zarazem jakaś uroczysta trwoga na myśl, że 
wszystko przestaje już być tylko snem, tylko marzeniem, 
tylko widziadłem szczęścia i tylko upragnioną nadzieją, a 
poczyna spełniać się i stawać. Przez głowę jęły mu się 
przesuwać pytania, jak potrafi znieść to szczęście, co z nim 
zrobi i jak mu odpowie – i z tych pytań rodziło się w nim 
poczucie ogromnej, przejmującej lękiem odpowiedzialności. 
Było to podobne jakby do jakiejś troski, której dotychczas, 
jako swobodny człowiek, nie znał lub przynajmniej nie 
stanął z nią oko w oko. A widział przed sobą i troski bardziej 
bezpośrednie, natychmiastowe. Zbliżała się chwila rozmowy 
z matką, były jeszcze jakieś tajemnicze przeszkody, o 
których wspominał Groński; należało wszystko rozważyć, 
ułożyć, załatwić rozmaite sprawy, pousuwać przewidywane 
trudności. Zaiste, jeśli kiedy, to teraz warto i trzeba było 
powierzyć się łasce bożej, wezwać wszechopatrznej pomocy 
i oddać jej w ręce przyszłość. Krzycki zauważył, że podobne 
uczucia i podobne myśli musiały zawładnąć i panną Anney, 
gdyż twarz jej była cicha, skupiona, poważna, a nawet 
smutna. Płomyki świec odbijały się w jej wzniesionych 
oczach i przez chwilę zdawało się Krzyckiemu, że widzi w 
tych oczach łzy. Widocznie całą siłą duszy polecała jego i 
siebie Bogu. I tak klęczeli przy sobie, ramię przy ramieniu, 
serce przy sercu połączeni już, szczęśliwi i trochę trwożni. 
Krzycki, potłumiwszy wicher myśli, począł się wreszcie 
modlić – i mówił Bogu: „uczyń ze mną co chcesz, ale jej daj 
szczęście i spokój”. I ogromna wezbrana fala miłości zalała 
mu piersi. Modlitwa jego stawała się zarazem ślubem i 
wewnętrzną przysięgą, że tej najdroższej w świecie istoty 
nie ukrzywdzi nigdy i że te oczy nigdy na niego nie 
zapłaczą. 
Tymczasem wotywa dobiegała końca. Gdy ksiądz odwracał 
się od ołtarza, w na pół pustej kaplicy słychać było jego 
słowa jakby senne i jakby szeptane wśród westchnień – jak 
zwykle bywa w czasie porannych mszy. Ale chwilami 
głuszyły je grzmoty, gdyż na zewnątrz rozpoczęła się burza. 
Okna kaplicy pociemniały jeszcze bardziej i od czasu do 
czasu rozświecała szyby sina błyskawica, po czym mrok 
czynił się jeszcze gęstszy i tylko w ołtarzu migotały 
niespokojnie płomyki świec. Ksiądz odwrócił się raz 
jeszcze: Dorrcinus vobiscum!, potem: Ite missa est – 
następnie pożegnał zgromadzonych i wyszedł. W ślad za 
nim wyszła garstka ludzi słuchających mszy. Zostało tylko 
ich dwoje. Wówczas ona poczęła mówić szeptem 
przerywanym przez wzruszenie: „Pod Twoją obronę 
uciekamy się Święta Boża Rodzicielko”, a dalsze słowa: 
„naszymi prośbami nie racz gardzić, ale od wszelakich złych 
przygód racz nas zawsze wybawiać – o Pani nasza”, mówili 
już razem z Władysławem i w ten sposób skończyli całą 
modlitwę. 
Potem zapadło milczenie, które po długiej dopiero chwili 
przerwał Krzycki. 
– Musimy poczekać – rzekł półgłosem – burza jeszcze trwa. 
– Dobrze – odpowiedziała panna Anney. – Droga moja, 
najdroższa pani... 
Lecz ona przyłożyła palec do ust i znów zapadło milczenie. 
Nie czekali jednak zbyt długo, gdyż burze letnie nadlatują i 
przelatują jak ptaki. Po upływie kwadransa wyszli z 
kościoła. Ulice były zalane dżdżem, ale w przerwach 
porozganianych i podartych chmur świeciło już słońce jasne 
i, rzekłbyś, mokre. Oczy panny Anney mrużyły się pod 
nadmiarem blasku, a twarz jej była jakby zbudzona ze snu. 
Lecz skupienie jej i powaga nie przeszły. Natomiast 
Krzyckiego na widok słońca, ulicznego ruchu i życia 
ogarnęła natychmiast ogromna wesołość i otucha. Spojrzał 
raz i drugi na swą towarzyszkę i wydała mu się cudna, jak 
sen, urocza jak nigdy i kochana, po prostu bez miary i 
granic. Czuł, że byłby zdolny chwycić ją w tej chwili w 
ramiona, pokazać słońcu, chmurom, miastu, tłumom 
ludzkim i krzyknąć: oto moje bogactwo, mój skarb, oto moje 
radosne życie! Lecz przypuszczając słusznie, że panna 
Anney nie zgodziłaby się na podobną manifestację, potłumił 
w sobie tę chętkę i zwrócił myśl ku sprawom pilniejszym. 
– Pani moja uwielbiona – rzekł – muszę już wypowiedzieć 
te słowa, które mi palą usta. Kiedy będę mógł przyjść? 
– Dziś, o czwartej – odpowiedziała. – Ja także mam 
powiedzieć panu takie rzeczy, od których wszystko zależy. 
– Wszystko zależy od pani – i od niczego więcej. 
Lecz jej jasne policzki oblały się jaskrawym rumieńcem, w 
oczach zabłysnął jakby przykry niepokój i odrzekła: 
– Dałby Bóg... Pan nie wie... Pan nie wie – powtórzyła z 
naciskiem. – Będziemy sami... Ale teraz musimy się 
pożegnać. Władysław odprowadził ją do dorożki, ucałował 
jej ręce i pozostał sam. Słowa jej potwierdzające to, o czym 
wspominał na skutek rozmów z panią Otocką Groński, 
zaniepokoiły go jednak, ale na krótko, gdyż był zbyt 
rozkochany, by mógł przypuścić poważnie, że coś może tę 
miłość zmniejszyć lub odwieść go od zamiarów. Na samą 
myśl o tym wzruszył ramionami. 
– Kobiety – rzekł sobie – zawsze są pełne skrupułów i do 
istotnych trudności dodają urojone. 
Po czym wrócił w najlepszym humorze do domu, gdzie 
prócz Grońskiego zastał i Dołhańskiego. 
– Patrz – zawołał Groński – oto kawaler Dołhański! 
powitajże go kosmatą ręką, bo się żeni. 
– Nie? naprawdę? – zapytał rozbawiony Władysław. 
– Z panną Kajetaną Włócką – dodał z zimną krwią i 
nadzwyczajną powagą Dołhański. 
– A to składam życzenia. Z całego serca! Kiedyż ślub? 
– Bardzo prędko, z powodu powietrza, głodu, ognia i wojny 
oraz tym podobnych wyjątkowych okoliczności. Za 
tydzień... Bez zapowiedzi, za indultem. A po ślubie tegoż 
wieczora za granicę. 
– I mówisz to wszystko poważnie? 
– Najpoważniej w świecie. I uważ wyśmienite następstwa. 
Tu Dołhański rozłożył palce i zaczął wyliczać: 
– Primo: kredyt mój zmartwychwstał jak fakir indyjski, 
który zakopany przez całe miesiące w ziemi, budzi się po 
odkopaniu do nowego życia; secundo: Górki są bez grosza 
długu i bez towarzystwa; tertio: posag mojej narzeczonej 
przeszedł moje oczekiwania, a quarto: narzeczona 
wyładniała ze szczęścia tak, że byście jej nie poznali. 
– Co też ty mówisz! – zawołał naiwnie Krzycki. 
IX 
Dokładnie o czwartej Władysław stawił się u panny Anney. 
Przyjęła go wzruszona i na powitanie podała mu obie ręce, 
które począł przyciskać kolejno do ust i czoła. Następnie 
siedli przy sobie i przez długi czas słyszeli tylko zdwojone 
bicie własnych serc i szept stojącego na biurku zegara. 
Spoglądali wzajem na siebie i żadne nie mogło zdobyć się 
na pierwsze słowo. Za chwilę życie mogło im się 
rozpromienić jakby nową zorzą, zajaśnieć radością 
szczęściem, ale na razie było im ciężko, kłopotliwie i tym 
kłopotliwiej, im dłużej trwało milczenie. 
Wreszcie Krzycki, w poczuciu, że jeżeli będzie dłużej 
milczał, to wyda się śmiesznym, zdobył się na odwagę i 
ozwał się przerywanym głosem, którego brzmienie wydało 
się jemu samemu obcym: 
– Od dzisiejszego rana mam trochę nadziei... a jednak serce 
mi tak bije, jakbym nie miał żadnej... I oto nie mogłem 
słowa przemówić, pókim nie złapał tchu... ale to nic 
dziwnego, gdy chodzi o całe życie... Pani przecie dawno 
odgadła, jak ja głęboko... jak z całej duszy panią kocham:.. 
pani to dawno wie nieprawda?... 
Tu zaczerpnął na nowo powietrza, odetchnął głęboko i 
mówił dalej: 
– Dziś w kościele powiedziałem sobie tak: jeśli ona mnie 
wysłucha, jeśli mnie nie odepchnie, jeśli zechce zostać moją 
na całe życie... moją żoną... to ślubuję Bogu przed tym 
ołtarzem, że ją będę kochał i czcił, że jej nie pokrzywdzę 
nigdy, i że dam jej tyle szczęścia, ile w mocy mojej. I 
przysięgam, że to jest prawdą... Tylko od pani zależy, żeby 
tak było... od jej zgody... od pani wiary we mnie... 
To rzekłszy, podniósł znów do ust ręce panny Anney i 
przywarł do nich w długim błagalnym pocałunku, a ona 
pochyliła się ku niemu tak, że włosy jej musnęły jego czoło i 
odrzekła cicho: 
– Ja zgadzam się i z całej duszy wierzę – ale to nie zależy 
tylko ode mnie. 
– Tylko od pani! – zawołał Krzycki. 
I sądząc, że panna Anney ma na myśli jego matkę, jął mówić 
z rozjaśnioną twarzą i głęboką radością w głosie: 
– Matka moja chce przede wszystkim mego szczęścia i 
ręczę, że przyjdzie tu błagać panią razem ze mną i razem ze 
mną dziękować za tę wielką, niewypowiedzianą łaskę, a 
tymczasem ja na klęczkach dziękuję... 
Chciał obsunąć się przed nią na kolana i otoczyć ramionami 
jej nogi, lecz ona poczęła go wstrzymywać i mówić z 
gorączkowym pośpiechem: 
– Nie, nie! Niech pan nie klęka... pan musi mnie przedtem 
wysłuchać... Ja się zgadzam, ale mam wyznać takie rzeczy, 
od których wszystko zależy... Niech pan się uspokoi. 
Krzycki podniósł się, siadł znów przy niej i rzekł z 
niespokojnym zdziwieniem: 
– Słucham, najdroższa pani... 
– I ja się muszę trochę uspokoić – odpowiedziała panna 
Anney. 
Po czym wstała i zbliżywszy się do okna przyłożyła czoło 
do szyby. 
Przez czas jakiś trwało znów milczenie. 
– Co to takiego, pani moja? – ozwał się Krzycki. 
Panna Anney oderwała czoło od szyby. Twarz jej była już 
spokojniejsza, ale oczy przyćmione jakby łzami. Zbliżywszy 
się do stołu siadła naprzeciw Władysława: 
– Nim powiem to, co trzeba już teraz powiedzieć – rzekła – 
mam do pana jedną wielką prośbę... I jeśli mnie pan... kocha 
naprawdę... to pan mi nie odmówi... 
– Pani, gdyby pani życia żądała ode mnie, to także bym nie 
odmówił, daję na to słowo! – zawołał Krzycki. 
– Dobrze. Niech pan da słowo... potem będę już pewna... 
– Daję je z góry – i przysięgam na nasze przyszłe szczęście, 
że spełnię każde pani życzenie. 
– Dobrze – powtórzyła panna Anney. – Więc naprzód proszę 
na wszystko, by pan nie czuł się wcale związany tym, co mi 
pan przed chwilą powiedział... 
– Żebym się nie czuł związany? Jakim sposobem? To 
przecie może nie obowiązywać tylko pani – ale nie mnie... 
– Toteż ja pana uwalniam od wszelkich zobowiązań i 
uważam, że nic nie było powiedziane. Pan przyrzekł, że mi 
niczego nie odmówi, a to jeszcze nie wszystko... 
– Jeszcze nie wszystko? 
– Tak. Chodzi mi także i o to, ażeby po tym, co powiem, pan 
mi nie dawał żadnej odpowiedzi... i przez tydzień nie wracał 
do mnie i nie starał się mnie widzieć... 
– Ależ na Boga, co to jest! – zawołał Krzycki. – Dlaczego ja 
mam mieć tydzień męki? Co to znaczy? 
– I dla mnie będzie męka – odrzekła miękkim głosem. – Ale 
trzeba, trzeba! Pan musi na wszystko sobie odpowiedzieć, 
wszystko rozważyć, wszystko w sobie rozplątać i 
rozstrzygnąć –i postanowić... i mieć na to czas... Potem pan 
wróci... albo nie wróci, a tydzień to na to raczej mało... 
I widząc wzburzenie na twarzy Krzyckiego dodała śpiesznie 
i jakby z przestrachem: 
– Pan przyrzekł... pan mi dał słowo!... 
Władysław pociągnął ręką po czuprynie, po czym jął trzeć 
dłonią czoło. 
– Dałem słowo – rzekł wreszcie – bo go pani żądała... ale 
dlaczego? 
A panna Anney pobladła; przez chwilę drgały jej usta, jakby 
na próżno chciała słowa z piersi wydobyć, i dopiero po 
chwili odpowiedziała: 
– Dlatego... że ja niegdyś... nie nazywałam się Anney... – 
Pani nie nazywała się Anney? 
– Ja... jestem... Hanka Skibianka... 
Krzycki wstał, zatoczył się jak pijany i począł patrzeć na nią 
błędnym wzrokiem. 
A ona dodała prawie szeptem: 
– Paniczu... to ja... ze młyna... 
I łzy jęły jej spływać cicho po zbielałej twarzy. 
Krzycki wyszedł od panny Anney z takim wrażeniem, jakby 
tuż przed nim uderzył piorun i nagle go ogłuszył. Nie mógł 
zebrać ani połapać myśli, nie był nawet w stanie uświadomić 
sobie. położenia ni zastanowić się nad nim. Jedynym 
uczuciem, a raczej poczuciem, jakie mu w pierwszej chwili 
pozostało, było poczucie bezgranicznego zdumienia. Przez 
drogę powtarzał co chwila: „Hanka Skibianka, Hanka 
Skibianka!” – i na nic innego nie potrafił się zdobyć. 
Grońskiego, który był wyszedł zaraz po południu i 
zapowiedział służącemu, że wróci dopiero późnym 
wieczorem, nie zastał w domu, więc wszedłszy do swego 
pokoju, zamknął się w nim nie wiadomo dlaczego na klucz, 
następnie rzucił się na fotel i przesiedział zupełnie 
bezmyślnie przeszło godzinę. Po upływie tego czasu, 
otworzył swój kufer i począł pakować nader gorliwie rzeczy 
dopóty, dopóki nie zadał sobie pytania: „Dlaczego ,ja to 
robię?” – Nie mogąc w sobie znaleźć odpowiedzi, porzucił 
tę robotę i podjął ją na nowo dopiero wówczas, gdy doszedł 
do niespodziewanego wniosku, iż w każdym razie musi się 
wyprowadzić od Grońskiego. 
Skończywszy wziął kapelusz i wyszedł bez określonego celu 
na miasto. Na chwilę powstała w nim chęć, by pójść do 
matki i do pani Otockiej, ale stłumił ją natychmiast. Po co? 
Wydało mu się , że nie ma nic matce o sobie i swych 
zamiarach do powiedzenia i że mógłby z nią mówić chyba o 
tej niesłychanej wiadomości. o której rozmowa byłaby dla 
niego na razie nad wszelki wy raz męczącą. Bezwiednie 
doszedł do kościoła Świętego Krzyża i chciał do niego 
wejść, ale godzina była późna i kościół był zamknięty. 
Dzisiejszy ranek i wspólna z nią modlitwa stanęły mu jak 
żywe przed oczyma. Ach, jakże się modli3 szczerze i jak ją 
kochał, jak kochał! A teraz nie mógł oprzeć się wrażeniu, że 
ta jasnowłosa, uwielbiona panna, z którą odmawiał w tej 
kaplicy: „Pod Twoją obronę” – i Hanka Skibianka to są dwie 
różne istoty. I uczuł w sercu jakby jakieś rozczarowanie, z 
którym począł się rozprawiać. Bo dlaczego jednakże je 
odczuwa? Czy dlatego, że Hanka jest chłopką, a on 
szlachcicem? Nie! Panna Anney nie podawała się za 
angielską szlachciankę, a chłopka polska to przecie nic 
gorszego od angielskiej mieszczanki. Krzycki nie umiał 
sobie jasno zdać sprawy, iż przyczyna leży w tym, że panna 
Anney przez samo pochodzenie obce i dalekie przedstawiała 
mu się jak jakaś princesse lointaine, a Hanka to była bliska i 
swojacka dziewczyna z Rzęślewa. Mniej budziła ciekawości 
– zatem mniej pociągała. Było o taką łatwiej – zatem była 
mu tańsza. I próżno przypominał sobie i powtarzał, że ta 
Hanka to przecie ta sama jasnowłosa panna, cudna, ponętna, 
wytworna, kobieca, odczuwająca każdą myśl i każde słowo 
poczucie pewnego rozczarowania silniejsze było od tych 
myśli i ów wdzięk egzotyczności, którego nagle 
dziewczynie zabrakło, zmniejszał w jego oczach jej wartość. 
Ale było przy tym i coś innego, wobec czego i to 
rozczarowanie i wszelkie niespodziane wrażenia schodziły 
na dalszy plan i stawały się rzeczą podrzędną. Oto on tę 
dziewczynę już posiadał – razem z ciałem i duszą. Była 
wówczas prawie dzieckiem i zarazem nierozkwitłym jeszcze 
kwiatem, który on zerwał i nosił czas jakiś przy piersi. 
Pamięć o tym mogła być wyrzutem tylko dla niego – jej nie 
obciążała żadną winą. Przypomniał sobie te księżycowe 
noce, w których się skradał do młyna, te szepty, które były 
jedną cichą pieśnią miłości i upojenia, przerywaną tylko 
pocałunkami; przypomniał sobie, jak tulił do serca jej 
pachnące sianem, polne, dziewczęce ciało, jak spijał z jej 
oczu łzy i jak mówił jej, że oddałby za nią wszystkie panny 
ze wszystkich dworów. Sielanka minęła, ale teraz powiało 
na niego od niej tchnienie pierwszych młodocianych lat, 
pierwszej miłości, pierwszych uniesień i prawdziwej a 
wielkiej poezji życia. Przy tym była prawda i w tym, co 
powiedział zwierzając się w Jastrzębiu ostatnim razem 
Grońskiemu: że ta dziewczyna kochała go tak, jak na pewno 
nie będzie go kochała żadna inna w świecie kobieta. I na tę 
myśl serce poczęło w nim topnieć. Wraz z falą wspomnień 
wracała Hanka i brała je na powrót w dłonie... 
Tak. Ale to była Hanka, a teraz jest panna Anney. W 
Krzyckim od czasu, gdy ją pokochał, rwały się do niej 
zmysły, jak skowycząca sfora, ale on je trzymał dotychczas 
na uwięzi, albowiem jednocześnie klękał przed ukochaną. 
Była mu pożądaniem, lecz zarazem czymś tak 
niedostępnym, wysokim, czystym i tajemniczym w swej 
dziewiczości, iż ta myśl, że przyjdzie chwila, w której 
zostanie panem tych skarbów i tych tajemnic, wydawała mu 
się rozkoszą nad wszelką miarę rozkoszy; tym bardziej 
bezdenną, że połączoną jakby ze świętokradztwem. – A 
teraz musiał sobie powiedzieć, że to świętokradztwo już 
spełnił, że urok czegoś nieznanego się rozwiał, że w tej 
westalce nie było dla niego już tajemnicy i że z tego kielicha 
już pił. I to znów była jedna ponęta mniej, jedno 
rozczarowanie więcej. W ten sposób panna Anney mąciła 
mu wspomnienie polnej wieśniaczej Hanki – Hanka zaś 
zmniejszała urok panny Anney. Obie były tak odmienne, tak 
do siebie niepodobne, że nie mogąc ich połączyć w jedną 
istotę, zmagał się z tym rozdwojonym wrażeniem na próżno 
z uczuciem niepokoju i bólu. 
A w tej szarpaninie przyszła mu jeszcze jedna zła, niska i 
straszna myśl. Jakim sposobem uboga i prosta Hanka 
zmieniła się w świetną pannę Anney? – jakim sposobem 
szary wróbel spod wiejskiej strzechy przerodził się w 
rajskiego ptaka? Hanka była przecie uwiedzioną 
dziewczyną, więc mosty miała za sobą spalone. Wśród 
bogactw zagranicznych piękne i biedne dziewczyny mają 
przed sobą tylko jedną drogę zdobycia dostatków, a nawet i 
poloru – a tą drogą jest hańba. Hanka znalazła w nim samym 
jednego opiekuna, który się nią we właściwy sposób 
zaopiekował – iluż podobnych opiekunów i protektorów 
mogła znaleźć panna Anney. Krzyckiemu na tę myśl 
pociemniało w oczach. Sumienie powiedziało mu: „te wrota 
otworzyłeś przed nią ty!”, a jednocześnie chwycił go taki 
gniew na pannę Anney i na siebie, że gdyby w jego ręku 
było życie i śmierć ich obojga, byłby w tej chwili wybrał 
śmierć. Coś się w nim chwilowo rozdarło, coś runęło. 
Wydało mu się, że znów huknął mu tuż nad głową piorun, 
który go ogłuszył i wypalił w nim do dna zdolność myślenia. 
Chodził jeszcze długo po mieście. Sam nie wiedział, jakim 
sposobem znalazł się znów pod domem pani Otockiej, ale do 
niej nie wstąpił, poczuł bowiem powtórnie, że nie mógłby 
mówić w tej chwili z matką. Wrócił do siebie dopiero 
późnym wieczorem. Groński był już w domu i czekał go od 
godziny z herbatą. 
– Dobry wieczór – rzekł mu. – Wracam od twojej matki. 
A Krzycki zapytał wręcz, obcesowo: 
– Pan wie, kto jest panna Anney? 
– Wiem. Powiedziała mi pani Otocka. 
Nastała chwila milczenia. 
– Co pan na to? 
– To ja mógłbym się o to spytać. 
Krzycki siadł ciężko na krześle, pociągnął dłonią po czole i 
odrzekł z gorzką ironią: 
– Ach, ja mam czas. Dano mi tydzień czasu do namysłu. 
– To wcale nie za dużo – odpowiedział Groński patrząc na 
niego badawczo. 
– Zapewne. Czy matka także już wie? 
– Tak jest. Powiedziała jej wszystko pani Otocka. 
I znów zapadło milczenie. 
– Mój kochany Władku – rzekł Groński – rozumiem, że cię 
to mogło wstrząsnąć i dlatego nie będę z tobą o tym mówił, 
póki się nie uspokoisz i nie odzyskasz równowagi. Musisz 
także poznać i rozważyć dobrze powody, dla których panna 
Anney powiedziała tylko pani Otockiej, kim jest, a do 
Jastrzębia przybyła pod nowym swym nazwiskiem, do 
którego ma zresztą wszelkie prawo. Oto jest list od niej. 
Poleciła mi wręczyć ci go dopiero jutro i to jest powód, dla 
którego nie wręczyłem ci go natychmiast, gdyś się ukazał. 
Obecnie myślę jednak, że nie należy z tym zwlekać. Swoją 
drogą nie otwieraj go ani zaraz, ani przy mnie. Schowaj go i 
przeczytaj w samotności, gdy będziesz mógł zastanowić się 
nad każdym słowem. Zrób tak koniecznie. To, co się stało, 
poruszyło i mnie do tego stopnia, że na razie nie mógłbym o 
tym mówić spokojnie... Dziś dać ci mogę tylko jedną radę: 
bądź mężczyzną i nie pozwól się nieść prądowi wrażeń, ale 
wiosłuj. 
Na to Krzycki, który cokolwiek otrzeźwiał pod wpływem 
tych słów, rzekł: 
– Dziękuję panu. Przeczytam list w samotności. Jest mi ona 
teraz tak niezbędna, że spodziewam się, iż pan nie weźmie 
mi tego za złe, jeśli dłużej nie będę nadużywał pańskiej 
gościnności. Szczerze i gorąco jestem panu za wszystko 
wdzięczny, ale potrzebuję się zamknąć. Na jak długo – nie 
wiem. Gdy się z sobą uporam, przyjdę do pana rozmówić się 
o wszystkim, da Bóg, już spokojniej. Teraz istotnie widzę, 
że dano mi słusznie tydzień czasu. Ale prócz czasu czuję i 
potrzebę osobnej, własnej nory. Nie mogę się pozbyć 
rozmaitych myśli ogromnie gorzkich, a nawet strasznych. 
Dziś one trzymają mnie za łeb, a trzeba, żebym ja wziął je za 
łeb – i dlatego chcę własnej nory. 
– Wiesz, jak ci jestem rad – odpowiedział Groński – ale cię 
rozumiem i choć z góry postanowiłem nie dręczyć cię 
pytaniami, jednakże zrób, jak ci będzie lepiej. Muszę ci też 
powiedzieć, że i matka twoja przenosi się do hotelu, gdyż 
obraziła się na panią Otocką. Wzięła jej za złe, że nie 
powiedziała jej zaraz w Jastrzębiu, kto jest panna Anney. 
– Wyznaję, że i ja tego nie rozumiem... 
– A jednak byłoby to właśnie wprost przeciwne temu, czego 
te panie chciały. Intencje pani Otockiej były 
najszlachetniejsze... Czas to wszystko wyjaśni i wyrówna. 
Oczywiście, że Marynia o niczym nie wiedziała, nie tylko 
dlatego, że pani Zofia była związana słowem, ale że nie 
uważała za stosowne wtajemniczać jej w twoje dawne dzieje 
i w twoje stosunki z ówczesną Hanką... Z Hanki – panna 
Anney! – to przecie niesłychany obrót zdarzeń... Pamiętasz 
naszą rozmowę w Jastrzębiu, gdyśmy szli na słonki? 
pamiętasz? 
– Pamiętam, ale nie mogę o tym mówić. 
– Tak, lepiej w tej chwili nie mówić. List panny Anney 
rozjaśni niezawodnie ciemne strony sprawy i wytłumaczy 
niezrozumiałe... Jeśli chcesz go zaraz przeczytać, to sobie 
pójdę, a ciebie tu zostawię. 
– Pilno mi do niego i właśnie dlatego muszę pana pożegnać 
– Ale tę noc spędzisz u mnie? 
– Rzeczy mam spakowane, a hotele zawsze otwarte. 
– W takim razie bądź zdrów i... pamiętaj, com ci powiedział: 
wiosłuj! wiosłuj! 
Po chwili Groński został sam. Był także wzburzony, 
zatroskany, ale rozciekawiony do wysokiego stopnia. Gdy 
po wyznaniach Krzyckiego w Jastrzębiu, powiedział mu, że 
„młyny bogów mielą nierychło”, powiedział to tak, jak się 
mówi pierwszą lepszą maksymę, do której nie przywiązuje 
się realnego znaczenia. Tymczasem życie sprawdziło ją w 
sposób bajeczny, a jednak zarazem i logiczny. Bo na bajkę 
wyglądała tylko przemiana Hanki w pannę Anney, natomiast 
to, że panna Anney chciała zobaczyć i człowieka, którego, 
jako dziecko jeszcze, pokochała pierwszą miłością, i te 
miejsca, z którymi wiązało ją tyle wspomnień i serdecznych, 
i smutnych, było rzeczą i naturalną, i zrozumiałą. A przecie 
nie mogła wrócić do Jastrzębia i przebywać pod dachem 
Krzyckich inaczej jak pod zmienionym nazwiskiem. I tak się 
stało, a później wypadki potoczyły się już własną siłą, aż 
doszły do tej chwili, w której trzeba było odsłonić tajemnicę. 
Groński wiedział już od pani Otockiej wszystko to, co mogła 
mu powiedzieć – i rozgrzeszał zarówno ją jak pannę Anney, 
niemniej jednak rozumiał, że wytworzyło się położenie 
niebywałe i że splótł się taki węzeł, którego rozwiązania 
wprost nie można było przewidzieć. Mógł go rozwikłać 
tylko Krzycki, ale i on stanął nie tylko wobec nowych 
trudności, lecz jakby wobec nowej osoby. 
XI 
Panna Polcia odwiedziła zaraz następnego dnia Laskowicza, 
a następnie odwiedzała go, ilekroć mogła znaleźć chwilę 
wolnego czasu, wybierając wszelako takie godziny, w 
których Świdwickiego nie było w domu. Nie przedstawiało 
to zresztą wielkich trudności, gdyż Świdwicki wstawał 
zwykle koło południa, po czym wychodził i nie wracał aż 
późną nocą. Do tych częstych odwiedzin nie skłaniał 
dziewczyny żaden sentyment ani wyjątkowa życzliwość dla 
młodego studenta. Panna Polcia czuła nawet, zwłaszcza w 
pierwszych chwilach, że mogłaby go nie cierpieć. Ale 
kobiety lubią w ogóle patrzeć z bliska na swe dobre uczynki 
i oglądać choćby co dzień ludzi, dla których stały się 
opatrznością; a po wtóre, Laskowicz każdym słowem 
odkrywał przed nią takie światy, których istnienia nawet się 
przedtem nie domyślała. O socjalistach nie wiedziała 
dotychczas prawie nic, prócz tego, co jej niegdyś 
powiedziała pewna stara kucharka, że „nie wierzą w Boga i 
nie jadają kaczki”, a następnie słyszała tylko, że rzucają 
bomby i strzelają z browningów. Po zamachu na 
Krzyckiego, jakkolwiek wraz z całą służbą w Jastrzębiu była 
przekonana, że dokonali go rzęślewiacy, jednakże obiło się o 
jej uszy przypuszczenie, że to mogli być socjaliści – 
wówczas zapłonęła przeciw nim chwilową niepohamowaną 
nienawiścią. A teraz dowiadywała się, że byli to ludzie 
całkiem innego pokroju. Nie rozumiała jeszcze dobrze, o co 
im chodzi w ogóle, ale rozumiała po swojemu, że w 
szczególności ci ludzie chcą, by ona Paulina Kiełkówna – 
była taką samą panią jak panna Anney lub pani Otocka. I 
równie jak pszczoła wysysa sok z kwiatów, tak ona ze słów 
młodego fanatyka czerpała pokarm dla swej zawiści, dla 
swego bólu, dla swych uczuć. Serce poczęło ją ciągnąć ku 
tej „partii”, która przedstawiała się jej jako opatrzność i jako 
potęga – a do tego dołączyła się i czysto kobieca ciekawość 
groźnych tajemnic tej potęgi. Laskowicz pomiarkował 
szybko, że ziarno pada na podatną rolę, a gdy raz za 
powiedziane niebacznie złe słowo przeciw Krzyckiemu 
dziewczyna omal nie wydrapała mu oczu – odgadł jej 
tajemnicę i postanowił ją wyzyskać nie tylko dla dobra 
sprawy, ale i dla siebie osobiście. 
Jakkolwiek panna Polcia była służącą nie pani Otockiej, ale 
panny Anney, mieszkała jednakże w tym samym domu, 
więc mógł mieć przez nią wiadomości o Maryni, których 
pragnął z całej duszy, mógł uspokoić swe obawy co do 
zamiarów Krzyckiego, mógł mówić o niej i słyszeć jej imię 
– a wreszcie zdobyć wiadomości, gdzie i kiedy może ją 
zobaczyć, choć z daleka. I wypytywał o to wszystko, z 
początku ostrożnie i ubocznie, potem coraz częściej, a w 
końcu tak ustawicznie, że pannę Polcię poczęło to dziwić i 
gniewać. Skłonna do ostateczności i zdolniejsza do 
nienawiści dla ludzi w ogóle niż do ich kochania, uwielbiała 
jednak wyjątkowo Marynię, uważając ją za jakąś 
nadziemską istotę – i uwielbienie to było w niej równie 
gwałtowne, jak byłaby nienawiść. Z drugiej strony, lubo na 
drodze ideowej w kierunku równości powszechnej i niechęci 
ku klasom wyższym poczyniła w krótkim czasie znaczne 
postępy, nie mogła się jednak otrząsnąć od razu ze 
wszelkich dawnych pojęć i miewała nagłe do nich nawroty. 
Toteż pewnego razu, gdy Laskowicz począł, jak zwykle, 
zarzucać ją pytaniami o pannę Marynię, odpowiedziała mu 
opryskliwie: 
– Co – pan tak ciągle mówi o pannie Zbyłtowskiej! 
– A może się w niej zakochałem? – odparł marszcząc brwi 
student. 
Na to oczy jej zaświeciły w jednej chwili gniewem. 
– Jeszcze czego! 
A on jął patrzeć na nią przenikliwie i zapytał: – Dlaczego 
panienka mówi; "jeszcze czego"? 
– Bo tak panu do niej, jak mnie do... 
I urwała nagle – lecz on dokończył: 
– Na przykład: do pana Krzyckiego? 
Wówczas wybuchnęła jeszcze większym gniewem: 
– Co się pan wtrąca w nie swoje rzeczy! 
– Ja się do niczego nie wtrącam. Mówię tylko, że gdyby się 
panienka w nim zakochała i gdybym ja, usłyszawszy o tym, 
powiedział: „jeszcze czego” – to by panience było przykro... 
I byłoby słusznie przykro... Bo jeśli księża gadają, że nawet i 
Boga wolno kochać, to cóż dopiero człowieka? Wolno 
panience, wolno mnie, wolno każdemu, bo to jest prawo 
natury, a zatem nasze prawo... ' 
Słowa te zbyt odpowiadały temu, co kryło się w sercu 
dziewczyny, by gniew jej mógł się wobec nich ostać, więc 
spojrzała na Laskowicza tylko już jakby ze smutkiem i 
odrzekła: 
– E! co nam z tego prawa przyjdzie! 
– Przyjdzie czy nie przyjdzie, ale wolno. Zresztą, gdybyśmy 
świat urządzili po naszemu, to żaden pies na takie rzeczy by 
nie szczekał. Albo to panienka Krzyckiego nie warta? 
Dlaczego? Czy dlatego, że on bogatszy? To właśnie my 
chcemy temu zaradzić. Więc co? – edukacja? Pluń panna na 
to. Tej ich edukacji można i małpy nauczyć. To on, gdyby 
go panienka chciała, powinien jeszcze panienkę w nogi 
całować. 
Lecz ona znów zniecierpliwiła się i odrzekła: 
– Próżne gadanie... 
– Ja też chcę tylko powiedzieć, że na wypadek, gdybym ja 
się zakochał w pannie Zbyłtowskiej, a panienka w panu 
Krzyckim, to jednaka by nam była dola i jednaka krzywda... 
– W czym krzywda? 
– W tych podłych urządzeniach tego świata, w tym, że takiej 
hołocie jak my, wolno po to tylko kochać, żeby cierpieć, a 
nie wolno oczu nawet podnieść na burżujów, choćby serca w 
nas skowyczały jak psy. 
– Prawda – odrzekła dziewczyna przez zaciśnięte zęby – ale 
co z tego? 
– To z tego, żeśmy sobie powinni podać ręce jak brat i 
siostra – i nie gniewać się na siebie, ale sobie pomagać. Kto 
wie, na co się jedno drugiemu może przydać... 
– Et! W czym sobie pomożem? 
A on począł znów wpatrywać się w nią swymi blisko, jedno 
przy drugim, osadzonymi oczyma i rzekł wymawiając z 
wolna każde słowo: 
– Ja nie wiem, czy pan Krzycki kocha się w pannie 
Zbyłtowskiej, czy w tej Angielce, u której panienka służy – 
czy może w żadnej z nich? 
Twarz panny Polci pokryła się w jednej chwili bladością, a 
następnie przebiegł po niej płomień, który znów ustąpił 
bladości. W duszy jej były może głuche obawy, ale 
dotychczas nie śmiała stawić sobie żadnych pytań. Te panie 
bawiły w Jastrzębiu jako goście; pani Otocka i panna 
Zbyłtowska były krewne Krzyckiego – więc ich stosunek 
wydał jej się czymś zwykłym. Natomiast gdy w Jastrzębiu 
„Angielka” pojechała po doktora, a później pilnowała 
rannego – była chwila, że serce dziewczyny zawrzało 
zazdrością i niepokojem. Potem uspokoiła się myślą, że taki 
panicz nie ożeniłby się z jakąś obcą „przybłędą”, choćby 
była nie wiem jak bogata, ale obecnie zazdrość żgnęła ją 
znów jak nożem, a Laskowicz zaś mówił dalej: 
– Panienka pyta, w czym sobie możemy pomóc? Tak? 
– Tak... 
– A choćby w... zemście. Po czym zmienił rozmowę: 
– Niech panienka do mnie przychodzi, a jeśli niekiedy o co 
spytam, niech się nie gniewa. Jeśli panience czasem ciężko, 
to i mnie nie lekko... Jednaka dola – jednaka krzywda. Niech 
panienka przychodzi. Ja ze Świdwickim nie chcę dłużej 
mieszkać. To dziwny człowiek! Wiem, że on mnie nie z 
serca przygarnął, ale ponieważ się dla mnie naraża, muszę 
wszystko od niego znosić. Tymczasem on tak czasem 
wyzwierza się na naszą partię, że mam ochotę w łeb mu 
strzelić albo go nożem pchnąć. 
– To czemu pan z tym starym kozłem rozprawia? 
– Bo on gada, a ja muszę słuchać. Często też korci mnie, 
żeby mu odpowiedzieć... Kto inny za mniejsze rzeczy 
dostałby nożem pod żebro... 
– Ale ja pana drugi raz nie schowam, bo nie mam gdzie. 
– Nie. Ja sam sobie wyszukam jakiej dziury. Już o tym 
myślałem. Nasi pomogą. Mam teraz paszport i pomalowany 
na żółto łeb. Niektórzy towarzysze nie mogli mnie poznać. 
Choćby mnie złapali, to mnie nie będą sądzili jako 
Laskowicza, tylko jako Zarańczuka z Besarabii. Chybaby 
kto zdradził, ale takich między nami nie ma. 
– Niechże się pan strzeże, a jak pan już będzie wiedział, 
gdzie się schować, to niech mi pan powie. Ja nie zdradzę... 
– Wiem, wiem. Takie nie zdradzają... 
Po czym nagle zapytał: 
– Czemu się panienka nie chce zgodzić, żebyśmy sobie 
mówili: towarzyszu i towarzyszko? Między nami wszyscy 
tak sobie mówią. 
A ona ofuknęła go natychmiast: 
– Powiedziałam już raz, że tego nie cierpię. 
– Ha! jeśli tak, to trudno. 
Panna Polcia poczęła się zbierać do domu, Laskowicz zaś 
uczynił na pożegnanie i drugie odstępstwo od zwyczajów 
panujących między towarzyszami i towarzyszkami, 
albowiem pocałował ją w rękę. Zauważył już poprzednio, że 
ją to podnosi we 
własnych oczach, że jej to pochlebia i wprowadza w dobry 
humor. Nie będąc z natury zbyt przebiegłym, spostrzegł 
jednakoż także, że idea sama przez się nigdy jej całkowicie 
nie pociągnie i że będzie miał w tej dziewczynie pomocnicę 
zdolną do wszelkich ostateczności, ale o tyle tylko, o ile 
wejdzie w grę jej własna osoba. Zmniejszyło to opinię, jaką 
miał o niej i jego dla niej wdzięczność. Uległ wszelako jej 
despotyzmowi, pamiętając, że zawdzięcza jej życie. 
Obecnie miał przy tym do niej prośbę, więc we drzwiach 
ucałował jej rękę po raz wtóry i rzekł: 
– Panno Polciu – taka sama nam dola i taka sama krzywda. 
Niech mi panienka odpowie jeszcze na ,jedno pytanie: gdzie 
ja ją mogę choć z daleka zobaczyć – choćby z daleka?... 
– Kogo? – zapytaka marszcząc brwi. – Pannę Zbyłtowską... 
– Jeśli z daleka, to powiem – odrzekła niechętnie. – 
Panienka ma grać na głodnych robotników i chodzi w 
południe na próby... 
– Sama? 
– Nie. Z panią Otocką albo z moją panią, a czasem ze 
służącym, albo którą z nas. 
– Dziękuję... 
– Byle z daleka, rozumie pan... Bo inaczej będzie źle! 
I po tych słowach, które brzmiały jak groźba – wyszła. W tej 
samej chwili Laskowicz usłyszał przez drzwi głos i śmiech 
Świdwickiego, następnie jakby szamotanie się, przytłumiony 
krzyk dziewczyny, odgłos prędkich kroków na schodach –i 
wreszcie do pokoju wpadł pijany Świdwicki. 
– A wyście tu co robili? – zapytał. – Nic – odrzekł 
Laskowicz. 
A on począł rozglądać się po pokoju, widocznie chcąc się 
przekonać, czy nie dostrzeże jakiego nieładu – i powtórzył: 
– Nic? 
– Daję panu na to słowo! – zawołał z energią student. 
Na to Świdwicki popatrzył na niego, poruszając 
rozczochraną brodą, i rzekł: 
– Toś dureń! 
Potem rzucił się na sofę – byk bowiem po obfitym śniadaniu 
i chciało mu się spać. 
XII 
Krańcowy fanatyzm Laskowicza nie mógł istotnie pogodzić 
się z krańcowym i cynicznym sceptycyzmem Świdwickiego, 
który przy tym wyzyskiwał położenie nie tylko nad miarę, 
ale i aż do okrucieństwa. Sam on opowiadał o tym i chwalił 
się z tego Grońskiemu, spotkawszy go w restauracji, do 
której Groński po wyprowadzeniu się Krzyckiego zachodził. 
– Mam dosyć – mówił – tego mojego rewolucyjnego 
magota. Mam go dosyć, zwłaszcza od czasu, gdym się 
przekonał, że osobiście jest uczciwy i że, mi pieniędzy z 
portmonetki nie wyciąga. Odtąd zaczął mnie nudzić. 
Ponieważ za przechówek takiego dudka można pójść na 
Sybir, uważałem to z początku za rodzaj sportu. Myślałem, 
że będę rniał stałe wrażenie pewnego niepokoju, a 
tymczasem i to nie. Jedyną satysfakcją jaką mam, jest 
wykazywanie mu głupoty – i jego własnej, i jego partii. 
Doprowadzam go tym do wściekłości... 
– A że to chce z tobą rozprawiać. 
– Nie chce, ale nie może wytrzymać. Unosi go temperament 
i fanatyzm. 
– Raz spotkałem podobne indywiduum – odrzekł Groński i 
nawet niedawno, na wsi, w Jastrzębiu. Był tam student, 
nauczyciel Stasia, którego Krzycki potem przepędził, bo mu 
podburzał parobków i agitował wśród sąsiednich chłopów. 
– Ach! – ozwał się z dziwnym uśmiechem Świdwicki, 
któremu przyszło nagle na myśl, że i panna Polcia była w 
Jastrzębiu. 
– Co? dlaczego się uśmiechasz? – zapytał Groński. 
– Nic, nic, mów dalej. 
– Jechałem z nim raz do miasta i po drodze trochę się z nim 
rozgadałem. 
– Wedle twego zwyczaju. 
– Wedle mego zwyczaju. Otóż wśród pustych frazesów, 
które tylko tępe głowy mogą przyjmować za dobrą monetę, 
mówił i rzeczy ciekawe. Dowiedziałem się trochę pod jakim 
kątem oni patrzą na świat. 
– Mój magot mówi czasem rzeczy interesujące. Wczoraj 
doprowadziłem go do wyznania, że socjaliści czystej wody 
za największych wrogów poczytują chłopów i radykalną 
burżuazję. Zacząłem podlewać oliwy do ognia, a on się 
rozgadał. Chłop żywiołowo dąży do własności i tego dążenia 
diabeł w nim nie wykorzeni, a co do burżuazji, to mówi tak: 
„Co nam szkodzi, powiada, tych trochę szlachty i księży, 
którzy się jeszcze kręcą po świecie. Wróg to burżuj, 
zarówno bogaty, jak ubogi. Wróg to radykał, który myśli, że 
jak będzie krzyczał, że nie wierzy w Boga i księży, to już 
tym nas kupi. Wróg to taki gębacz, który przemawia w imię 
ludu i gotów nas pod pachy łechtać, żebyśmy się do niego 
rozśmieli... to taki, który mizdrzy się do nas, jak pies do 
osełki masła – a zachowuje wszelkie instynkty burżuja”. I 
gadał tak dalej, aż ja powiadam: Hola! wyście przecie z 
radykałami „fratres Helenae!” A on na to: „Nieprawda! 
Radykalna bogata burżuazja, która się ze strachu maluje na 
czerwono i pożycza od nas sztandaru i metod, wprowadza 
tylko zamęt w umysły i zaśmieca nam ideę – a uboga, jeśli 
tylko oszczędza rocznie, choćby najdrobniejsze kwoty, 
szkodzi nam, bo może ofiarować pracę za niższą cenę niż 
czysty proletariat, który jest zawsze goły, jak święty turecki. 
My, powiada, nożem po gardle damy przede wszystkim 
radykalnym burżujom, bo ukryta zdrada siedzi właśnie w 
nich”. – Tak gadał, a ja byłbym byk gotów przyznać mu 
słuszność, gdybym w ogóle wierzył w słuszność – a nie 
przyznałem mu jej jeszcze i dlatego, że on jest za głupi, żeby 
takie rzeczy sam mógł wymyślić. Widocznym było, że 
powtarza to, czego nauczyli go inni... Oczywiście, nie 
omieszkałem mu tego powiedzieć. 
Dalszą rozmowę przerwało im przybycie Dołhańskiego, 
który spostrzegłszy Grońskiego zbliżył się do nich, 
jakkolwiek nie lubił spotykać się ze Świdwickim. 
– Jak się macie? – rzekł. – Moje panie pojechały dziś do 
Częstochowy, więc jestem wolny. Czy pozwolicie się 
przysiąść? – Prosimy, prosimy, to przecie twoje ostatnie 
dni? 
– Warto by nawet z tego powodu wypić jaką butelczynę 
zauważył Świdwicki – a zwłaszcza że przy tym dziś 
wypadają moje urodziny. 
– Gdyby kalendarz był piwnicą, a datami w nim butelki, 
toby twoje urodziny wypadały co dzień – odpowiedział 
Groński. – Przysięgam ci na wszystko z czego kpię, że 
wbrew moim zwyczajom i upodobaniom mówię w tej chwili 
prawdę. 
To rzekłszy kiwnął na służącego i kazał podać dwie butelki, 
licząc, że potem przyjdzie kolej na następne. Tymczasem 
Dołhański rzekł: 
– Spotkałem dziś Krzyckiego. Źle wygląda, jakiś nieswój i 
mówił mi, że nie mieszka już u ciebie, tylko w hotelu. 
Czyście się wypadkiem nie poróżnili? 
– Nie. Ale on wyprowadził się ode mnie, a pani Krzycka od 
pani Otockiej. 
– To jakaś epidemia – zawołał Świdwicki – bo i mój 
nożowiec mnie opuszcza. 
– Chyba coś zaszło między Krzyckim a panną Anney? – 
zapytał. – Ja przypuszczałem, że tam już jest bardzo blisko. 
Rozeszli się – czy co? 
– Marcepan ta Angielka! – wtrącił Świdwicki – ale jej 
służąca ma w sobie więcej elektryki... 
Groński zawahał się przez chwilę, po czym rzekł: 
– Nie rozlecieli się, ale coś zaszło. Nie wiem, po co bym 
robił tajemnicę z tego, o czym się prędzej, później dowiecie. 
Pokazało się, że panna Anney nie jest dzieckiem rodzonym, 
tylko adoptowanym, zamożnego; a dziś już nieżyjącego 
fabrykanta angielskiego, pana Anney, i jego również 
nieżyjącej żony... 
– No! ale jeśli adopcja daje jej wszelkie prawa, a zwłaszcza 
prawa spadkowe, to czy to Krzyckiemu nie wszystko jedno? 
– Adopcja daje jej wszelkie prawa, jednakże Krzyckiemu nie 
jest to zupełnie wszystko jedno, albowiem pokazało się 
także, że panna Anney jest córką kowala z Rzęślewa i 
nazywa się Hanka Skibianka. 
– Ha! – zawołał Świdwicki. – Odnalazła się Perdita, ale nie 
królewska córka! Cóż na to piękny Floryzel? 
Lecz Dołhański począł patrzeć na Grońskiego, jakby go 
pierwszy raz w życiu zobaczył. 
– Co ty powiadasz? – To, co jest. 
– Sapristż! ależ to są bajeczne rzeczy. Sapristi! Chyba 
żartujesz? 
– Daję ci słowo, że tak jest... Sama to Krzyckiemu 
powiedziała. 
– Lubię na twarzy Dołhańskiego ten wyraz zdziwienia! – 
zawołał Świdwicki. – Człowieku, przyjdź do siebie! 
Dołhański pohamował się, głosił bowiem zawsze, że 
prawdziwy gentleman nie powinien się nigdy dziwić. 
– Przypominam sobie teraz – rzekł – to ta Skibianka, której 
wuj Żarnowski zapisał kilka tysięcy rubli. 
– Ta sama. 
– Więc to jego córka? 
– Wyobraź sobie, że nie. Skiba przybył z Galicji do 
Rzęślewa z żoną i kilkuletnim dzieckiem. 
– Zatem czysta chłopska krew? 
– Piastówna! Piastówna! – wołał Świdwicki. 
– Zupełnie czysta! – odpowiedział Groński. – A cóż 
Władek? 
– Połknął nowinę i stara się strawić! – ozwał się znów 
Świdwicki. 
– Mniej więcej tak jest. Znalazł się wobec nowego położenia 
i zamknął się. Trochę go to ogłuszyło i chce przyjść do 
siebie. 
– Był do śmieszności zakochany, ale teraz chyba zerwie. 
– Nie przypuszczam, ale powtarzam, że wobec zmienionego 
położenia wpadł w pewną wewnętrzną rozterkę, z którą się 
musi uporać. 
– Ja wyznaję otwarcie, że zerwałbym bezwarunkowo. 
– A gdyby Kaśka czy Hanka miała sto tysięcy funtów? 
zapytał Świdwicki. 
– W takim razie... wpadłbym w rozterkę – odpowiedział z 
flegmą Dołhański. 
A po chwili mówił dalej: 
– Bo wydaje się, że to nic, a w życiu może się wykazać, że 
to jest coś. Pominąwszy rozmaitych kuzynków Maćków i 
Bartków, którzy niezawodnie się znajdą, również znajdą się 
także i odmienne instynkty, odmienne popędy, odmienne 
upodobania. Co u licha! nie chciałbym mieć żony, którą 
mogłaby opanować nagle a niespodziewanie namiętność do 
bursztynowych paciorków, do łuskania grochu, do międlenia 
lnu, do ulęgałek albo do zbierania bedłek, nie mówiąc o 
jagodach, orzechach i o chodzeniu boso. 
Tu zwrócił się do Grońskiego. 
– Ruszaj sobie ramionami, ale tak jest. 
– Mnie by to nie raziło – rzekł Świdwicki. – Owszem, 
gdybym się miał żenić z panną Anney, wymówiłbym sobie 
właśnie to, żeby czasem chodziła boso. Jak jestem na wsi, 
nic na mnie tak nie działa, jak widok bosych nóg u 
dziewczyn. Prawda, że często miewają różę w kostce, co 
pochodzi od kłucia się o rżysko. Ale przypuszczam, że 
panna Anney nie ma róży. 
– Z wami nie można mówić poważnie. 
– Bo i po co? – odrzekł Świdwicki. – Niech Krzycki odcina 
teraz kupony od swojej powagi, ale nie my. Czy to nie ty 
mówiłeś, że on należy do narodowej demokracji? 
– Nie. Nie ja. Ale co to ma za związek z panną Anney? 
– Ach! ach! szlachcic, narodowy demokrata dowiedział się, 
że jego flama ma w żyłach chłopską krew i jednak brzuch go 
z tego powodu zaraz rozbolał, jednak kole go ta de~minutio 
capitis. 
– Kto ci to powiedział? Przy tym to jest raczej permutatio, 
nie deminutio... 
– Tak! Towar angielski okazał się wyrobem krajowym – 
made in Poland – i spadł w cenie. Słusznie, słusznie... 
– Wiecie, kto by mógł sobie pozwolić z całą swobodą na 
małżeństwo w takich warunkach – zapytał Dołhański – 
prawdziwie wielki pan. 
– Ale nie polski – zawołał Świdwicki. – Już zaczynasz! 
Dlaczego nie polski? 
– Dlatego że polski nie ma dość ufności w swoją krew, nie 
ma po prostu dość dumy, żeby wierzyć, że on podniesie 
kobietę do siebie, nie zaś sam zniży się do niej. 
Groński począł się śmiać. 
– Nie spodziewałem się z twych ust tego zarzutu – rzekł. 
– Dlaczego? Ja jestem indywidualista i o ile nie uważam 
siebie za okaz najpodlejszej rasy w świecie, o tyle uważam 
się za okaz najlepszej... Wedlug mnie do arystokracji należy 
się tylko szczęśliwym wypadkiem, to jest wówczas, jeśli się 
przynosi na świat odpowiedni profil i odpowiedni mózg. 
Pamiętasz przecie, co mówi Juvenalis: „Malo pater tibi sit 
Thersites, dummodo tu sis Aeacidae simitis, vulcaniaque 
arma capessas, quam te Thersitae similem producat 
Achilles”. Dla ciebie powinno to wystarczać, choćby z tego 
powodu, że to mówi poeta rzymski. Ale na przykład 
Dołhański, o ile portretów przodków nie kupił na licytacji – i 
inni nasi panowie sądzą, że tę przynależność stanowi krew. 
Otóż, wychodząc nawet z tej zasady, twierdzę, że nasi 
torysowie nie umieją być dumni ze swej krwi. 
– W domu– rzekł Groński – znęcasz się nad socjałami, a tu 
chciałbyś się znęcać nad arystokracją... 
– Nie zmniejszaj moich zasług: mam parę pięknych słówek i 
dla narodowej demokracji. 
– Wiem, wiem. Ale jak dowiedziesz tego, co powiedziałeś o 
polskich torysach? 
– Jak tego dowiodę? Metodą sokratyczną – za pomocą 
pytań. Czy widzieliście kiedy polskiego pana za granicą, 
który poznaje się z wielkim panem Francuzem albo 
Anglikiem? Ja, pókim miał pieniądze, przesiadywałem zimą 
w Nizzy albo w Kairze i widziałem ich .mnóstwo. Otóż za 
każdym razem zadawałem sobie pytanie, które teraz zadaję 
wam: dlaczego, u diabła, nie Francuz lub Anglik stara się 
podobać Polakowi, tylko Polak im" ,T_?' ~czego zawsze 
tylko Polak się mizdrzy, tylko Polak kokietuje? Dlaczego 
wstydzi się niemal swego pochodzenia – i jeśli wypadkiem 
Francuz powie mu, że go wziął z akcentu za Francuza, albo 
Anglik go weźmie za Anglika, to się rozpływa z radości, jak 
masło na patelni? Ach! widziałem takich kokietów 
dziesiątkami – i to jest stara rzecz. Tak było i dawniej. Taką 
kokieterię miał na przykład i Stanisław August. Polski pan 
umie czasem nosić wysoko nos w kraju. Przed 
cudzoziemcem zawsze na dwóch łapkach. Czy to nie jest 
brak dumy z własnej rasy, z własnej krwi, z własnej 
tradycji? Jeśli macie najmniejsze ziarnko poczucia prawdy, 
choćby takie, jak ziarnko kawioru, to mi przyznacie 
słuszność! Co do mnie, wstydziłem się czasem, że jestem 
Polakiem. 
– To się znaczy, że dopuszczałeś się takiego samego 
grzechu, jaki im zarzucasz – odpowiedział Groński. – Gdyby 
końce skrzydeł naszego orła sięgały dwóch mórz, jak 
niegdyś, może oni byliby inni. Ale obecnie – powiedz mi, z 
czego oni mają być dumni? 
– Przekręcasz rzecz. Ja mówię tylko o dumie rasowej, nie 
politycznej – odpowiedział Świdwicki. – Zresztą niech ich 
diabli wezmą. Wolę pić. 
– Gadaj sobie, co chcesz – ozwał się Dołhański – a ja ci 
powiem tylko to, że gdyby jednak sprawy krajowe były 
wyłącznie w ich rękach, działyby się może rozmaite 
głupstwa, ale nie smażylibyśmy się w takim sosie, w jakim 
smażymy się dziś. 
A Świdwicki zwrócił ku niemu błyszczące już trochę 
nienormalnie oczy. 
– Mój kochany – rzekł – żeby rządzić krajem, trzeba mieć 
jedną z trzech rzeczy: albo największą liczbę, którą ma za 
sobą kanał... przepraszam, chciałem powiedzieć: 
demokracja, albo największy rozum, którego u nas nie ma 
nikt, albo największe pieniądze, które posiadają Żydzi. A 
ponieważ dowiodłem, że nasi wielcy panowie nie mają 
nawet poczucia tradycji – więc co oni mają? 
– Choćby dobre maniery, których tobie już brak – odparł z 
niechęcią Dołhański. 
– Nie. Ja ci powiem, co oni mają – jeśli nie wszyscy, to co 
drugi albo trzeci, ale ci powiem po cichu, by nie , obrażać 
dziewiczych uszu Grońskiego. 
I pochyliwszy się do Dołhańskiego, szepnął mu jeden wyraz, 
po czym jął parskać złośliwie: 
– Ja nie mówię, żeby to nie było coś, ale to nie dosyć, żeby 
rządzić krajem. 
Lecz Dołhański zmarszczył się i rzekł: 
– Jeśli tak, to i ty należysz zapewne do najwyższej 
arystokracji. 
– A jakże! a jakże! Mam dyplom poświadczony parę lat 
temu w Akwizgranie. Miejsce koronacyjne!... 
To rzekłszy napił się znowu wina i mówił dalej z 
gorączkową jakąś wesołością: 
– Ach, pozwólcie mi bluzgać, pozwólcie kpić z ludzi i 
rzeczy! Ja ciągle to robię wewnętrznie, ale czasem 
potrzebuję wyrzucić żółć na zewnątrz. Pozwólcie! Przecie 
ostatecznie jestem Polak, a dla Polaka nie może być 
większej przyjemności jak obdrapywać, jak zmniejszać, jak 
kłuć, jak obgadywać, jak plwać, jak ściągać posągi z 
piedestałów. Republikańska tradycja! – co? Przy tym 
Opatrzność tak szczęśliwie urządziła, że Polak to właśnie 
najwięcej lubi, a zarazem, gdy o niego chodzi – najboleśniej 
odczuwa. Rozkoszne społeczeństwo! 
– Mylisz się – odpowiedziak Groński – bo pod tym 
względem zmieniliśmy się ogromnie, a na dowód powiem 
wam przykład: Gdy malarz Limiatycki dostał za swą 
Gotgotę wielki medal w Paryżu, rozjadły się na niego 
natychmiast wszystkie miejscowe małe pędzelki. Otóż 
spotkawszy go pytałem, czy im da odprawę, a on 
odpowiedział mi z największą pogodą: „Ja służę ojczyźnie i 
sztuce, a nie rozumie tego tylko głupota, nie chce zaś 
rozumieć tylko podłota”. I miał słuszność, albowiem kto ma 
jakiekolwiek skrzydła u ramion i potrafi choć trochę wznieść 
się w górę, ten może nie uważać na uliczne błoto. 
– Mógł jeszcze dodać pewien dowcip Heinego. Ale co do 
błota, to produkt czysto krajowy, równie jak inne objawy 
waszej narodowej kultury, a mianowicie: brudy, plotki, 
zazdrość, głupota, lenistwo, wielkie słowa, małe czyny, 
polityka po groszu łokieć, warcholstwo, gust do wieców, 
bandytyzm, browningi 'i bomby; nie skończyłbym do 
wieczora, gdybym chciał wszystko wymienić. 
– To ja ci dorzucę parę rzeczy – rzekł Groński. – Pijaństwo, 
cynizm, głupia poza na rozpacz, bezmyślna hiperkrytyka, 
urąganie nieszczęściu, kalanie własnego gniazda, plwanie na 
krew i ból, podkopywanie wiary w przyszłość i bluźnierstwa 
przeciw narodowi. Czy masz już dosyć? 
– Wina nie mam dosyć. Postaw, postaw! 
– Wina nie postawię, ale ci powiem jeszcze, że mylisz się 
twierdząc, że to krajowe produkty. To przynosi pewien 
wiatr, który widocznie obwiał i ciebie. 
Lecz Świdwicki, który tym razem nie miał ochoty się kłócić, 
a miał ochotę pić, chcąc widocznie zwrócić rozmowę na 
inne tory, ozwał się niespodzianie: 
– A propos wiatrów – jaka szkoda, że tak rozumni ludzie, jak 
Prusacy, popełniają jeden gruby błąd. 
W Grońskim, który już wstawał, by się pożegnać, przemogła 
na chwilę ciekawość. 
– Jaki błąd? – zapytał. 
– Że poczytują nadchamstwo za nadczłowieczeństwo. – W 
tym masz słuszność. . – Pogardzam sobą, ilekroć mam 
słuszność. 
– A więc zostawiamy cię winu i pogardzie. 
To rzekłszy Groński kiwnął na Dołhańskiego i wyszli. 
Zastanowiły go jednak ostatnie słowa Świdwickiego, więc 
po chwili rzekł: – Ciągle teraz chodzą ludziom po głowie 
Prusacy i przypominają się z byle powodu. Zresztą 
Świdwicki trafnie ich określił. 
– Gdybyś tak wiedział, jak mało mnie obchodzą określenia 
Świdwickiego. 
– A jednak często robisz mu konkurencję i gadasz podobnie 
– odpowiedział Groński. 
Po czym idąc dalej za biegiem swych myśli, rzekł: 
– Nietzsche także nie dostrzegł, że odczuwanie i rozumienie 
cudzej niedoli zjawia się dopiero na szczycie stworzenia... 
– Dobrze, dobrze, ale w tej chwili więcej zaciekawia mnie 
to, co Krzycki zrobi z panną Anney?... 
Dołhański, który nie znosił Świdwickiego, byłby się czuł 
szczerze dotknięty, gdyby był odgadł, że i temu przyszło na 
myśl to samo pytanie. Zostawszy sam Świdwicki 
przypomniał sobie opowiadanie Grońskiego i zaczął się 
śmiać, gdyż myśl o takim niezwykłym zawikłaniu rozbawiła 
go zupełnie. Wyobrażał sobie, jakie wzburzenie musiało 
zapanować u Krzyckich, u pani Otockiej i jak dalece sprawa 
ta poruszy całe koło ich krewnych oraz znajomych. I nagle 
jął sam ze sobą w następujący sposób rozmawiać: 
– A gdybym tak poszedł z wizytą do panny Anney? Nawet 
wypada zostawić jej kartę... Zupełnie wypada! Nie zastanę 
jej mniejsza o to, ale jeśli zastanę, postaram się zobaczyć, 
czy nóg nie ma zbyt grubych w kostce... Bo wykształcenie, 
naukę, nawet ogładę – można zdobyć, ale delikatne wiązadła 
nóg i rąk trzeba odziedziczyć po całym szeregu pokoleń. 
Trochę to sprzeczne z tym, co mówiłem Grońskiemu, ale to 
nic nie szkodzi. Ta wściekła Polcia ma jednak wiązania 
dosyć cienkie. Diabeł wszelako wie, kto był jej ojciec. 
Pójdę. Nie znajdę jednej, to znajdę drugą. 
I poszedł. Otworzył mu nie służący, ale panna Polcia, więc 
roześmiał się do niej najrozkoszniej jak umiał i rzekł: 
– Dobry dzień, śliczna czarnuszko! Czy panna Hanka 
Skibianka jest w domu? 
– Jaka panna Skibianka? – zapytała ze zdziwieniem. 
– To panienka nie wie wielkiej nowiny? 
– Co za nowiny? Nic nie wiem! 
– Że pani panienki nie nazywa się panna Anney. 
– Niech pan nie zawraca mi głowy. 
– Daję panience słowo honoru. Proszę spytać pana 
Grońskiego albo pana Krzyckiego, który palce sobie 
odgryza ze zmartwienia. Daję słowo honoru. Ja jeszcze i 
więcej wiem, ale jeśli panienka nie ciekawa, to sobie pójdę. 
Oto moja karta dla panny Ski–bian–ki. 
Oczy dziewczyny roziskrzyły się z ciekawości. 
Mechanicznie wzięła kartę. 
– Ja nie mówię, żeby pan sobie szedł, ale nie wierzę – rzekła 
z pośpiechem. 
– A ja jeszcze więcej wiem... – Co? 
– Powiem do ucha. 
Pannie Polci nie przyszło na myśl, że Świdwicki nie ma 
żadnej potrzeby mówienia po cichu i pochyliła się ku niemu 
z bijącym sercem, a chociaż oblał ją przesycony winem jego 
oddech, nie odsunęła głowy. 
– Co? – powtórzyła. 
– Że panna Skibianka, to chłopka z Rzęślewa. 
– Nieprawda! 
– Jak Boga kocham. 
I to rzekłszy mlasnął nagle szerokim całusem w jej ucho. 
XIII 
List panny Anney odznaczał się nadzwyczajną prostotą. Na 
początku mówiła o tym, że z chwilą, gdy Krzycki prosił o jej 
rękę, musiała odkryć mu swoje pierwsze nazwisko, dalszy 
zaś ciąg zawierał dokładną, ale również po prostu skreśloną 
historię jej samej i jej rodziny, od czasu wyjazdu z 
Rzęślewa. Smutny ten przebieg zdarzeń opowiadała w 
następujących słowach: 
„Ojciec mój pochodził z Galicji i miał w Ameryce 
krewnych, o których zasłyszał, że dorobili się majątku. 
Dowiedziawszy się o tym, postanowił przesiedlić się także i 
szukać szczęścia za oceanem. Opuściliśmy Rzęślewo 
wówczas, gdy pan by I w Warszawie. Umiałam już pisać, 
gdyż nauczono mnie tego we dworze – i byłabym o naszym 
wyjeździe panu doniosła, gdybym wiedziała pański adres. 
Wyjechaliśmy, nic nikomu nie mówiąc, na Hamburg i tam 
stało się to, co często przytrafia się chłopom emigrantom. 
Agent oszukał nas, okradł z pieniędzy i wsadził nas na 
statek, który szedł nie do Ameryki, ale do Anglii. Wyrzuceni 
na bruk w Londynie, wkrótce popadliśmy w nędzę. Na 
wyjazd do Ameryki nie było już środków. Matka moja 
umarła w szpitalu na tyfus, ojciec z rozpaczy i nostalgii 
zapadł ciężko na zdrowiu. W tych warunkach znalazł nas i 
dał nam pracę pan Anney, jeden z najlepszych i 
najszlachetniejszych ludzi na świecie, opiekun i przyjaciel 
Polaków. Ale pomoc okazała się spóźniona i ojciec mój 
zmarł w ciągu roku. Ja zostałam w fabryce i pracowałam w 
niej aż do wypadku, który zmienił zupełnie moje położenie. 
Państwo Anney mieli jedynaczkę córkę, którą kochali nad 
wszystko w świecie i otaczali ją tym większą troskliwością, 
że groziła jej choroba piersiowa. Otóż zdarzyło się, że przy 
zwiedzaniu fabryki panna Anney o mało nie została porwana 
przez tryby maszyny. Pospieszyłam jej na ratunek trochę z 
narażeniem własnego życia i odtąd wdzięczność państwa 
Anney dla mnie nie miała granic. Zabrali mnie z fabryki do 
siebie i w ten sposób stałam się towarzyszką, a następnie 
serdeczną przyjaciółką ich córki. Polak, emigrant z 
sześćdziesiątego trzeciego roku, przyjaciel pana Anney i 
człowiek bardzo wykształcony, uczył nas obie, a mnie 
osobno uczył po polsku. Starałam się korzystać, ile w mojej 
mocy, z tych lekcji i po dwóch latach potrafiłam trochę się 
zbliżyć do poziomu umysłowego mojej przyjaciółki i mego 
otoczenia. Ale Agnes (tak było na imię pannie Anney) 
poczęła zapadać na zdrowiu. Wówczas pan Anney sprzedał 
fabrykę i przenieśliśmy się wszyscy, bo i nasz nauczyciel 
razem z nami, do Włoch. Tam upłynęło nam około trzech lat 
na poszukiwaniu najlepszego klimatu dla naszej drogiej 
chorej. Wszystkie starania nie przydały się jednak na nic i 
Bóg zabrał do siebie swego anioła. Po śmierci Agnes 
państwo Anney, przez pamięć na to, że kochałam z całej 
duszy naszą zmarłą, przyjęli mnie za własne dziecko i dali 
mi nie tylko nazwisko, ale chcąc oszukać swą rozpacz, ból i 
żal –nawet i imię nieboszczki. Wszelako żal nie dał się 
oszukać i choć starałam się całym sercem, by być dla nich 
jakąś pociechą w życiu, w ciągu dwóch lat poszli oboje za 
swym największym ukochaniem... 
I oto koniec mej historii. A potem przyszły te zdarzenia, 
które znów zbliżyly mnie do pana, więc chcę usprawiedliwić 
moje postępowanie w pańskich oczach. Mam prawo do 
nazwiska, które noszę, i życie moje od czasu wyjazdu z 
Rzęślewa było czyste. Sumienie wyrzuca mi tylko jeden 
nowy błąd. Oto nie przyznałam się państwu Anney, że 
byłam już niegodną ich opieki. Ale na wyznanie zabrakło mi 
siły. Zanadto kochałam moją Agnes i bałam się, że mnie z 
nią rozłączą. Później nie chciałam dorzucać jeszcze czegoś 
nowego do ich bólu. Nie miałam siły. Czasem też myślę, że 
teraz, gdy patrzą na mnie z nieba i wiedzą już wszystko, 
przebaczają mi zachowanie tej tajemnicy. Poza tym, raz 
jeszcze powtarzam i przysięgam, że życie moje było czyste. 
Ale we wspomnieniach mam tylko trumny i trumny, a z 
czasów rzęślewskich została mi tylko pamięć o panu. Nie 
mogłam zapomnieć ni mego grzechu, ni szczęścia. Nieraz, 
jeszcze za życia mojej przybranej siostry, patrząc w czyste 
jej oczy walczyłam ze zgryzotą, a zarazem płakałam z 
tęsknoty. Potem, zostawszy sama na świecie, nie miałam o 
co serca zaczepić i poczęłam tęsknić jeszcze bardziej. Gdy 
po śmierci państwa Anney poznałam w Brukseli Zosię 
Otocką i zaprzyjaźniłam się z nią, dowiedziałam się 
wypadkiem, z rozmowy, że ona jest krewną pana. Wówczas 
opowiedziałam jej całe moje życie nie ukrywając niczego, a 
ona nie tylko nie odsunęła się ode mnie, ale pokochała mnie 
jeszcze bardziej. Ośmielona jej dobrocią wyznałam jej moją 
tęsknotę za wspomnieniami i za Rzęślewem. Może to moja 
nowa wina, że zwierzyłam się także Zosi z mej nieprzepartej 
chęci zobaczenia jeszcze raz w życiu Jastrzębia, Rzęślewa i 
(dlaczego nie mam powiedzieć całej prawdy) – i pana. 
Wtedy Zosia mówiła mi: «Ja cię rozumiem, jedź ze mną do 
Jastrzębia, jako panna Anney, gdyż nie możesz inaczej. Nikt 
cię nie pozna, a ty porachujesz się z własnym sercem. Może 
rzeczywistość zgasi tęczę wspomnień. Jeśli się uspokoisz na 
zawsze, to tym lepiej dla ciebie, jeśli on cię pokocha, to tym 
gorzej dla niego; jeśli dawne echa zbudzą się w waszych 
sercach, to widać takie przeznaczenie». Tak doradzała Zosia 
i dlatego, gdy matka pana zaprosiła ją i Marynię, znalazłam 
się i ja w Jastrzębiu. Ale nie chcę uchodzić za lepszą, niż 
jestem. Wyznaję, że jadąc miałam ciągle na myśli słowa 
Zosi: «jeśli on cię pokocha, to tym gorzej dla niego» – i 
chciałam, żeby się tak stało. Byłam pewna, że pan zupełnie o 
mnie zapomniał i myślałam, że gdyby pan mnie teraz 
pokochał bez wzajemności, to byłaby to jakaś słuszna za to 
zapomnienie kara i jakiś tryumf dla mnie i – jeśli nie taka 
zemsta kobieca, o jakiej mówiąc książki, to przynajmniej 
wielka ulga dla mojej miłości własnej. Ale stało się inaczej, 
bo zapomniałam wziąć tego w rachubę, że mam serce nie z 
zagranicznej książki, ale ze wsi polskiej – proste i wierne. 
Gdy zobaczyłam Rzęślewo, Jastrząb i pana, chciało mi się 
tylko płakać i płakać, tak jak płakałam na pogrzebie pana 
Żarnowskiego – i odnalazła się we mnie ta Hanka, która 
przed laty kochała pana pierwszą dziecinną miłością, a 
potem takim uczuciem nie kochała nikogo. Pan wie, co się 
stało dalej. Jeśli pan nie wróci, ja tego panu za złe nie 
wezmę, ale i pan niech urazy do mnie nie chowa. Ja także 
przeszłam tylko obok szczęścia...” 
Podpis był „Hanka”. Krzyckiemu, gdy czytał list, trzęsła się 
od czasu do czasu broda i ćmiły oczy. Począł powtarzać 
podpis listu: «Hanka, Hanka». – Zerwał się i jął chodzić 
wielkimi krokami po pokoju. Myśli kłębiły mu się w głowie 
jak chmury po niebie, zbiegały się i rozbiegały, na wszystkie 
strony jak spłoszony tabun. Przeczytał list po raz drugi i 
trzeci, i pod jego wpływem poczęły mu się przesuwać przed 
oczyma obrazy przeszłości tak wyraziście, jakby to 
wszystko, co niegdyś zaszło, było wczoraj. Przypomniał 
sobie te jasne księżycowe noce, w czasie których wykradał 
się do młyna, i tę pachnącą sianem dziewczynę wiejską, 
która na pytanie, czy go kocha, szeptała w odpowiedzi 
„juści” – ale zarzucała mu swe jeszcze na wpół dziecinne 
ramiona na szyję lub tuliła go do piersi z taką siłą, że żadna 
miłość nie mogła się zdobyć na szczersze wyznanie. 
Przypomniał sobie, że jednak kochał ją wówczas i że gdy 
mu jej zabrakło, tęsknił po niej, a nawet wypytywał ludzi o 
rodzinę kowalową z Rzęślewa –ale z daleka i małodusznie, 
gdyż obawa zamykała mu usta. 
Potem zatarła się ta dziewczyna w jego pamięci tak 
dokładnie, że zatarły się nawet te lekkie wyrzuty, które sobie 
z powodu niej czynił. Nie zostało nic. Było mu dobrze na 
świecie i szukał nowych wrażeń, podczas gdy ją porwał 
życiowy wicher i rzucił jak marny liść na obcą ziemię, na 
której znosiła po prostu głód. A jednak ani wówczas, ani 
później, gdy przygarnęli ją dobrzy ludzie, nie zapomniała o 
nim – i nie przestała za nim tęsknić. Krzycki nie był 
głębokim znawcą dusz ludzkich, odczuł wszelako, że to, co 
dla niego było prostą przygodą miłosną, płytką rozkoszą 
zmysłów, chwilowym wrażeniem, tak rozwiewnym jak 
zapach kwiatów, dla niej stało się nowym życiem, oddaniem 
całego jestestwa i całej duszy, zbyt czystej i zbyt szlachetnej, 
by mogła na nowych drogach szukać nowego szczęścia. I 
oto zrozumiał teraz, dlaczego ta dzisiejsza, pożądana panna 
Anney, świetna, otoczona dostatkiem i budząca podziw 
napisała mu, że ma serce nie z zagranicznej książki, ale ze 
wsi polskiej –proste i wierne. Zrozumiał również, dlaczego 
list był podpisany „Hanka”. Naraz upadły też niepowrotnie 
wszystkie jego podejrzenia i słowa jej: „życie moje od czasu 
wyjazdu z Rzęślewa było czyste” – wzruszyły go do tego 
stopnia, że począł sobie wymyślać za to, iż przez chwilę 
mógł sądzić o niej inaczej. Naraz wydał się sobie małym, 
marnym i niegodnym tej szlachetnej i wysokiej duszy. Ale 
przez głowę i serce przeszło mu w tych ostatnich chwilach 
tyle myśli, wrażeń i uczuć, że nie był pewien, czy i to 
ostatnie poczucie własnej winy i własnej marności będzie 
trwałe. Jednakże ogarniała go coraz większa tkliwość i 
zacierała się coraz bardziej ta różnica między Hanką a panną 
Anney, która mu była tak dokuczliwą w pierwszej chwili. 
Teraz przeciwnie: na wspomnienie, że tamta prosta 
dziewczyna i ta urocza dzisiejsza panna są jedną i tą samą 
kobietą, przejmował go jakiś dreszcz podobny do dreszczu 
rozkoszy. Pamięć, że tamtą niegdyś posiadał, poczęła budzić 
w nim jakby głód i jakby nową namiętność do tej dzisiejszej, 
a myśl o jej ponętach potęgowała jeszcze grę jego młodej 
krwi. Ale starał się potłumić w sobie te wrażenia i myśleć o 
sprawie poważnie i z całą świadomością odpowiedzialności, 
jaka nad nim zaciążyła. Przede wszystkim zadał sobie 
pytanie, co powinien uczynić człowiek honoru, który 
uwiódł, a potem skrzywdził zakochaną w nim dziewczynę, 
prawie dziecko, a potem, po kilku latach, spotkał ją pod 
zmienionym nazwiskiem i pokochał? I odpowiedź była 
jedna: że choćby nawet nie pokochał, to jeśli jej miłość 
przetrwała, powinien przyjąć na siebie wszelkie następstwa 
swych czynów. Gdyby pozostała prostaczką, która nie 
mogłaby go nigdy zrozumieć, lub gdyby była zeszła z 
uczciwej drogi, to i w takim razie dla drażliwego sumienia 
przyczyna nie byłaby dostateczną umycia rąk i wycofania 
się ze sprawy, a cóż dopiero, skoro ta dziewczyna 
wyrównała dzielącą ich przepaść umysłową i towarzyską, 
przy tym zaś uszlachetniła swą własną duszę, a nie przestała 
go kochać. „Tak jest! Naplułbym sobie sam w oczy – mówił 
Krzycki (nie myśląc w tej chwili o tym, że w praktyce 
podobna czynność byłaby trochę trudną do wykonania) – 
gdybym się wahał dłużej. Jedno jest do zrobienia i to jedno 
zrobię natychmiast”. Uczyniwszy to postanowienie 
odetchnął głęboko, człowiek, któremu spadł z serca wielki 
ciężar – i o ile pierwej malał w swych własnych oczach, o 
tyle począł teraz znów wyrastać. Nie zadał sobie jednak 
pytania, co by było, gdyby panna Anney nie miała takich 
cudnych, patrzących niebieską smugą oczu ani takiej twarzy, 
której barwa przypominała płatki białej róży, ani tych 
wszystkich ponęt, za którymi zwracały się jego oczy i łudził 
sam siebie, że zmysły nie grają w ,jego postanowieniach 
żadnej roli i że postępuje jak rycerz bez nagany. Mówił 
sobie, że wielu z jego znajomych nie zdobyło się na podobne 
postanowienie: był rad z siebie, że zaś przyszło mu ono 
łatwo tylko dlatego, że rwało się ku niemu jego serce, to 
uważał, nie za obniżenie wartości samego czynu, ale za 
swoje szczęście. Przewidywał jednak, że mu przyjdzie 
jeszcze mieć do czynienia i z matką, i z tak zwaną opinią 
towarzyską, której nie chodzi o zasady, tylko o plotki i która 
szuka przede wszystkim pokarmu dla własnej głupowatej 
złośliwości. Ale spodziewał się matkę przejednać, co zaś do 
złośliwców, uśmiechających się ironicznie z lada powodu, 
tym jego rozdęte na samą myśl o tym nozdrza i zaciśnięte 
zęby nie zapowiadały nic dobrego. Lecz te przewidywane 
rycerskie wystąpienia to była przyszłość, a tymczasem 
porywcza natura popychała go do natychmiastowego czynu. 
Postanowił iść zaraz do matki i ostatecznie się z nią 
rozmówić, spojrzawszy jednak na zegarek, przekonał się, że 
była blisko trzecia w nocy. Wobec tego, rzecz była 
niepodobna. Nie czując wszelako najmniejszej potrzeby snu, 
a pragnąc koniecznie coś zacząć siadł do pisania listów. 
Przede wszystkim zamknął do koperty list panny Anney, 
ponieważ chciał przesłać go matce przed ostateczną z nią 
rozmową, następnie zabrał się do pisania do panny Anney, 
ale wkrótce przerwał je, przyszło mu bowiem do głowy, że 
skoro dał słowo, iż przez tydzień będzie milczał, to nie ma 
prawa tego czynić. Natomiast, po krótkim namyśle, skreślił 
parę słów do pani Otockiej, z prośbą, by mu pozwoliła 
przyjść do siebie w dniu jutrzejszym. 
Wreszcie, gdy brzask począł zaglądać do pokoju i mieszać 
się ze światłem lamp, pomyślał o spoczynku, ale chociaż 
czuł ogromne znużenie, nie mógł zasnąć i w myśli 
rozmawiał z matką i panną Anney, aż do wschodu słońca. 
Zasnął głębiej dopiero wówczas, gdy w hotelu poczynał się 
już ruch poranny i zbudził się późno. Ubrawszy się, 
zadzwonił na służącego i polecił mu odnieść list panny 
Anney do matki, ale w ostatniej chwili namyślił się inaczej i 
postanowił sam go odnieść. Lecz w pokojach zajmowanych 
przez panią Krzycką zastał tylko młodsze rodzeństwo i 
guwernantkę Francuzkę, która oświadczyła mu, że madame 
wyszła od rana do kościoła. 
XIV 
Pani Krzycka udała się istotnie i do kościoła, i do spowiedzi, 
albowiem w strapieniu, jakie na nią spadło, potrzeba jej było 
i porady, i pociechy. A strapienie to było rzeczywiste i 
głębokie. Żyła ona w czasach, w których rozmaite stare 
uprzedzenia i przesądy zacierały się i gasły coraz bardziej, 
ustępując miejsca nowym, demokratycznym ideom. 
Ponieważ o uszy jej odbijało się niejednokrotnie, że fala 
tych nowych idei może przynieść pożytek i zbawienie 
krajowi, więc pani Krzycka, lubo i przyzwyczajenia, 
dawniejsze jej pojęcia były im przeciwne, nie tylko nie 
walczyła z nimi, ale zgadzała się na nie w sposób bierny i 
milczący. Przychodziło jej to tym łatwiej, że ani w głowie 
nie postało jej nigdy, żeby osobiście mogła mieć z nimi do 
czynienia. Było to dla niej coś takiego, jak gdyby ktoś do 
kilku pokoi w Jastrzębiu, w których nigdy stale nie 
przesiadywano, wprowadził nowożytne meble. Niech sobie 
stoją, skoro moda tego wymaga i skoro w innych pokojach 
są stare, odziedziczone fotele, na których można 
przesiadywać wygodnie! Aż tu nagle kazano jej się 
przeprowadzić do tej nowej części domu; nagle stanęła 
wobec faktu, że syn jej zakochał się w chłopce z Rzęślewa i 
miał się z nią żenić. Wówczas w pierwszej chwili wzburzyło 
się w niej wszystko: stare instynkty i przyzwyczajenia 
poczęły krzyczeć. Owa bierna i milcząca zgoda na nowe 
idee runęła jak budynek z piasku, a cały przebieg zdarzeń 
wydał się oburzonej obywatelce–szlachciance niegodną 
intrygą, której igraszką i ofiarą miał być jej syn, a w nim 
cały ród Krzyckich. Zdumienie, że główną wspólniczką i 
niemal autorką tej intrygi mogła być istota, którą pani 
Krzycka uważała za wcielenie wszystkich cnót niewieścich i 
z którą chciała ożenić syna, wzmogło tylko jej gniew. 
Próżno pani Otocka tłumaczyła jej, że ten syn był 
uwodzicielem niewinnego dziecka, a panna Anney aniołem i 
że przywożąc ją do Jastrzębia nie miała złych zamiarów i 
uczyniła to tylko, co każda inna kobieta współczująca 
krzywdzie i tęsknocie uczyniłaby na jej miejscu. „Jeśli 
najgorętszym życzeniem panny Anney było zobaczyć 
jeszcze raz w życiu te miejsca, w których przełamało się jej 
życie – i człowieka, którego nie mogła zapomnieć, a który 
był sprawcą tego położenia, to jej się to należało, i każdy, 
kto ma choć trochę serca zrozumieć to powinien”. „A niech 
ciocia powie mówiła dalej – czy mogłam zdradzić jej 
tajemnicę i czy nie stworzyłabym niemożliwego dla niej 
położenia?” Cicha i łagodna zwykle pani Otocka uniosła się 
w obronie przyjaciółki do tego stopnia, iż powiedziała 
wprost pani Krzyckiej, że gdyby nawet Władzio zakochał się 
był bez wzajemności w pannie Anney, to miałby tylko to, na 
co zasłużył, a przy tym skoro „Aninka” nie przyjęła jego 
oświadczyn i dała mu tydzień czasu do namysłu, to może się 
cofnąć, w takim jednak razie straci szacunek nie tylko 
„Aninki”. Ale wszystko to było dolaniem oliwy do ognia i 
powiększyło tylko gniew pani Krzyckiej, która oświadczyła, 
że bądź co bądź, oboje z synem padli ofiarą podstępu. Po 
czym wyprowadziła się do hotelu zapowiedziawszy w chwili 
wyjazdu, że noga jej więcej w tym domu nie postanie. 
Jednakże gorycz i gniew, które wezbrały w jej sercu, 
zwróciły się nie tylko przeciw pani Otockiej. Syn zranił 
także ciężko jej serce i zbudził cały szereg bolesnych 
wspomnień związanych z pamięcią męża. Oto mąż ów, 
człowiek ubóstwiany przez nią w pierwszych latach pożycia 
za swe rozliczne przymioty i nadzwyczajną piękność, 
przyczynił jej jednak niemało zmartwień swym 
nienormalnym życiem w stosunku do kobiet w ogóle, a do 
mieszkanek Jastrzębia i jego okolicy w szczególności. Dla 
pani Krzyckiej nie było tajemnicą, że w ciągu długich lat raz 
wraz wyprowadzano krowy z dworskiej obory jako 
podarunki, a raczej wynagrodzenie dla rozmaitych Kaś i 
Maryś i że w Jastrzębiu znalazłaby się spora gromadka 
przyrodnich braci i sióstr jej dzieci. Wiele jej łez wylało się 
z powodu takiego stanu rzeczy aż do ostatniego niemal roku 
życia męża. W swoim czasie cierpiała na tym jej miłość 
własna oraz kobieca godność małżonki i matki. Potem 
przebaczyła wszystko, ale po śmierci męża, jako kobieta 
głęboko religijna, żyła w ciągłym lęku na myśl o sądzie 
bożym, przed którym stanął nieboszczyk. Od lat całych 
starała się wybłagać dla niego przebaczenie łzami, postem, 
jałmużną, modlitwą. Przede wszystkim zaś postanowiła 
wychować syna w ten sposób, aby nigdy nie wpadł w błędy 
ojcowskie. Strzegła go od jego chłopięcych lat jak oka w 
głowie, ochraniała od wszelkich złych wpływów. Po 
oddaniu Władzia do szkół poleciła dozór nad nim krewnemu 
swemu księdzu i Grońskiemu, w którego moralność 
wierzyła – zresztą słusznie. I oto, gdy syn ten wyrósł, gdy po 
skończeniu szkół poszedł na uniwersytet, a następnie objął 
gospodarstwo w Jastrzębiu, miała tę bezdennie naiwną 
wiarę, jaka często zdarza się u kobiet uczciwych i 
pobożnych, a nie obeznanych z zepsuciem światowym, że 
„Władzio” czysty jest dotychczas jak lilia. Aż tu 
niespodzianie łuska spadła jej z oczu. Syn wstępował w 
ślady ojca. Na tę myśl ogarniała ją rozpacz. W duszy jej 
wybuchnął wprawdzie gorący protest przeciw związkowi 
syna z chłopką, mając jednak sumienie wielce drażliwe, 
odczuwała po rozmowie z panią Otocką, że pannie Anney 
coś się od Władysława należy. Raz i drugi przyszedł jej do 
głowy taki sposób wyjścia z ciężkiego położenia, by na 
mocy z góry zawartej umowy Władysław oświadczył się 
pannie Anney, a ona go odrzuciła. „Ale czy ja wiem – 
mówiła sobie – ile podobnych Hanek znajduje się już w 
Jastrzębiu”. I zgroza przejmowała ją do szpiku kości na 
myśl, że między tymi Hankami mogą być siostry przyrodnie 
Władysława, wydawało jej się bowiem, że zbrodnia ojca 
ciągnęła za sobą fatalnie jeszcze większą zbrodnię syna – a 
za nimi musiało iść potępienie. „Ach, Władku, ach, 
Władku!” – powtarzała bezradnie – i czuła prócz lęku taki 
ból, taki serdeczny zawód i taką głęboką urazę, że 
jakkolwiek rozumiała, iż trzeba jej jak najprędzej wezwać 
Władysława i dowiedzieć się, jak przyjął wiadomość, iż 
panna Anney jest Skibianką, i jak zamierza postąpić 
jednakże nie mogła przemóc na sobie, by zobaczyć się z nim 
zaraz. Po przeniesieniu się od pani Otockiej wiadomość, że 
go nie ma w hotelu, sprawiła jej prawdziwą ulgę. Zamknęła 
się też natychmiast w swoim pokoju i postanowiła go, gdyby 
nadszedł, nie puścić. 
Z rana zaś nazajutrz poszła do kościoła i do spowiedzi, a po 
spowiedzi prosiła krewnego swego prałata, tego samego, 
który w swoim czasie opiekował się Władkiem, o poradę. 
Była już spokojniejsza. Stary prałat przyjął ją u siebie i 
począł nadzwyczaj dokładnie wypytywać o pannę Anney, o 
pobyt jej w Jastrzębiu, o przebieg wypadków po zamachu na 
Władysława i o szczegóły z życia Hanki, o których pani 
Krzycka wiedziała od pani Otockiej, na koniec o obawy 
samej pani Krzyckiej –po czym jął chodzić po pokoju, a 
wreszcie po długim milczeniu rzekł: 
– Co do grzechów, jakie Władysław poza tym pierwszym 
grzechem młodości mógł popełnić w Jastrzębiu, to są tylko 
przypuszczenia i obawy, a ponieważ nie ma na to niezbitych 
dowodów, więc tego wszystkiego nie należy brać wcale w 
rachubę. Pozostaje tylko dawna Hanka, a dzisiejsza panna 
Anney. Z tą jedną sprawą mamy do czynienia, więc 
chciałbym wiedzieć, jak ty na nią patrzysz jako matka? 
Pani Krzycka odpowiedziała, iż wie doskonale, iż ludzie 
wobec Boga są równi, ale chodzi jej o szczęście syna. 
Podobne małżeństwa nie bywają zwykle szczęśliwe. Być 
może, że przyczynia się do tego złośliwość świata; być 
może, że żonę spotykają upokorzenia tylko ze strony osób 
próżnych i złośliwych, ale mąż musi je odczuwać – wskutek 
czego przychodzi rozdrażnienie i stosunki psują się, nawet 
bez złej woli stron obu. Co do jej syna, jest on ambitny i 
drażliwy jak mało kto – i choćby kochał żonę jak 
najmocniej, będzie cierpiał, jeśli ktokolwiek okaże jej choć 
cień lekceważenia. Kto żyje w świecie, musi się ze 
wszystkim liczyć, nawet z głupotą, nawet ze złością, nie 
mówiąc już o innych względach, od których tak często 
zależy szczęście pożycia. 
Stary prałat słuchał, składając i rozkładając wedle swego 
zwyczaju fularową chustkę do nosa i wreszcie rzekł: 
– Liczyć się z głupotą i złością to może znaczy tylko 
ubezpieczać się od nich, nie zaś czynić im ustępstwa. 
Po czym jął patrzeć przenikliwie na panią Krzycką i zapytał: 
– Pozwól, że zadam ci jedno pytanie: dlaczego syn twój ma 
być koniecznie szczęśliwy? 
Pani Krzycka spojrzała na niego ze zdziwieniem: 
– Przecie ja jestem matka... 
– Tak, ale są rzeczy ważniejsze od szczęścia, zwłaszcza od 
ziemskiego... prawda? 
– Prawda – odpowiedziała cicho. 
– To, co mówiłaś o względach światowych, może być mniej 
więcej słuszne i może istotnie są przyczyny, które sprawiają, 
że takim małżeństwom trudniej o szczęście niż innym, ale 
trzeba przede wszystkim zadać sobie pytanie, co jest w życiu 
większe, a co mniejsze, co ważniejsze, a co mniej ważne, i 
postąpić wedle sumienia. 
– Więc jak ja mam postąpić? – zapytała pani Krzycka. Stary 
prałat spojrzał na wiszący na ścianie krucyfiks i cicho, ale z 
naciskiem odpowiedział: 
– Jak chrześcijanka. Nastało chwilowe milczenie. 
– Poprzestaję na tej radzie – rzekła pani Krzycka – i 
dziękuję. 
XV 
A Władysław, podczas gdy matka była w kościele i na 
naradzie u prałata, udał się mimo wczesnej godziny do pani 
Otockiej. Na wstępie podniósł do ust obie jej ręce i całował 
je tak długo, że już z tego samego poznała, z czym 
przychodzi. 
– Wiedziałam, że tak będzie! wiedziałam! – mówiła ze 
wzruszeniem i radością. 
On zaś odpowiedział drgającym, miękkim głosem: 
– Nie potrzebowałem tygodnia, by pomiarkować, że żyć bez 
niej nie mogę. 
– Wiedziałam! – powtórzyła raz jeszcze pani Otocka. – Czy 
mówiłeś już z matką? 
– Nie. Wczoraj latałem jak nieprzytomny po mieście, potem 
wpadłem do Grońskiego, wróciłem do hotelu bardzo późno, 
a dziś rano powiedziano mi, że matka w kościele. 
Pani Otocka zatroskała się znowu. 
– Wczoraj – rzekła – była bardzo zagniewana, a dałby Bóg, 
by dała się przejednać, bo od tego dużo zależy. 
– Nie wszystko – odpowiedział Władysław. – Nie mówiąc 
już o wielkim moim przywiązaniu do matki, czczę ją 
ogromnie i Bóg widzi, że rad bym stosować się zawsze do 
jej woli. Ale i to ma swoje granice. Gdy chodzi o szczęście, 
nie tylko rnoje, ale i najdroższej mi w świecie głowy, tego 
nie mogę żadnym innym względom poświęcić. Myślałem 
nad tym całą noc. Mam nadzieję, że matka się zgodzi, bo 
ufam i w jej charakter, i w tę miłość, jaką mi zawsze 
okazywała. Gdyby wszelako, wbrew moim nadziejom, 
pokazało się inaczej, to jej powiem, że to jest postanowienie, 
które nie może już być i nie będzie cofnięte. 
– Oby jednak nie zaszła tego potrzeba – rzekła pani Otocka 
– bo tu idzie i o Aninkę. Wczoraj po liście, który do ciebie 
pisała i po odejściu pana Grońskiego, rozmawiałyśmy do 
późna w noc. Była bardzo nerwowa i płakała, ale 
powiedziała tak: „Jeśli on wróci do mnie nie z całą dobrą 
wolą i radością, tylko dlatego, by słowa nie cofnąć, to się 
nigdy na to nie zgodzę. Nie ma we mnie pychy, nie liczyłam 
się nawet z miłością własną i napisałam mu szczerze, co jest 
w moim sercu, ale choćby ono miało mi się złamać, nie 
wyjdę za niego, jeśli mu się będzie zdawało, że się do mnie 
zniża...” 
– Drogie, kochane stworzenie! – przerwał Krzycki. 
A pani Otocka mówiła dalej: 
– Potem zaczęła płakać i dodała jeszcze, że i na to się nie 
zgodzi, by być przyczyną rozdwojenia między synem i 
matką. 
– Nie! powtarzam raz jeszcze, , że postanowienie moje nie 
może być i nie będzie cofnięte. Tu w grze całe moje życie, a 
matka, choćby teraz nie znalazła w sobie dość dobrej woli, 
to znajdzie ją później. Tymczasem uczynię wszystko, by 
moja przyszła żona miała w niej także matkę, kochającą i 
wdzięczną za szczęście syna. 
– Czy mogę to powtórzyć Anince? 
– Po to właśnie przyszedłem. Ale mam jeszcze jedną prośbę. 
Ona wzięła ode mnie słowo, że przez tydzień do niej nie 
wrócę i sama tylko może mnie od niego uwolnić. A przecie 
wobec tego, z czym tu przyszedłem, to byłaby po prostu 
niepotrzebna męka. Ani tydzień, ani rok już nic nie zmieni. 
Nic, absolutnie! Czy kuzynka zechce jej powiedzieć i prosić 
ją ode mnie, ale prosić bardzo serdecznie, by mnie zwolniła 
ze słowa? . 
– Z największą chęcią i mam nadzieję, że zbyt trudno nie 
przyjdzie. 
– Dziękuję z całej duszy i lecę teraz do matki. 
Lecz zanim wyszedł, do pokoju wbiegła Marynia i poczęła 
spoglądać bystro to na siostrę, to na Władysława. Nikt, 
oczywiście, nie wtajemniczył jej w dawne stosunki 
Władysława i Hanki, ale wiedziała już, że panna Anney jest 
dawną Hanką, wiedziała wszystko, co nastąpiło potem, i 
kochając bardzo pannę Anney, umierała z niepokoju 
zarazem z ciekawości, jak się rzeczy obrócą. Było jej tak 
ładnie z tym pytającym wzrokiem i niespokojną twarzą, a 
przy tym miała tak zabawną minę, że Krzycki, mimo całego 
wzruszenia, wpadł na jej widok w dobry humor. Pani Otocka 
milczała nie wiedząc, czy on sobie życzy mówić o swych 
sprawach sercowych przy Maryni, on zaś nie przerywał 
umyślnie przez czas jakiś milczenia, wreszcie zbliżył się do 
małej kuzynki i uścisnąwszy jej dłoń ozwał się grobowym 
głosem: 
– Za późno! 
– Jak to za późno? – zapytała z przestrachem. 
– Wychodzi za mąż za innego. 
– Kto? 
– Panna... Kajetana. 
I wybuchnął szczerym, wesołym śmiechem. Marynia 
domyślała się, że rzeczy nie muszą stać źle, skoro Krzycki 
żartuje, chcąc jednak dowiedzieć się dokładniej dobrej 
nowiny poczęła tupać nogą i napierać się, zupełnie jak 
dziecko. 
– Ale jak naprawdę? Ja dziś nie mogłam spać! Jak naprawdę 
– jak? 
– Naprawdę, to nadzieja i radość, i szczęście.., tam! – 
odpowiedział Krzycki, wskazując w kierunku mieszkania 
panny Anney. 
Po czym, ucałowawszy ręce kuzynek, wyleciał jak z procy, 
albowiem było mu bardzo pilno. 
Po drodze jednak spoważniał, a nawet sposępniał na myśl, 
że zbliża się chwila ostatecznej rozmowy z matką. 
Zastał ją w hotelu, gdzie czekała go w jego własnym pokoju. 
Widok twarzy matczynej spokojnej i pełnej niezwykłej 
jakiejś słodyczy dodał mu na razie otuchy, w tej samej 
jednak chwili pomyślał, że łagodna perswazja, prośby, a 
może i łzy to będzie coś cięższego do zniesienia niż gniew – 
i zapytał niepewnym głosem: 
– Czy mama czytała jej list? 
– Czytałam – odpowiedziała pani Krzycka – ale jeszcze 
przedtem dowiedziałam się prawie wszystkiego od Zosi, 
którą Aninka sama prosiła, by nic nie ukrywała przede mną. 
– Mówił mi Groński, że mama rozgniewała się na Zosię? – 
Tak było, ale to się naprawi. Teraz chciałabym przede 
wszystkim z tobą się szczerze rozmówić. 
Więc Krzycki począł opowiadać, jak w pierwszej chwili 
uderzył w niego jakby grom – i jak nie mógł pogodzić się z 
myślą, że Hanka i panna Anney to jedna i ta sama istota. 
Przyznał się do wahań, do zwątpień, do podejrzeń i do bólu, 
którym go one przejęły – i do walki wewnętrznej, i do 
obrachunków z sumieniem, i do wszystkiego, przez co 
przeszedł. Aż dopiero, gdy po przeczytaniu jej listu 
spostrzegł, że ten ból rodzi się właśnie z miłości dla niej, a ta 
walka, to jest walka z własnym sercem i szczęściem, 
wówczas przestał się wahać: szczęścia nie umie sobie 
wyobrazić inaczej, jak z tą najdroższą w świecie istotą, a bez 
niej nawet by go nie chciał. 
Po czym jął mówić, że gdy ją poznał jako pannę Anney w 
Jastrzębiu, od pierwszej niemal chwili pociągnęła go z jakąś 
niepojętą siłą i zajęła wszystkie jego myśli. Ceni przecie 
wysoko Zosię Otocką, a Marynię uważa za jakieś świetlane 
zjawisko. Ale podziw a miłość to co innego. Przy tym ani 
Zosi, ani Maryni nic nie winien. Dobre były dla niego 
podczas gdy był ranny – i oto wszystko. A pannie Anney 
zawdzięcza prawdopodobnie życie i pamięta, że ona własne 
dla niego narażała. Czymże jej może za to wywdzięczyć i 
czym zapłacić za dawniejszą krzywdę, wyrządzoną prawie 
jeszcze dziecku? Któż więcej wart – czy on, który zapomniał 
i żył z dnia na dzień, łatwym, bezmyślnym i duchowo 
próżniaczym życiem, czy ona, której żadne nowe uczucie 
nie wypełniło rozłąki i która uszlachetniła swój umysł i serce 
w cierpieniu, w tęsknocie i pracy? 
– Zaledwie śmiem, matko, wierzyć – mówił – że ona nie 
tylko odpuściła mi krzywdę, ale nie przestała mnie kochać. 
Może stało się tak dlatego, żem to ja, po raz pierwszy w jej 
życiu otworzył jej drzwi do świata miłości, ale niezawodnie 
i dlatego, że to jest całkiem wyjątkowa natura... Tak matko! 
– jedna z takich, które nawet w stanie pierwotnym, nawet 
wówczas, gdy jeszcze nie umieją zdać sobie z niczego 
sprawy, posiadają ten jakiś szlachetny instynkt, to jakieś 
wzniosłe poczucie, że miłość uszlachetnia wprawdzie 
wszystko, ale tylko wówczas, gdy jest wielką, gdy jest jedna 
na całe życie – i taką mają moc, taką głębię kochania, że do 
innej miłości nie są zdolne. Ale gdy się taką znajdzie, to 
tylko Bogu na klęczkach dziękować – i po prostu w głowie 
mi się miesza na myśl, że za moją winę spotyka mnie nie 
kara, ale takie bajeczne szczęście. Może być, że jest na 
świecie więcej takich kobiet, które mogą człowieka 
uszczęśliwić, ale ja z tą jedną chcę być szczęśliwy; może jest 
więcej takich, które wszystko wokół siebie uszlachetniają i 
podnoszą, ale ja czuję, że przez tę jedną będę coraz lepszy. 
Wreszcie, jest to kwestia nie tylko mego szczęścia, ale i 
mego honoru... 
Tu, złożywszy ręce, począł jej błagalnie patrzeć w oczy, po 
czym mówił dalej: 
– To wszystko powierzam teraz w ręce mamy: całe moje 
życie, całą przyszłość i spokój mego sumienia, i szczęście, i 
honor... 
A pani Krzycka wzięła go obu dłońmi za skronie i ucałowała 
w czoło. 
– Mój Władku – rzekła – ja jestem stara kobieta i miałam 
rozmaite uprzedzenia, więc ci nie powiem, że mi od 
pierwszej chwili przyszło łatwo zgodzić się na twoje 
zamiary. Wiesz, że wczoraj rozgniewałam się na Zosię 
Otocką i aż do dziś rana trwałam w postanowieniu, żeby ile 
w mojej mocy sprzeciwić się twemu małżeństwu. Nie dziw 
się temu, bo skoro przyznajesz, że i w ciebie uderzył jakby 
piorun, to pomyśl, co się musiało dziać ze mną? Ja, jak 
zwyczajnie matka, miałam to na dnie duszy, źe dla ciebie 
nawet jakaś królewna nie byłaby za wysoką partią. Ale nie 
tylko stary sposób myślenia, nie tylko próżność 
macierzyńska i nie tylko uprzedzenia podniecały mój opór. 
Bałam się także o twoje szczęście. Ja przeciw samej osobie 
Aninki, gdyby nie te wszystkie okoliczności, nie byłabym 
miała nic. Poznałam ją w Jastrzębiu i pokochałam szczerze; 
nieraz mówiłam: daj Boże, żeby wszystkie nasze panny były 
do niej podobne. Ale dowiedziawszy się, kto ona jest i co 
było między wami, zlękłam się naprzód, czy ty więcej 
podobnych krzywd nie wyrządziłeś w Jastrzębiu!... 
– Nie, mamo – odrzekł Krzycki – daję na to słowo! 
– Bo widzisz, ja myślałam, że ty jesteś zupełnie czysty, więc 
pomyśl, co to był dla mnie za cios... 
Władysław pochylił się ku jej rękom, by ukryć twarz, 
albowiem mimo powagi chwili, mimo szczerego wzruszenia 
i niepokoju, naiwność matki wydała mu się czymś tak 
niesłychanym, iż obawiał się zdradzić wyrazem zdumienia, 
albo co gorzej – uśmiechem. „Ach – pomyślał – szczęście, 
że tylko za Jastrząb mam przysięgać, gdyż matce nie 
mógłbym powiedzieć tego, co powiedziałem Grońskiemu, 
że mądry wilk nie bierze nigdy w tej wsi, w której ma 
gniazdo...” Lecz jednocześnie przyszło mu na myśl, że 
trzeba być chyba aniołem, żeby mieć takie złudzenia i 
uwielbienie jego dla matki wzrosło jeszcze. 
A ona mówiła dalej: 
– Po wtóre, brałam w rachubę i świat, i tych ludzi, wśród 
których musicie żyć. Wiedziałam, że niejeden w słowach 
pochwali twój postępek, a w rzeczywistości będziesz musiał 
znosie tysiące małych przykrości i ukłuć, które cię będą póty 
drażnić i jątrzyć, póki nie zaprawią cierpieniem i goryczą 
nawet twego uczucia dla żony; szło mi o twe szczęście, które 
w zaślepieniu pragnęłam dla ciebie przede wszystkim. I 
dopiero dziś rano zdjęto mi łuskę z oczu... Niby to takie 
rzeczy się wie i głosi, a jednak z prawdziwym zdziwieniem i 
jakby coś zupełnie nowego usłyszałam, że szczęście to 
wcale nie najważniejsza rzecz w życiu i że nie ono powinno 
być największą troską matki... A przedtem obmyto mi serce 
z pychy i kazano się rządzić sumieniem – więc ja, mój 
Władku, nie mogę odwodzić cię od tego małżeństwa. 
Władysław usłyszawszy to pochylił znów głowę do rąk 
matki i począł je okrywać pocałunkami. 
– Ach, mamo droga – powtarzał – ach, mamo, jakim ja 
szczęśliwy! 
– I ja – odpowiedziała pani Krzycka. – Bo obawiałam się 
jeszcze i o to, czy twoje uczucie nie jest powierzchowne, 
oparte na złudzeniach i wyobraźni, ale po tej naszej 
rozmowie widzę, że ty Aninkę kochasz prawdziwie. 
– Tak jest! to siedzi bardzo głęboko i dałoby się wyrwać 
chyba razem z życiem. 
– Wierzę, wierzę. 
I tak zapewniając się wzajem, oboje mówili zupełnie 
szczerze i zarazem łudzili się oboje. Władysław bowiem 
miał zapalną głowę, łakome zmysły i miękkie serce, ale żył 
przeważnie na zewnątrz i żadne z jego uczuć nie mogło 
wyrastać z wielkich głębin, gdyż w ogóle nie był 
człowiekiem głębokim. 
Lecz pani Krzycka, wierząc w każde jego słowo, jak w 
ewangelię, rzekła z wielką otuchą: 
– To niechże cię Bóg błogosławi, moje dziecko. Mówmy 
obecnie tylko o tym, co nastąpi. Ja rozumiem przecie i to, że 
raz się zgodziwszy trzeba się zgodzić nie przez pół, ale 
całym sercem; trzeba przyjąć Aninkę z otwartymi 
ramionami i dać jej poznać, że to ona wyrządza nam łaskę, 
za którą powinniśmy ,jej być wdzięczni. 
– Tak! bo też to ona – zawołał z zapałem Władysław. 
– Dobrze, dobrze – odpowiedziała z uśmiechem pani 
Krzycka. – Teraz wypada mi pójść do niej i podziękować od 
siebie. Przypuszczam też, że Aninka cofnie potem ten 
warunek, żebyś się nie pokazywał u niej przed tygodniem. 
– Ma się starać o to i Zosia, ale naturalnie słowa mamy będą 
skuteczniejsze. 
– Kiedy chcesz, żebym poszła? 
A Krzycki złożył znów dłonie: 
– Zaraz, mateczko, zaraz! 
– Dobrze. Czy tu zaczekasz na mnie, czy u Zosi? 
– Tu, bo Zosia może być z Marynią na próbie. Ona czasem 
sama ją odprowadza. 
Pani Krzycka podniosła się ciężko z krzesła, gdyż dzień 
miała od rana męczący, a reumatyzm chwytał ją coraz 
silniej. Rozprostowawszy jednak nogi ruszyła raźnie przed 
siebie. Myśl, że się trudzi dla swego chłopaka, czyniła jej 
przyjemnym trud i wysiłek. 
Lecz po drodze poczęła myśleć o rzeczach, o których 
dotychczas nie było wcale mowy między nią i synem. 
Należała ona do tego gatunku kobiet, często trafiającego się 
wśród szlachcianek wiejskich, które w trosce o byt i majątek 
dzieci doskonale umieją podszywać idealny płaszcz realną 
podszewką. W swoim czasie całe gospodarstwo w Jastrzębiu 
było na jej głowie i z tego powodu miała mnóstwo kłopotów 
i przyzwyczaiła się ciągle z nimi walczyć, więc i obecnie 
myśli jej zwróciły się ku materialnej stronie sprawy. 
„Zgodziłabym się na to małżeństwo – myślała, jakby 
usprawiedliwiaj ąc się sama przed sobą – choćby Aninka nie 
miała nic, ale ciekawa jestem, ile też ona może mieć?” 
Po czym jęła się pieścić nadzieją, że Aninka nie ma może 
milionów i jak na Angielkę nie jest bardzo bogata, ale że to, 
co w Anglii uważa się za skromny majątek, w Polsce jest 
wielką zamożnością. 
I wśród takich rozmyślań zadzwoniła do panny Anney. 
Wizyta odbyła się tak, jak należało się spodziewać. Pani 
Krzycka była poczciwa, wdzięczna, macierzyńska i w 
chwili, w której w serdecznych słowach oddawała życie i 
szczęście syna w ręce panny Anney, „swojej drogiej córki” – 
w miarę patetyczna. Panna Anney była także w miarę 
patetyczna i także serdeczna, a przy tym prosta, cicha, 
skupiona w sobie i zachowująca się jakby z pewną 
ostrożnością, pomimo iż o przeszłości nie było wcale mowy. 
Pani Krzyckiej zostało nawet wrażenie, że tej „rezerwy” 
było o włos za dużo. Rozumiała doskonale, że byłoby 
nietaktem ze strony panny Anney okazywać zbyt wiele 
entuzjazmu i przyznawała jej zupełną słuszność – a jednak 
wyniosła na dnie serca jakby trochę zawodu, gdyż z drugiej 
strony taiło się w niej przekonanie, że kobieta, która dostaje 
„Władka”, i będzie nosić jego nazwisko, byłaby 
usprawiedliwiona, choćby oszalała z radości. 
Wróciwszy do hotelu, nie przyznała się jednak do tego 
wrażenia synowi, lecz poczęła obsypywać „Aninkę” 
pochwałami i mówić o niej tak gorąco, że obojgu stanęły łzy 
w oczach. Władysław pytał zresztą przede wszystkim, czy 
„tabu” zostało zdjęte i zakaz odwołany, a dowiedziawszy 
się, że tak jest, w kwadrans później był już u nóg Hanki. 
– Moja ukochana, moja pani anielska, moja żono! – mówił, 
obejmując jej kolana. 
XVI 
W kilka dni później do Grońskiego przyszli w odwiedziny 
stary rejent Dzwonkowski i doktór Szremski. Groński, dla 
którego to było miłą niespodzianką, lubił bowiem 
obydwóch, a doktora cenił przy tym wysoko – powitał ich z 
wielką serdecznością i począł wypytywać, co słychać w 
mieście, w okolicy i u nich samych. 
– Ha! żyjemy, żyjemy – odpowiedział hałaśliwy doktór. W 
tych czasach to i to sztuka. Ale policja nas dotąd nie 
aresztowała, bandyci nie zastrzelili, socjaliści nie wysadzili 
w powietrze, więc nie tylko żyjemy, ale przyjechaliśmy do 
Warszawy... Ja dlatego że muszę jechać dalej – aż na 
Wołyń, a ten tu mąż (tu wskazał na rejenta) z powodu 
koncertu i udziału w nim panny Zbyłtowskiej. 
Przeczytawszy o tym w dziennikach wpadł w taki stan, że 
lada chwila oczekiwałem ataku apopleksji lub anewryzmu. 
Nie było rady! musiałem przepisać jako kurację pobyt w 
Warszawie. Zresztą on teraz nie może już wcale wytrzymać 
w naszym miasteczku i myśli tylko o tym, by odstąpić komu 
kancelarię i przenieść się tu na stałe. „W sercu jego ogień 
płonie – i śnieg tonie, i lód tonie”... i tak dalej. Ha! 
Podczas tych słów stary rejent poruszał szczękami tak 
zawzięcie, iż broda schodziła mu się z nosem – wreszcie 
ozwał się: – Głowa pęka. No!... głowa pęka!... 
– Zawsze stara kłótnia? – zapytał śmiejąc się Groński. 
– Kłótnia? – powtórzył rejent. – Nie, ja już się nie kłócę. 
Roztrząsł mi mózg, roztrząsł mi nerwy, ogłuszył mnie, 
roztargał, wyczerpał, wyszlamował, wyssał, wygadał ze 
mnie resztę sił. Ud wczoraj, panie – przez całą drogę – 
ciągły trajkot i trajkot... potem w hotelu; dziś od rana i 
jeszcze tu. – Nie! ja już nie mogę – nie mogę... no... 
– Ta! Ta! A kto co dzień mnie wzywa, kto co dzień 
wywiesza język aż do pierwszego guzika u kamizelki i każe 
mi go oglądać. Czekaj pan! pojadę, a pan będziesz go sobie 
sam w lustrze oglądał. 
– To pan jedzie naprawdę aż na Wołyń? a cóż pacjenci? 
zapytał Groński. 
– Boję się, że przez ten czas wyzdrowieją –ale trudno! 
muszę jechać! 
– I na długo? 
– Nie wiem, ale myślę, że nie na długo. Ja jestem Mazur 
wołyński z tamtejszej drobnej szlachty... albo jak się tam 
mówi z jednodworców. Oni tam siedzą najczęściej 
czynszem z rozmaitych półpanków, ale ja mam własną 
sadybę na spółkę z bratem eks–sędzią, który zajmuje się 
gospodarką i do którego teraz jadę. 
– Przecie nie dlatego, że chory? 
– Owszem, panie – zwariował. 
– A mój Boże! Od jak dawna? 
– Niedawno. Od czasu jak został „krajowcem”. 
– Ach!... 
– Tak jest. Zachciało się szerepetce udawać dziedzica, 
zachciało się szaraczkowi pańskiej kompanii i dostał wody 
w głowie. Miesiąc temu wysłałem mu dwa tysiące 
elementarzy dla naszej chodaczkowej braci, bo to bieda, 
panie, o której nikt nie myśli i która mimo woli, a raczej 
wbrew woli zatraca tam swoją polską duszę. I dasz pan 
wiarę? oto odesłał mi całą pakę wraz z listem, w którym 
oświadcza, że elementarzy nie będzie rozdawał... 
– Dlaczego? – zapytał Groński, którego opowiadanie 
doktora poczęło rozciekawiać i zajmować. 
– Napisał mi naprzód, że oni tam postanowili żyć i pracować 
tylko dla swojej prowincji i zajmować się tylko sprawami 
miejscowymi, czyli krajowymi, po wtóre, dążyć do jakiejś 
syntezy wszystkich narodowości, po trzecie, nie 
polonizować nikogo... 
– Ale przecie chodziło o elementarze dla dzieci drobnej 
szlachty, która jest polska? 
– U nich i to już nazywa się polonizacją, bo przeszkadza ich 
"syntezie". Wiadomo, na czym taka synteza musi się 
skończyć. Niech ją diabli wezmą razem z ich dyplomacją. 
Ale to nie dość! Oświadczył mi w końcu mój genialny 
braciszek, że nie uważa się za Polaka, tylko za Wołyńca z 
polską kulturą i że to jest jego stanowisko polityczne. Ach, 
panie, źle Stańczyk powiedział, że w Polsce jest najwięcej 
doktorów – w Polsce jest najwięcej polityków. Każdy 
przeciętny Polak to drugi Talleyrand, drugi Metternich, 
drugi Bismarck. Nie brał nigdy udziału w życiu 
politycznym, nie zna historii, nie przechodził żadnej szkoły, 
nie robił żadnych studiów? – Nic to! – On jest z bożej łaski! 
On ma z natury taką trociczkę w mózgu, o której myśli, że 
byle ją zapalić, to wszystkie bąki i komary wypijające naszą 
krew zdurzeją tak, że przestaną nas ćwiczyć. I każdy jest 
przekonany, że on jeden widzi jasno, że on jeden ma 
wyłączny środek i że jego dyplomacja powiatowa, 
miejscowa, krajowa, czy jak tam wreszcie – to panaceum. 
Do głowy mu nie przyjdzie, że przy takiej powiatowej czy 
miejscowej polityce pójdzie, jak mówił Jan Kazimierz, ta 
ojczyzna in direptionem gentium!... 
– Panie – rzekł do Grońskiego stary rejent wskazując na 
doktora – przycisnąłeś w nim taki guzik, że on teraz 
przestanie gadać dopiero wtedy, gdy nie będziemy już mogli 
ruszyć ani ręką, ani nogą. 
– To nie guzik, to bolączka – odpowiedział Groński. 
I widocznie dla Szremskiego była to bolączka, gdyż 
zacietrzewił się tak, iż nie słysząc, co się koło niego mówi, 
rozpoczął następujący dialog ze swym nieobecnym bratem: 
– Aa?! nie jesteś Polak, tylko Wołynianin z polską kulturą? 
– dobrze! Więc naprzód, powiem ci, żeś się wyparł ojca, 
dziada, pradziada, żeś napluł na ich groby, żeś się wyrzekł 
swej tradycji, swojej racji bytu, żeś zmalał, żeś od swoich 
odszedł, a idziesz do tych, którzy cię nie chcą, nie proszą i 
zlekceważą; żeś zawisł w powietrzu – i że ładnie będziesz 
wyglądał w takich warunkach na twoim Wołyniu. Po wtóre, 
powiem ci, że ty nie jesteś jeszcze zaprzańcem, gdyż to, co 
robisz, robisz tylko przez głupią politykę, którą wskutek 
swego nieuctwa poczytujesz za mądrą aleś otworzył drogę 
przyszłemu zaprzaństwu. Twój wnuk albo prawnuk 
wyrzecze się już i polskiej kultury. A następnie, jeśli 
powiadasz, żeś nie Polak, tylko Wołyniec z polską kulturą, 
to czemu nie cofniesz się dalej, choćby aż do Darwina? Toż 
tak samo mógłbyś powiedzieć, żeś ty nie Polak, ale 
orangutan, albo pitekantropus z polską kulturą. Co? Ba! – 
ale ty mówisz jeszcze, że nie chcesz nikogo polonizować? A 
jak ty możesz polonizować? Czy batem, czy więzieniem, 
czy przymusem religijnym, czy szkołą, czy kneblem na 
rodzimy język? Powiedz! Bo jeśli nie wypierając się swego 
narodu będziesz świecił przykładem swej polskiej cnoty 
publicznej, jeśli dasz komu swój polski głód wolności, swoją 
polską zdolność rozumienia cudzego bólu, swoją polską 
miłość, swoją polską nadzieję, swą wiarę w lepszą 
przyszłość i przejednasz go tym dla Polski – to czy i taką 
polonizację będziesz uważał za niewczesną i złą politykę? 
Ale w takim razie pytam, co ty masz, durniu, lepszego do 
roboty i po co tam siedzisz, gdzie siedzisz? Nie wiesz? – i w 
końcu nie będziesz nawet wiedział, kto jesteś. To ja ci 
powiem. Ty, bracie, jesteś słaby charakter, a przede 
wszystkim – słaba głowa. 
Tu zwrócił się do Grońskiego: 
– Ot, co mam bratu powiedzieć i dlaczego do niego jadę. 
Tam ma być jakiś zjazd, więc powiem to innymi słowy i 
publicznie. 
– Byleś pan jechał sobie jak najprędzej – ozwał się rejent. A 
doktór począł się śmiać. 
– A właśnie, że mam jeszcze czas i przedtern będę na 
koncercie panny Zbyłtowskiej. 
– Owszem, owszem – rzekł Groński. – Jedź pan. Polskę 
okrawają teraz nie tylko zewnątrz wrogie nożyce, ale ona 
zaczyna się rozpadać i pruć wewnętrznie. Jedź pan 
powiedz to publicznie. Może znajdą się tacy, którzy zlękną 
się odpowiedzialności przed przyszłością. 
– Myślę, że się znajdą. Bo w gruncie rzeczy przypuszczam, 
że oni, a przynajmniej ich większość, czuje dotychczas po 
staremu, a tak gadają tylko dlatego, żeby te knykcie, które 
ich trzymają za gardło, pofolgowały im choć na chwilę. Ale 
i w tym się mylą. Skutek będzie tylko taki, że będą i od dołu, 
i od góry jeszcze bardziej lekceważeni i deptani. 
– Kiedy pan jedzie? 
– Ten zjazd będzie dopiero za dziesięć dni, więc istotnie 
posiedzę tu z tydzień, bo i w Warszawie mam rozmaite 
sprawy. Tymczasem odwiedzę znajomych, a między innymi 
panią Otocką i Krzyckich. Jak się ma Krzycki? 
– Zdrów jak ryba – i żeni się. 
– Masz tobie! Założyłbym się, że z tą śliczną Angielką? 
Czysty kwiat! 
– Tak. Ale pokazało się, że to kwiat nie angielski, tylko 
szczeropolski i do tego z wiejskiej łąki. 
– Na Boga! co pan mówi? 
– To już nie żaden sekret. Nazywa się Hanka Skibianka. 
Tu Groński opowiedział im całą historię panny Anney, nie 
wspominając tylko o tym, że Władysław znał ją jeszcze jako 
Hankę. 
A oni słuchali ze zdumieniem, doktór zaś począł uderzać 
dłońmi po kolanach i krzyczeć: 
– Ach, żebym to ja był wiedział! Ach, żebym to ja był 
wiedział! 
– No, to co by było? – zapytał opryskliwie rejent. 
– Co by było? Byłbym się zakochał nie po uszy, ale ponad 
uszy. Ja się i tak o włos w niej nie zakochałem. Ach, 
Krzycki! – szczęśliwy a niezasłużony! Ale za to ja mam 
prawdziwego pecha! Niech mi która tylko w oko wpadnie – 
trrach! – albo ją ktoś bierze, albo ona się w kimś już kocha. 
Ale trudno! Muszę pannę Anney zobaczyć i złożyć jej 
życzenia. Bo ostatecznie, Krzycki to dobry chłopak. Nie tacy 
Polskę odbudują – ale to dobry chłopak! I przystojna bestia, 
aż oczy rwie. Chciałbym ich zobaczyć razem. To mi będzie 
para – co? 
– Jeśli pan chcesz ich zobaczyć, a masz czas – rzekł Groński 
– to nie przyjdzie trudno, albowiem umówiliśmy się wczoraj 
u pani Otockiej; że znajdziemy się dziś wszyscy na próbie 
koncertu. Mogę panów wprowadzić dziś na próbę, a potem 
pójdziemy razem całą gromadą na śniadanie. 
– Właśnie! – zawołał rejent – właśnie przyjechałem pana 
prosić, byś mnie wprowadził na te próby. Wyszło się z 
dawnych stosunków i nie wiem, do kogo się udać – no! 
Groński spojrzał na zegarek. 
– Jeśli tak, to doskonale, ale mamy jeszcze czas. W sali 
odbywa się w tej chwili jakiś wiec czy odczyt, a takie wiece 
zwykle przedłużają się ponad naznaczony termin.' Potem, 
nim wywietrzą salę i ustawią na nowo krzesła, upłynie także 
z pół godziny. Ja nie opuszczam żadnej próby, więc wiem, 
jak zwykle bywa. 
– I ja nie będę opuszczał – rzekł rejent. 
Jednakże niecierpliwił się tak, że wyszli za wcześnie. Przed 
gmachem stało kilkanaście osób, widocznie oczekujących na 
tych, którzy byli w sali – z wewnątrz zaś dochodził gwar, 
chwilami okrzyki, oklaski i jakby odgłosy tupania. 
– Co to za posiedzenie? – spytał doktór. 
– Istotnie nie wiem – odpowiedział Groński – teraz tego 
pełno. Są wiece polityczne, są narady społeczne, są odczyty 
literackie – i Bóg wie co. 
– Zazdroszczę Warszawie! – zawołał doktór. 
– Nie bardzo jest czego. Czasem trafi się coś zasługującego 
na uwagę, ale najczęściej dzieją się takie głupstwa, że po 
prostu wstyd. 
– O, już wychodzą – zauważył rejent – ale czego tak 
krzyczą? 
– Czekajmy, to chyba jaka awantura – rzekł Groński. Jakoż 
widocznie była awantura, albowiem z ogromnego 
przedsionka gmachu wypadło na szerokie schody 
kilkudziesięciu ludzi bez czapek i kapeluszy, którzy w 
mgnieniu oka utworzyli bezładną kupę. W kupie tej 
poruszały się gwałtownie ręce, laski, parasole, a ruchowi ich 
towarzyszył przeraźliwy wrzask. Następnie ze skłębionej 
czerni, pchnięty dziesiątkami ramion, wyleciał jak z procy 
jakiś człowiek z gołą głową i w poszarpanym surducie i 
zeskoczywszy ze schodów, przewrócił się pod samymi 
nogami doktora, tak że o mało nie zwalił na ziemię i jego, i 
rejenta. 
– Świdwicki! –– zawołał ze zdumieniem Groński. 
A Świdwicki podniósł się i wygrażając pięścią tłumowi, 
który wyrzuciwszy go za drzwi wracał znów do sali, począł 
mówić zdyszanym głosem: 
– Ach, to ty? Wyleli mnie! wyleli! Nadłamali mi trochę 
żeber i podarli surdut. Ale to nic! Ja też skrzywiłem kilka 
prostych nosów, a wyprostowałem kilka krzywych. Zdarza 
mi się to już drugi raz... Uf! 
– Chodźże ze mną. Nie możesz tak zostać z gołą głową i w 
takim surducie – rzekł Groński. 
– Nie, nie! – odpowiedział Świdwicki. – Uf! niech odetchnę. 
Hej, posłaniec! 
I skiwawszy posłańca, rzekł mu: 
– Obywatelu! masz tu dwa złote i kontramarkę. Idź do 
przedsionka i przynieś mi kapelusz wraz z okryciem. 
– Ale na Boga! co się stało? 
– Zaraz, zaraz – rzekł Świdwicki – niech się pierwej ubiorę. 
Potem wleźmy do jakiej cukierni... Uf!... Bo jak po 
skończeniu wiecu zaczną wychodzić, a znajdą mnie tu, to mi 
gotowi znów dać łupnia, a za jedną drogą i panom. 
– Więc to wiec? 
– Wiec, narada, dyskusja, odczyt – co chcesz! Panna 
Sicklawer mówi o „uświadomieniu”. W prezydium zasiadają 
pan Citronenduft, panna Bywałkiewicz, panna Anserowicz, 
panna Kostropacka, panna Gotower, pan redaktor Czubacki 
itd. Sala nabita. Uf? Bawiłem się jak król! 
– A widać! – zauważył Groński. 
– Myślisz, że nie?... Ale przedstaw mnie tym panom. Jestem 
przecież bohaterem dnia. 
– Bohater Świdwicki, panowie: rejent Dzwonkowski i 
doktór Szremski – odrzekł spokojnie Groński. 
Świdwicki uścisnął dłonie zdumionym towarzyszom 
Grońskiego, po czym gdy posłaniec przyniósł mu kapelusz, 
laskę i okrycie, ubrał się i rzekł: 
– Z tą laską gotów byłbym na nich tu poczekać – ale na dziś 
dość. Wiec potrwa jeszcze ze dwadzieścia minut albo i 
dłużej. Chodźmy do cukierni, albowiem strzyka mi coś w 
nogach i nie mogę stać. 
Poszli do cukierni. Świdwicki kazał sobie dać jeden i drugi 
kieliszek koniaku, po czym jął opowiadać. 
– Był tedy wiew uświadamiający. Panna Sicklawer, to, 
mówię panom, Cycero w spódnicy. Jak zaczęła uświadamiać 
rozmaite korniszony rodzaju męskiego i rozmaite sroki od 
lat czternastu, z których przeważnie składała się 
publiczność, to aż i mnie zrobiło się ciepło. Korniszony biły 
brawo lub wołały „hańba”, gdy była mowa o rodzicach; 
sroki dostały wypieków i podrzucało je na krzesłach, tak 
jakby siedziały na szydłach, i wszystko było jak najlepiej. 
Zabierał głos pan Citronenduft, panna Gotower i jeszcze 
jakaś dziewica, rodem aż z Karsu, która, o ile sły szałem, 
nazywa się jakoś z grecka czy z hiszpańska: „Nieodtego”. 
Dojrzalszą publiczność ogarniał także zapał, a ja, choć 
Groński o tym wątpi, bawiłem się jak król. Bo widzicie, 
panowie, ja, w zasadzie, nie mam przeciw uświadamianiu 
nic. Owszem, owszem! Tylko jestem tego zdania, że jak ma 
być wesoło, to niech będzie prawdziwie wesoło. Toteż po 
kilku przemówieniach wstałem, prosiłem o głos i 
oświadczyłem, że chcę wypowiedzieć wiersz na cześć 
zebrania. Zgodzono się i dostałem z góry brawo. Wtedy 
zacząłem deklamować – wprawdzie nie oryginalny poemat, 
ale moją trawestację bajki: „Raz swawolny Tadeuszek”. Ale 
nie długo tego było; pokazało się, że mój Tadeuszek okazał 
się tak swawolny, że był za swawolny nawet i dla nich. Nie 
podobało się też i to, że patrząc na pannę „Nieodtego” 
przymknąłem jedno oko. Poczęto wołać: "milczeć! fe! 
precz! to są kpiny?" I tu moja bajka idealna poczęła się 
zmieniać w epos realny... Bo gdy w odpowiedzi na okrzyk: 
„to są kpiny!”, odpowiedziałem: „A wyście myśleli, że co?” 
– uczynił się jeden ryk: „za drzwi!” Pięćdziesiąt 
przynajmniej rąk uczepiło się moich ramion i karku, zróbił 
się barszcz, bili mnie, biłem ja. Na koniec stoczyli mnie do 
sieni, z sieni na schody i na ulicę – a resztę panowie wiecie. 
Powtarzam po raz trzeci, że bawiłem się jak król! 
– To mi przynajmniej odwaga! – rzekł doktór. – Takim 
rzeczom trzeba zapobiegać, choćby przez skandal, więc 
dobrze pan zrobiłeś i tęgi z pana narodowiec. 
– Ja, narodowiec? – zawołał Świdwicki. – Mnie onegdaj 
wyrzucili za drzwi z wiecu narodowi demokraci. Wprawdzie 
trochę grzeczniej, ale mnie wyrzucili. 
Groński począł się śmiać. 
– Więc to nowy twój sport? – zapytał. 
Lecz na tym skończyła się rozmowa, gdyż uwagę ich zajęły 
wracające z odczytu tłumy. Przed oknami cukierni płynęła 
czarna rzeka ludzka, a wśród niej mnóstwo było istotnie 
niedorostków i podlotków z wypiekami na policzkach. 
Gdy rzeka przepłynęła wreszcie, ukazały się po pewnym 
czasie w oknie jasne, wiosenne postacie Hanki, Maryni i 
pani Otockiej, w towarzystwie Krzyckiego. 
XVII 
Na tak zwany „najszczęśliwszy okres” w życiu Krzyckiego 
padały pewne małe cienie, a to z rozmaitych powodów. Jeśli 
bowiem, z jednej strony miłość jego dla Hanki wzrastała z 
każdym dniem, to z drugiej rozpoczęły się rozmaite drobne 
przykrości, które przewidywała matka. Były to rzeczy 
prawie niedostrzegalne, do których nie można się było 
przyczepić, a jednak z lekka kłujące. Zdarzyło się oto, że 
panie z Górek przyszły do pani Krzyckiej zapraszać ją na 
ślub panny Kajetany z panem Dołhańskim, który to ślub 
miał odbyć się za indultem już za kilka dni. Pani Krzycka, 
składając im życzenia, oświadczyła, że i one mogą je także 
jej złożyć z powodu zaręczyn syna z panną Anney. 
Wówczas obie – jedna po drugiej – poczęły ściskać 
serdecznie panią Krzycką, co miało być niby oznaką życzeń, 
ale wyglądało na współczucie, tym bardziej że pani Włócka, 
prócz słów: „wola boska!” – nie powiedziała nic innego, a 
panna Kajetana wznosiła do góry oczy tak pobożnie, jakby 
chciała wybłagać na Wysokościach pociechę dla strapionego 
serca matki. – Krzycki śmiał się po ich odejściu, ale w duszy 
życzył im, aby połamały karki. Gdy 
jednak w kilka dni później pokazało się, że z całego kółka 
znajomych jedna tylko Hanka nie otrzymała od tych pań 
zaproszenia – chciał zrobić Dołhańskiemu awanturę i matka 
ledwie zdołała go od niej powstrzymać oświadczeniem, że 
ani ona sama, ani pani Otocka i Marynia na ślub nie pójdą. 
Krzyckiego gniewało nawet i to, że niektórzy znajomi, w 
przeciwieństwie do pań z Górek, składali mu życzenia ze 
zbytnim zapałem, tak jakby spełnił jakiś czyn bohaterski. 
Małżeństwo jego, a zarazem pochodzenie Hanki stało się 
przedmiotem wszystkich rozmów w "towarzystwie". Na 
świecie mogły zachodzić wielkie zmiany polityczne, mogły 
pękać bomby i wybuchać bezrobocia – w salonach mówiono 
przez kilka dni tylko o Hance, której nazwisko rozmaite 
wiotkie damy wymawiały tonem pytania, cedząc przez zęby 
i przymykając oczy: „Anka... Skubanka – 'est ce pas?” 
Lecz również życzenia tych, którzy je składali Krzyckiemu 
ze zbytnim zapałem, płynęły nie tylko z uznania dla jego 
bohaterstwa, z jakim odważył się brać za żonę „Skubankę”. 
Posag Hanki i nadzieja skubania w przyszłości milionera 
grała w tym ważniejszą rolę. Posag ten, który zgodnie z 
przewidywaniem pani Krzyckiej był, jak na miejscowe 
warunki, dość znaczny, ale bynajmniej nie milionowy, 
wzrastał w opinii z każdą niemal godziną, tak że doszedł do 
rozmiarów niemal bajecznych i wzmógł powszechną 
ciekawość do tego stopnia, że gdy Hanka w towarzystwie 
dwóch swych młodych przyjaciółek oraz pani Krzyckiej i 
narzeczonego pojawiła się na wyścigach – wszystkie 
lornetki skierowały się na ich powóz. Wiotkie damy z high– 
life'u patrząc na jej promienną, jaśniejącą szczęściem i 
zdrowiem twarz mówiły wprawdzie, że byłyby od razu 
odgadły, że "to jest trochę coś innego", ale twierdziły, że w 
dzisiejszych czasach tenże high–life powinien otworzyć 
swoje delikatne łono osobie posiadającej takie środki do 
„hobienia dobrze”. – Co do jej urody, przeważyło jednak 
zdanie, że nie jest dość ładna, by można było dla niej stracić 
głowę i że Krzycki żeni się dla pieniędzy. – W obronę brały 
go tylko panie z Górek, które widując teraz dużo ludzi, 
dawały wszędzie do zrozumienia, że młody ich sąsiad nie 
zawsze szukał tylko milionów – i dopiero gdy zawiodły go 
inne marzenia, powiedział sobie, że w takim razie lepiej jest 
mieć pieniądze niż nic. 
Tak układały się rzeczy zewnętrzne. Ale i na niebie 
narzeczonych pojawiały się od czasu do czasu małe 
chmurki, które w miarę jak rozpłomieniała się miłość 
Krzyckiego, pojawiały się nawet coraz częściej. Hanka, 
przywykłszy do obyczajów angielskich, nie wahała się 
wcale przyjmować narzeczonego u siebie, spędzać z nim 
sam na sam długie godziny, chodzić z nim we dwójkę po 
mieście, a nawet wyjeżdżać za miasto i nazywać się po 
imieniu. Mówiła sobie, że w wielkim i szczerym kochaniu 
powinna się mieścić także przyjaźń i że trzeba, zanim się 
zostanie żoną, być szczerym przyjacielem i kolegą – sądziła, 
że Władysław to zrozumie i nie tylko ją będzie tym bardziej 
kochał, ale i tym bardziej lubił. Czytała niegdyś w jakiejś 
angielskiej książce, że można kochać a nie lubić i że w 
takim razie miłość gorzknieje do tego stopnia, iż może stać 
się wiekuistym nieszczęściem, więc chcąc tego uniknąć i 
oprzeć przyszłe życie na niewzruszonych fundamentach, 
chciała obok miłości zdobyć i jak najgłębszą przyjaźń. 
Lecz tu zaczęły się między narzeczonymi nieporozumienia.
Ów złotowłosy, patrzący niebieską smugą, dobry przyjaciel, 
ów różany wesoły kolega, który ubierał się w jasne suknie i 
wiosenne kapelusze, był tak cudny, że Krzycki polubił go 
wprawdzie bez granic, ale w każdym sam na sam tracił 
głowę. Hance zdawało się, że narzeczony, choćby 
zakochany bez pamięci, ale zarazem i przyjaciel, powinien 
być takim człowiekiem, któremu można w każdej chwili 
oprzeć głowę na ramieniu z całą ufnością, że tej ufności nie 
nadużyje i nie skorzysta ani odosobnienia, ani z chwilowej 
słabości, ani z szarej godziny, ani z tego, że miłość rozbraja 
kobietę i osłabia. On, przeciwnie, może dlatego że tracił 
głowę, postępował tak, jakby sądził, że przyjaźń i stosunek 
koleżeński dodają tylko praw narzeczeństwu. Stąd zrodziła 
się w nich zobopólna czujność: w nim baczna na wszystko, z 
czego można było skorzystać, w niej baczna na to, czego 
należało unikać. Z początku milcząca – czujność ta 
przerodziła się wkrótce w sprzeczki. Następowały po nich 
przeprosiny, które byłyby potęgowały miłość obojga, gdyby 
nie to, że Krzycki nawet i przepraszał zbyt zapalczywie. I 
nieporozumienie było w rzeczywistości głębsze, niż oboje 
myśleli, albowiem gdy Hanka sądziła, że ze względu na to, 
co niegdyś między nimi zaszło, on powinien być tym 
powściągliwszym i okazywać jej tym większy szacunek, on 
w chwilach, gdy zaślepiała go żądza, zdawał się mniemać, 
że właśnie ta przeszłość wraz z jej spalonymi mostami 
upoważnia go do wszystkiego. Z tych powodów rysował się 
od czasu do czasu zaczarowany gmach ich szczęścia, a 
byłby rysował się jeszcze silniej i prędzej, gdyby nie to, że w 
Krzyckim byk materiał na wszystko – i że przychodziły nań 
chwile zupełnie odmienne. Nieraz w jasne noce, gdy 
siedzieli na balkonie, wychodzącym na ogrody, w 
mieszkaniu Hanki i gdy z sąsiedniego balkonu dochodził 
śpiew skrzypców Maryni, a światło księżyca zdawało się 
spać cicho na przeciwległych murach, usypiały również i 
zmysły Władysława. Dusza jego ukołysana widokiem 
ukochanej istoty, bielejącej jak biały anioł w mroku – 
upojona zapachem liści i kwiatów, uskrzydlona muzyką, 
cicha jak cicha noc letnia, roztapiała się w jakieś 
powszechne a słodkie i czyste uczucie, które obejmowało 
Hankę i niosło ją ku gwiazdom. Wrażliwa dusza dziewczyny 
odczuwała to wówczas i po prostu tonęła w szczęściu. 
Ale były to przelotne nastroje. W chwilę później, gdy 
Krzycki dawał jej dobranoc, i gdy całował jej ręce i czoło, 
wnet budziła się w nim wiecznie głc ,"na żądza i szukał jej 
ust, przyciskał jej piersi do swoich, tracił pamięć – a gdy 
wydzierała mu się z ramion, mówił, że nie obiecywał jej być 
kwakrem angielskim – i rozstawali się, jeśli nie gniewni, to 
jakby upokorzeni oboje i smutni. 
I ten smutek bratał się z miłością. Ale zdarzało się często, że 
Władysław rozbrajał Hankę swą wielką otwartością, która 
stanowiła rzeczywisty jego przymiot. 
– Ty, Hanuś moja – mówił jej raz po cięższej sprzeczce – 
chciałabyś, żebym ja wylazł na jakąś drabinę i siedział na 
najwyższym szczeblu. Na chwilę – dobrze! mogę! Ale 
siedzieć tam zawsze, to bym tak samo nie potrafił, jak 
chodzić ciągle na szczudłach. Ty sobie nie wyobrażaj, że 
jestem czymś więcej, niż jestem. Ja jestem sobie zwyczajny 
człowiek, który się tym tylko różni od innych, że cię kocha 
nad wszystko. 
– Nie, Władku – odpowiedziała Hanka – ja wcale nie chcę, 
żebyś był jakąś wielkością, bo pamiętam, co mówią Anglicy, 
że największym arcydziełem bożym jest u  z  i w y  z ł o 
w i e k. 
– Ja tam broiłem trochę, ale myślę, że jestem uczciwy. 
– Tak, ale pamiętaj, że nie ten jest uczciwym człowiekiem, 
kto nie robi źle, ale ten, kto robi dobrze. W tym mieści się 
wszystko. 
– Zgoda i na to. Ty mnie tego nauczysz. – I ty mnie. 
– Ha! będziemy gospodarzyli w Jastrzębiu i będziemy robili, 
co będziemy mogli. Tam jest dużo roboty i to takiej, do 
której jestem zdolny. Być dobrym gospodarzem, być 
dobrym dla ludzi, uczyć ich – uczyć, kochać, oświecać – być 
też dobrym obywatelem kraju, a w razie potrzeby zginąć dla 
niego – do tego, słowo ci daję, jestem zdolny. Tak jest! I oto 
masz mnie. Ale wszystko razem wziąwszy, nie będzie ci ze 
mną źle, Hanuś... Zanadto cię kocham, by ci mogło być źle. 
Tylko, moje złoto, moje kochanie, moja różana pani – nie 
każ mi ciągle siedzieć na drabinie, bo tego nie potrafię. 
Hankę przejednywała jego prostota i szczerość. Myśl o 
wspólnym życiu w Jastrzębiu, o ukochaniu tego ludu, 
którego była dzieckiem, o uczeniu go, o pracy nad nim i dla 
niego uśmiechała się jej i nęciła ją tak silnie jak nic innego. 
Wrócić do Polski i zająć się wsią polską to był jej zamiar, 
który powzięła zaraz po śmierci państwa Anney. A teraz 
takie właśnie widnokręgi otwierał przed nią ten dawny 
„panicz", którego kochała jeszcze jako prosta dziewczyna. 
Więc była mu wdzięczna, była gotowa podnosić w duszy 
jego zalety, usprawiedliwiać wady, kochać go – i wytrwać 
przy nim wiernie, a w zamian – nie chciała nic więcej, jak 
żeby i on kochał ją, nie tylko zmysłami, ale prawą i czystą 
miłością i by patrzył na nią przede wszystkim jak na 
towarzyszkę życia „for u~orse and better!...” 
I dlatego, gdy przychodziły takie chwile, w których zdawało 
jej się, że on widzi w niej głównie przedmiot swych żądz i 
nie umie wcale znaleźć w sobie siły do walki z nimi i do 
podniesienia swego uczucia na szlachetne wyżyny, 
zwątpienie ogarniało jej serce i nie mogła się oprzeć 
myślom, że on nie jest taki, jakim by go mieć chciała. 
– Ale jednak – pocieszała się w duchu – to szczera i 
prawdziwa natura, a gdzie jest szczerość i prawda, tam 
wszystko może się odnaleźć. 
Krzycki zaś był istotnie szczery i to do tego stopnia, że 
można go było przejrzeć na wylot, jak gdyby był szklany. 
Dowodem tego była opinia, którą w rozmowach z Grońskim 
wygłaszał o nim doktór Szremski. 
– Mnie – mówił – interesuje dzisiejsza panna Hanka 
Skibianka jeszcze dziesięć razy więcej, niż dawna panna 
Anney i życzę jej szczęścia z całej duszy. Ale jeśli ona oprze 
to szczęście na uczuciu, jakie ma dla niej Krzycki, to boję 
się, że się zawiedzie... Ja nie chcę powiedzieć o nim nic 
złego. Owszem, to dla mnie sympatyczny typ, bo ogromnie 
nasz, ogromnie swojski. Gdyby Krzycki żył sto lat temu i 
był ułanem, szarżowałby pod Somosierrą nie gorzej od 
Kozietulskich i Niegolewskich. Tylko on należy do tego 
rodzaju ludzi, którym dla jakiejś idei lub dla jakiegoś 
uczucia łatwiej zginąć niż dla nich żyć i w nich wytrwać 
Zwracać się ku jednej idei lub ku jednemu uczuciu, ,jak igła 
magnesowa zwraca się na północ – to nie ich moc ani ich 
rzecz. Oni potrzebują dystrakcji, rozrywek. I nie ma w tym 
nic dziwnego. Pomyśleć tylko, że przez całe wieki nikomu w 
świecie nie było lepiej niż rozmaitym Krzyckim i Grońskim 
– nikomu! Toteż wysysali rozkosze z życia, jak sok z 
winogron. Jedli, pili, bawili się, hulali –ba! bili się nawet dla 
przyjemności. Nie byli źli ani okrutni, bo człowiek 
szczęśliwy nie może być zupełnie zły. Mieli w sercu pewne 
uczucie ludzkości. Folgowali plemionom, które im 
podlegały, ale przede wszystkim – folgowali sobie. Stąd na 
dnie duszy polskiej leży zawsze folga. Przyszły teraz czasy 
pokuty, a ta folga, prawem dziedziczności, zwłaszcza w tej 
wystarczy ani miłość dla kobiety, ani dla Ojczyzny. Będzie 
je kochał i w danym razie zginie dla nich, ale w życiu będzie 
sobie folgował. I widzi pan, właśnie dlatego powiedziałem, 
że nie tacy naszą społeczność odbudują. 
– A jacy? – zapytał Groński. 
– Przyszłe pokolenia – nie brzuchate, nie dobroduszne, nie 
gadatliwe, nie łase na rozkosze zmysłów, na przyjemnostki 
życia, nie – niby do wszystkiego dobre, ad o niczego 
niezdatne – twarde, uporne, milczące i fachowe. Niedola i 
niewola orzą pod nie grunt od stu lat. 
– A dzisiejsza chwila grunt nawozi – rzekł Groński. Szkoda 
tylko, że ten nawóz tak cuchnie!... 
– To nie nawóz, to nawiany piasek, który wyjaławia naszą 
glebę – odrzekł z energią doktór. 
I począł kląć. 
XVIII 
Dołhański zawojował jednak do wysokiego stopnia i swoją 
narzeczoną, i przyszłą teściową, albowiem wymógł na nich, 
nie były osobiście u Hanki i zaprosiły ją na ślub. Skłonił je 
do tego uwagą, iż bądź co bądź należy zachować choć 
pozory dobrych stosunków z przyszłymi sąsiadami z 
Jastrzębia, a zwłaszcza przekonał wiadomością, którą 
przyniósł z wysokich sfer, że high–life godzi się z myślą 
przygarnięcia Hanki, tymczasem zaś chciałby ją z bliska w 
kościele zobaczyć. Po ich wizycie, w czasie której i matka, i 
córka zachowywały się pod bacznym okiem Dołhańskiego, 
nie tylko poprawnie, ale zupełnie uprzejmie, cofnęła i pani 
Krzycka swój zamiar nieuczestniczenia w obrzędzie 
ślubnym. 
Odbył on się w pierwszych dniach tygodnia, w kościele 
Wizytek przy licznym napływie dam wielkiego świata i 
utytułowanych kolegów Dołhańskiego z klubu. Grała w tym 
istotnie rolę chęć przyjrzenia się z bliska chłopce– 
milionerce, ale także i Dołhańskiemu. Ci z jego znajomych, 
którzy znali panie z Górek, opowiadali poprzednio, że bierze 
on pannę zamożną, ale starą i śmieszną – wskutek czego 
dobrzy koleżkowie chcieli obaczyć, jaką też będzie miał 
minę, by następnie mieć przedmiot do drwin i konceptów. 
Ale pod tym względem czekał ich najzupełniejszy zawód. 
Dołhański, prowadzony z jednej strony przez Grońskiego, z 
drugiej przez hrabiego Gila, szedł przez kościół tak pewny 
siebie, tak zimny i z takim uśmiechem na ustach, jakby to on 
miał prawo i ochotę drwić z koleżków. Wysoka i chuda 
panna młoda wyglądała zresztą w ślubnej powłóczystej 
sukni nieźle. Miała za dużo pudru na twarzy, zanadto długi 
welon i zanadto „drżała jak liść”, co robiło wrażenie, jakby 
ten liść czynił to trochę umyślnie. Nie było w niej jednak nic 
wielce śmiesznego – i gdy klęknęła przed ołtarzem, damy i 
kawalerowie, patrzący z głębi kościoła, musieli przyznać, że 
jest w jej białej wysmukłej postaci nieco wdzięku. Lecz oczy 
obecnych zwracały się głównie na Hankę, która przesunęła 
się przez nawę pod rękę z Władysławem, jak jasny, 
wiosenny obłok. Panom z klubu wydało się, że z chwilą jej 
wejścia zrobiło się w kościele widniej. Hrabia Gil, który 
znalazł się blisko niej, za stallami, wyraził się następnie w 
pewnym salonie, iż bije od niej różowe ciepło. Inni 
potwierdzili to natychmiast, a na dowcip jednej z dam, że 
chcąc się podobać, trzeba widocznie być nie tylko kobietą, 
ale i kaloryferem odpowiedzieli, że trzeba absolutnie. 
Tymczasem zazdroszczono Władysławowi i milionów pana 
Anney i Hanki, która tak skupiła na sobie powszechną 
uwagę, że pani Otocka i Marynia przeszły prawie 
niedostrzeżone. Obie nie wyglądały też tego dnia korzystnie. 
W pani Otockiej małżeństwo Dołhańskiego budziło pewien 
niesmak, co odbijało się w jej twarzy, a Marynia otwierała 
zanadto z ciekawości usta, a przy tym obnażone jej 
ramionka były tak szczupłe i jak zwykle u niedorosłych 
panien tak czerwone, że wzbudzać mogły tylko litość. Panie 
z wielkiego świata nie patrzyły zresztą ani na jedną, ani na 
drugą jeszcze i dlatego, że Krzycki ze swoją postawą i 
twarzą ułana z czasów Księstwa Warszawskiego stał się tym 
ogniskiem, do którego zbiegły się wszystkie promienie ich 
szyldkretowych lornetek. 
Z chwilą ukazania się księdza zapadła cisza .i rozpoczął się 
obrzęd. Lornetki skierowały się teraz na ołtarz. Z dala widać 
było spływający spod kwiatów pomarańczowych welon 
panny młodej i łysiejącą nieco na samym szczycie głowę 
Dołhańskiego, po której pełgały odblaski migocących w 
mroku świec. Krzycki pochyliwszy się ku Hance począł 
szeptać: „I my wkrótce...”, a ona przymknęła powieki na 
znak, że tak – po czym, gdy spotkały się ich oczy, 
zarumieniła się mocno i podniosła do ust swą koronkową 
chustkę, a następnie utkwiła wzrok w ołtarzu, przypomniało 
się jej bowiem, jak niedawno migotały im tak samo świece 
w kaplicy Świętego Krzyża, gdy razem modlili się o 
przyszłe szczęście. Tak! Wkrótce tam uklękną znowu, po to 
by już nie rozłączyć się więcej w życiu. I na tę myśl pełne 
słodyczy, ale zarazem i niepokoju uczucie wypełniło jej 
piersi. 
Tymczasem w ciszy dał się słyszeć głos księdza: 
„Edwardzie, czy chcesz wziąć za małżonkę tę Kajetanę, 
którą przed sobą widzisz?” – gdy zaś Dołhański potwierdził 
to stanowczo, a po nim i Kajetana wyszemrała, że chce tego 
oto Edwarda, związano im ręce stułą i obrzęd szybko 
dobiegł do końca, po czym orszak weselny opuścił kościół. 
Państwo młodzi mieli za dwie godziny wyjechać za granicę, 
ale przedtem czekał na nich w sali hotelowej obiad, na który 
zaproszono z krewnych pana młodego tylko panią Krzycką z 
Władysławem oraz Hankę, jako jego narzeczoną, i obie 
siostry – z dalszych zaś, Grońskiego i hrabiego Gila, jako 
drużbów. Obiad wraz z nieodzownymi toastami trwał 
krótko, po czym państwo młodzi odeszli każde do siebie i po 
pewnym czasie pojawili się znowu, już w ubraniach 
podróżnych. Rozpoczęła się zwykł2l przedwyjezdna 
krętanina, wynoszenie kufrów, drobnych tobołków i 
świetnych przyborów podróżnych Dołhańskiego, który i w 
czasie obiadu, i w tych ostatnich chwilach okazywał taką 
zimną krew i taką flegmę, że wszyscy lordowie angielscy 
mogli mu jej pozazdrościć. Bez najmniejszego pośpiechu 
rozmawiał z paniami; wyraził żal Maryni, że nie będzie na 
koncercie; pani Otockiej powiedział, że w znacznej części, 
jej zawdzięcza dzisiejsze szczęście, a następnie polecał 
Górki sąsiedzkiej opiece Krzyckiego i żartował z Grońskim, 
namawiając go, by poszedł w jego ślady. 
Wspaniały ten jego spokój dziwnie odbijał od niepokoju i 
roztargnienia panny młodej. Na pół godziny przed 
wyjazdem, a zaraz po przebraniu się w podróżną suknię, 
poczęła pani Dołhańska spoglądać na matkę pytającym 
wzrokiem, jakby oczekując od niej czegoś takiego, co 
zostało pominięte i zapomniane, a czego zaniechać żadną 
miarą nie należało. Trwało to tak długo, że zwróciło 
powszechną uwagę, a gdy pani Włócka zdawała się w 
dalszym ciągu nie rozumieć pytających spojrzeń, wezwała ją 
wreszcie panna Kajetana na osobną rozmowę do pokoju, 
leżącego obok sali, w której odbywał się obiad. 
Do uszu gości poczęły przez jakiś kwadrans dochodzić 
trwożne, lubo przyciszone okrzyki: „ach!” i „och!”, a 
następnie oblubienica weszła do sali z oczyma zakrytymi 
dłońmi. Lecz po chwili opuściła ręce wzdłuż sukni i 
spoglądając na Dołhańskiego takim wzrokiem, jakim 
antylopa spogląda na lwa, zapytała zaledwie doslyszalnym, 
mdlejącym głosem: 
– Edwardzie, może już czas? 
Groński, Krzycki i hrabia Gil przygryźli usta, Dołhański zaś 
spojrzał na zegarek i rzekł: 
– Mamy jeszcze pięć minut. 
XIX 
Chmurki pojawiające się między Hanką a Krzyckim poczęły 
stopniowo przeradzać się w chmury. Chwilami przestawali 
się wzajem rozumieć. Hanka coraz częściej borykała się z 
myślą, czy Władysław, mimo dobrego serca i mimo 
zdolności do odczuwania wszystkiego, co wysokie i 
szlachetne, nie jest to słaby charakter, który w chwili 
jakiegoś doraźnego porywu lub namiętnych uniesień nie 
umie się im oprzeć i wydobyć z siebie żadnej mocy, choćby 
chodziło o jego własną godność. I na tę myśl ogarniał ją 
głęboki smutek. Ale jeszcze boleśniej dotykała ją inna strona 
rzeczy. Oto doszła do przekonania, że uczucia jego dla niej 
były lepsze, czystsze i jakby bardziej wstydliwe wówczas, 
gdy myślał, że ona jest panną Anney. Pamiętała rozmaite 
chwile i w Jastrzębiu, i w Warszawie, w których była pewna, 
że ten palący płomień miłości, jaki rozgorzał w jego sercu, 
był zarazem ofiarnym płomieniem czci. A teraz, gdy mu 
powiedziała, że jest dawną Hanką, czysty ogień zmienił się 
przeważnie w pożogę zmysłów. Dlaczego? Czy przyczyną 
tego był dawny grzech, czy to, że była chłopką? W 
odpowiedzi na te pytania tkwił dojmujący ból, albowiem 
czuła Hanka, że tak się stało dla obydwóch tych powodów. 
Ale myliła się sądząc, że Krzycki nie rozumie, iż właśnie z 
tych dwóch powodów powinien postępować wprost 
przeciwnie, by zatrzeć w niej pamięć grzechu, podnieść ją 
we własnych jej oczach i uczcić w niej przyszłą swą żonę. 
On rozumiał to zupełnie jasno i częstokroć zdarzało się, że 
po rozstaniu się z nią wymyślał sobie, nie przebierając słów i 
ślubował w duchu poprawę. Ale ponieważ w swym łatwym 
życiu nie przywykł walczyć z niczym, a przede wszystkim 
walczyć ze sobą, więc trwało to krótko, dopóty tylko, dopóki 
był od niej z dala, dopóki nie owionęło go bijące od niej 
ciepło, dopóki nie utonął w jej oczach, nie poczuł w 
dłoniach jej dłoni i nie spił się jej kobiecymi ponętami. 
Wówczas rozum ślepnął w nim i ciemniał, stawał się sługą 
krwi, pełnym sofizmatów faktorem zmysłów, a 
wspomnienie dawnej Hanki ze młyna, zamiast hamować 
pokusę, potęgowało ją tym bardziej. 
W takich warunkach, prędzej czy później, musiała zerwać 
się nad głowami tych dwojga burza i narobić spustoszeń. 
Jakoż i zerwała się prędzej, niż Krzycki myślał. 
Pewnego razu, przyszedłszy szarą godziną do Hanki, zastał 
ją w dziwnym i niezwykłym stanie. Była jakaś podniecona, 
na twarzy miała wypieki, oczy zaczerwienione, a ręka, którą 
mu podała, drżała widocznie. Z początku nie chciała mu 
powiedzieć, co jej jest, ale gdy usiedli przy sobie począł ją 
błagać, by nie robiła przed nim tajemnicy z niczego i 
powiedziała mu, nie tylko jako narzeczonemu, ale i jako 
najlepszemu przyjacielowi, co zaszło. 
Hankę przejednywało zawsze odwoływanie się do przyjaźni, 
więc po chwili, uśmiechnąwszy się smutno, rzekła: 
– Nie chodziło o żadną tajemnicę, ale wolałam zachować 
przykrość tylko dla siebie. Czy pan zauważył moją służącą 
Polcię? 
(Hanka mówiła od pewnego czasu narzeczonemu: pan, 
sądząc, że w ten sposób utrzyma go łatwiej w odpowiednim 
oddaleniu). 
– Polcię? – powtórzył Krzycki i choć ostatecznie nic tak 
dalece nie miał sobie do wyrzucenia, powstał w nim nagły 
niepokój – Polcię? A jakże! Przecie była w Jastrzębiu i 
widywałem ją tu co dzień. Cóż się stało? 
– Zrobiła mi okropnie przykrą scenę i porzuciła mnie. 
– Dlaczego? 
– Właśnie, że nie wiem. Była zawsze bardzo gwałtowna i 
nerwowa, ale bardzo uczciwa. Toteż przywiązałam się do 
niej i myślałam, że i ona przywiązała się do mnie. Ale od 
pewnego czasu zauważyłam w niej jakby niechęć ku sobie, z 
każdym dniem większą. Doprawdy nie byłam dla niej nigdy 
zła... nawet przeciwnie. Więc składałam wszystko na nerwy. 
Tymczasem dziś przyszło do wybuchu, i tak mi przykro! tak 
przykro! 
Głos Hanki załamał się i znać było, że odczuła głęboko całe 
zajście, więc Krzycki przycisnął do ust jej dłoń i zapytał ze 
współczuciem: 
– Cóż to był za wybuch? 
– Po południu, a raczej po powrocie Maryni z próby, 
miałyśmy jechać z nią i z Zosią na miasto, więc chcąc 
zmienić suknię kazałam ją sobie podać. Polcia poszła po nią, 
jak zwykle, i przyniosła, ale nagle rzuciła ją na ziemię i 
poczęła deptać, a przy tym krzyczeć jakimś przeraźliwym 
głosem, że więcej mi służyć nie będzie. W pierwszej chwili 
straciłam głowę, bo przyszło mi na myśl, że dostała 
pomieszania zmysłów... 
– Zwariowała na pewno! –– przerwał Krzycki – ale cóż 
dalej? 
– Zatrzasnęła drzwi i poszła. Więcej jej nie widziałam. W 
godzinę później przyszedł ktoś po jej rzeczy i pensję. 
Tu Hanka poczęła potrząsać głową. 
– A jednak, kiedy sobie przypomnę tę niechęć i to, co mi 
powiedziała w ostatniej chwili, myślę, że to nie był atak 
pomieszania, tylko wybuch nienawiści, której dłużej 
utrzymać w sobie nie mogła. A to dla mnie taki zawód, taki 
zawód! 
– Pani moja:.. Hanuś! – rzekł Krzycki, chwytając jej obie 
ręce – czy to warto tak brać do serca postępek jednej głupiej 
złośnicy? Bo to głupia złośnica, nic więcej. Dość było na nią 
spojrzeć. Uspokój się, Hanuś, to przecie tylko rzecz 
chwilowa, o której trzeba jak najprędzej zapomnieć. Pomyśl, 
kto ty jesteś, a kto ona! Przyszły takie czasy, w których 
wszystko przewraca się do góry nogami... Takie zajścia 
wszędzie się teraz zdarzają. Ale to przejdzie. Tymczasem 
my oboje mamy tyle powodów do radości, że wobec niej 
takie marne ukłucia powinny znikać. 
I począł przyciskać kolejno jej ręce do ust i do piersi i 
patrzeć jej w oczy, lecz to powiększyło jej rozżalenie; Hanka 
bowiem, chcąc oszczędzić zbytniej przykrości i 
narzeczonemu, i sobie, nie wyznała mu wszystkiego. 
Przemilczała mianowicie to, że rozszalała pokojowa 
krzyknęła jej na odchodnym w oczy: „Ty chamko! tyś 
powinna mnie służyć, nie ja tobie! –Do krów tobie, nie do 
pałacu!” Może być, że Hanka nie wzięłaby tak do serca tych 
słów, gdyby nie poprzednie zadrażnienia w stosunku z 
Krzyckim i gdyby nie myśl, że i on przekraczał pewne 
granice, może dlatego, że była dawniej jego kochanką i 
chłopką. Ale ten właśnie powód sprawił, że cierń utkwił w 
jej sercu głębiej, niż był powinien, i że zrodziły się w niej 
obawy co do przyszłego życia, w którym podobne zajścia 
mogły się powtarzać częściej. 
Toteż słowa Krzyckiego o czekającej ich radości były tylko 
kroplą przepełniającą kielich goryczy, a jego pieszczoty 
podziałały na rozżaloną dziewczynę tak jak na dziecko, 
które tym bardziej się rozrzewnia, im bardziej je pocieszają. 
Przyszła na nią chwila słabości i wyczerpania. Zwykłe siły 
opuściły ją, stargały się nerwy i poczęła płakać, a wstydząc 
się jednocześnie tych łez, ukryła twarz na jego piersiach. 
– Hanuś moja, Hanuś! – powtarzał Krzycki. 
I jął całować jej jasne włosy. Następnie objąwszy dłońmi jej 
skronie podniósł zapłakaną twarz i scałowywał łzy. Nie 
broniła się – więc po chwili znalazł ustami jej drżące wargi. 
– Hanuś! Hanuś! – szeptał zdyszanym głosem. 
War żądzy coraz bardziej zaćmiewał mu rozum, zaćmiewał 
serce, pamięć. Pił z ust dziewczyny, póki starczyło mu 
oddechu; zapamiętał się jak pijak, a wreszcie chwycił ją w 
ramiona. 
– Hanuś! Hanuś!... 
I stało się, że obraził ją ciężko, że do upokorzenia, jakie ją 
dziś spotkało, dodał nowe upokorzenie, do obelgi nową 
obelgę – i że rozdzieliła ich po prostu przepaść! 
XX 
Krzyckiego, gdy nazajutrz zbudził się po krótkim, 
męczącym śnie nad ranem, ogarnęła zgryzota i szalony 
gniew na samego siebie. Przypomniał sobie wszystko, co 
zaszło. Przypomniał, że wczorajsze rozstanie się z Hanką 
było niemal równoznaczne ze wskazaniem mu drzwi; 
wróciły mu złym echem własne nędzne i okrutne słowa, 
które powiedział jej w uniesieniu w chwili rozstania, że jeśli 
opór jej płynie z obawy, że on później zerwie małżeństwo, 
to niech wie, że to jest obawa płonna. – A więc przypisał ten 
opór lichym, idącym z rachuby, pobudkom. I on, człowiek, 
który przyznawał sobie nie tylko dobre wychowanie, ale i 
subtelne poczucie honoru oraz osobistej godności – on, 
Krzycki, mógł znaleźć w sobie tyle duchowego chamstwa, 
by tak postąpić, jak postąpił i powiedzieć to, co powiedział. 
W pierwszej chwili po otwarciu oczu wydawało mu się to 
wprost niepodobieństwem, jakimś dalszym ciągiem sennej 
dławiącej zmory, która powinna była zniknąć wraz z 
światłem dziennym. 
Lecz owa zmora była ciężką rzeczywistością. Należało się z 
nią liczyć i zaradzić jej w jakikolwiek sposób. Krzycki siadł 
do pisania listu, w którym bił się w piersi, oskarżał i 
przepraszał. Mówił, że nikt nie potrafi go tak potępić, jak on 
sam siebie potępia, i jeżeli ośmiela się prosić o przebaczenie, 
to tylko w nadziei, że może jeszcze jakiś głos, jakieś echo 
lepszych chwil przemówi za nim w jej sercu i wyjedna mu 
przebaczenie. Prosił w końcu o możność powtórzenia 
osobiście słów listu i odpowiedź nawet w takim razie, gdyby 
wyrok wydany na niego był ostateczny. 
Ale gdy posłaniec, który chodził z listem, oznajmił mu za 
powrotem, że odpowiedzi nie będzie, wówczas wpadł w 
rzeczywistą rozpacz. Jak prawdziwemu pieszczochowi 
życia, nieprzywykłemu do oporu i przeszkód, a 
przekonanemu, że wszystko mu się należy, poczęło się teraz 
wydawać, że to jest więcej niż zasłużył, że to jemu dzieje się 
teraz krzywda. Nie dał jednak za wygraną. Miał nadzieję, że 
Hanka może przed otwarciem jego listu oświadczyła, iż 
odpowiedzi nie będzie, a po przeczytaniu go wzruszy się, 
zmięknie i cofnie postanowienie. Podtrzymywany tą 
nadzieją, ubrał się i przez godzinę chodził po mieście, by 
dać Hance czas do porachunku z własnym sercem, a 
następnie zadzwonił do jej mieszkania. 
Lecz nie przyjęto go. Wówczas przyszło mu do głowy udać 
się do pani Otockiej. Po chwili wszelako zmiarkował, że 
przyczyny rozdziału z Hanką były tego rodzaju, iż mówić o 
nich ani z panią Otocką, ani z matką niepodobna. W duszy 
począł teraz oskarżać Hankę wprost o okrucieństwo, ale 
jednocześnie im większe piętrzyły się między nimi 
trudności, tym większy ogarniał go żal. Nie mógł żadną 
miarą pogodzić się z myślą, by coś, co uważał za swoje, 
zostało mu odjęte – i jak zwykle ludzie słabi, począł 
rozczulać się sam nad sobą. 
Od pani Otockiej udał się do Grońskiego, uważając, że to 
jest jedyny człowiek, z którym może mówić otwarciej i 
którego pośrednictwo będzie skuteczne. I tu jednak czekał 
go zawód. Groński cierpiał od kilku dni na oczy i nie wolno 
mu było czytać, co wprawiało go w zły humor. Z tego 
powodu przyjął Krzyckiego obojętniej niż zwykle. Krzycki 
przekonał się przy tym, że o przyczynie zerwania ciężko 
było mówić nie tylko z panią Otocką lub z matką, ale nawet 
z mężczyzną i starym przyjacielem, który wiedział o 
dawniejszym jego stosunku z Hanką. Poczucie wstydu 
więziło mu po prostu słowa w gardle i począł tak rzecz 
obwijać, tak kołować, mówić tak ogólnikowo o 
nieporozumieniu i o potrzebie przyjaznego pośrednictwa, że 
Groński spytał w końcu z odcieniem zniecierpliwienia: 
– Powiedz mi jasno, o coście się poróżnili, to dopiero 
wówczas powiem ci, czy się podejmę was godzić. 
I widocznie nie przywiązywał do sprawy wielkiej wagi, 
gdyż machnął ręką i dodał: 
– A najlepiej pogódźcie się sami. 
– Nie – odrzekł Krzycki – to jest rzecz poważniejsza, niż 
pan myśli i sami nie dojdziemy do zgody. 
– Więc ostatecznie o co poszło? 
Wstyd, wysiłek i przymus odbił się na twarzy Władysława. 
– W chwili zapomnienia i uniesienia – rzekł – przeszedłem... 
to jest... chciałem przejść... pewne granice... 
I uciął. 
Groński począł patrzeć na niego zdumionymi oczyma i 
zapytał: 
– A ona? 
– Przecie gdyby się było co stało, nie przyszłoby do 
zerwania i nie mógłbym o tym teraz mówić. Ona kazała mi 
pójść za drzwi i nie pokazywać się więcej. . 
– Niech jej Bóg da zdrowie! – zawołał Groński. 
Nastało milczenie. Groński chodził wielkimi krokami po 
pokoju, powtarzając co chwila: „Nie do uwierzenia!”, to 
znów: „Niesłychana rzecz!”, przy czym twarz jego stawała 
się coraz surowsza i zimniejsza. 
Po czym siadł i patrząc na Krzyckiego jął z wolna mówić. – 
Znałem wielu ludzi, nawet między naszą arystokracją, u 
których pod polorem towarzyskim, pod wysokim 
urodzeniem i wszelkimi pozorami wykwintnego 
wychowania taiło się zwyczajne grube chamstwo. Jeśli ta 
uwaga może być dla ciebie jaką pociechą, to ją przyjmij, bo 
innej dla ciebie nie mam. 
Nagła fala gniewu zalała serce i rnózg Krzyckiego. Przez 
chwilę zmagał się sam ze sobą, by nie wybuchnąć i nie 
odpowiedzieć obelgą na obelgę, w końcu jednak przemógł 
się i odrzekł głuchym głosern: 
– Zasłużyłem... 
Lecz Groński, nie rozbrojony tym wyznaniem mówił dalej: 
– Nie, mój drogi. Ja nie podejmę się twojej obrony, bo 
postąpiłbym wbrew memu przekonaniu. Tobie, mniej niż 
każdemu innemu, wolno było sobie folgować, choćby ze 
względu na przeszłość. I twoja narzeczona tak to musi 
rozumieć, a przy tym nie zapomina i o swym pochodzeniu. 
Tobie mniej było wolno! Ona miała stokroć słuszność 
pokazując ci drzwi. Rzecz jest istotnie poważniejsza, niż 
myślałem, i tak poważna, że nie widzę na nią rady. Tyś nie 
uszanował w pannie Hannie swojej przyszłej żony, a zatem 
siebie samego i własnej czci. A wobec tego, jak i ona może 
cię szanować i co o tobie może myśleć? 
– Wiem – odrzekł równie głuchym głosem Krzycki – i sam 
sobie to wszystko prawie tymi samymi słowami 
powiedziałem. Napisałem do niej dziś rano list błagając o 
przebaczenie – nie było odpowiedzi. Byłem u niej osobiście, 
nie przyjęto mnie. Więc przyszedłem do pana po ostatni 
ratunek – bo... za mną przemawia tylko jedno... Źle 
postąpiłem, grubiańsko i nędznie, ale nie przestałem jej 
kochać. – Nie ma dla mnie bez niej życia i choć pan temu 
może nie uwierzy, to jednak tak jest, że pod ~tym szałem, 
który mię opętał, pod tą pianą, która mnie zaślepiła i pod 
którą dziś tonę, leży uczucie nie tylko głębokie, ale i 
czyste... 
Groński znów zaczął przemierzać wielkimi krokami pokój, 
albowiem wzruszyły go nieco słowa Krzyckiego. 
On zaś mówił dalej: 
– Jeśli nie będzie czytała moich listów i nie zechce mnie 
przyjąć, to ja jej nie będę mógł tego powiedzieć. Więc 
chodzi o to, by ktoś jej to powiedział w moim imieniu. Do 
matki ani do Otockiej udać się z tym nie mogę... Myślałem 
że pan... ale skoro pan odmawia, to nie mam już nikogo... 
– Spójrz jednak w oczy rzeczywistości – rzekł łagodniej 
Groński. – Bo przecie może być i to, że jej miłość dla ciebie 
podarła się od razu w strzępy. A w takim razie skąd ją 
weźmie, jeśli jej już nie ma? 
– Niech mi to powie, to przynajmniej jeszcze mi się należy. 
Zapadło ponowne milczenie. 
– Słuchaj –rzekł wreszcie Groński. – Byłem zawsze 
przyjacielem i twoim, i twojej matki, ale tej misji, którą mi 
chcesz powierzyć, podjąć się nie mogę. Nie mogę między 
innymi i dlatego, że jeżeli twoja narzeczona nie odpowiada 
tobie, to tak samo może i mnie nie odpowiedzieć. Jednym 
spojrzeniem, jednym słowem zamknie mi usta – i na tym się 
skończy. Ale spróbuj innej drogi. Panna Hanna przychodzi 
dość często z Marynią na próby, na których ja bywam 
zawsze, a potem odprowadzam obie do domu. Przychodź i 
ty ze mną. Może znajdziesz sposobność, by z nią pomówić. 
W czasie powrotu do domu ja wezmę Marynię, a ty 
zostaniesz z nią. Myślę, że cię nie odtrąci, choćby ze 
względu na Marynieę, której nie zechce wtajemniczać w 
wasze zajścia... Wówczas powiesz jej to, co powiedziałeś 
mnie, a także, że prosisz ją o rozmowę, która, jeśli nie może 
być inaczej – będzie ostatnią. Trzeba i dla świata 
upozorować jakoś wasze zerwanie – więc przypuszczam, że 
się na to zgodzi. Jeżeli nie, pomyślimy o czym innym. 
Krzycki począł ściskać mu ręce i rzekł: 
– Może by przez Zosię dowiedzieć się, czy to już na zawsze. 
– Rozumiesz, że o przyczynie waszego zerwania ona może 
nie chciała mówić i z panią Otocką. 
– Rozumiem, rozumiem!... 
– Ale ty masz teraz gorączkę – rzekł Groński. – Ręce masz 
rozpalone... Idź, staraj się ochłonąć i uspokoić... 
XXI 
Laskowicz widywał teraz Marynię wprawdzie z daleka, ale 
codziennie. Nawet w dni słotne, w czasie których nie 
przychodziła piechotą na próby, lecz przyjeżdżała, czatował 
przy schodach gmachu, by ją widzieć wysiadającą z 
powozu. W dni pogodne wyczekiwał zwykle niedaleko jej 
domu, a następnie szedł za nią aż na miejsce. Ponieważ 
między służbą w gmachu znalazło się kilku „towarzyszów”, 
ci ułatwili mu w końcu wejście i na próby. Ukryć się w 
lożach lub w końcowych rzędach krzeseł było mu łatwo, 
gdyż w czasie prób oświecano jasno tylko estradę, w samej 
zaś sali mrok rozwidniało zaledwie kilka lamp, które 
zapalano dlatego, by garść uprzywilejowanych miłośników 
muzyki, zajmująca miejsca za orkiestrą, nie była pogrążona 
w zupełnej ciemności. – Wśród tych uprzywilejowanych 
Laskowicz rozeznawał często znajomych: Grońskiego, panią 
Otocką, starego rejenta, pannę Anney, czasem Krzyckiego, a 
dwa lub trzy razy doktora Szremskiego. Ale mimo 
nienawiści dla Władysława, a w części także dla doktora i 
Grońskiego, mało się nimi zajmował i mało o nich myślał, 
gdyż oczy jego nie odrywały się prawie ani na chwilę od 
Maryni. Ogarniał wzrokiem jej dziewczęcą postać, 
wysuniętą na brzeg estrady, skąpaną w blaskach 
elektryczności, samą przez się świetlistą i mimo woli 
przypominał mu się ów alabastrowy posążek, który stary 
kanonik uważał za największy swój skarb. Laskowicz nie 
był człowiekiem wykształconym. Jednostronne studia 
przyrodnicze zacieśniły jego umysłowy widnokrąg i z 
pewnego rodzaju wrażeń nie umiał sobie zdać jasno sprawy. 
A jednakże, gdy patrzył na tę dziewczynę ze skrzypcami w 
ręku, na jej czystą, spokojną twarz, na wydłużone linie jej 
postaci i ubrania, budziło się w nim na wpół świadome 
poczucie, że jest w niej coś z poezji i coś z kościoła. 
Wydawała mu się po prostu nadziemskim widzeniem, do 
którego można się było modlić. 
Jakoż ubóstwiał ją w swej dzikiej, fanatycznej duszy. Ale, że 
gorzał w nim zarazem bunt przeciw wszelkiemu bóstwu, 
więc walczył z własnym uczuciem czci, starał się je obniżyć 
i wyplenić do cna. Umyślnie obrywał skrzydła własnym 
myślom, umyślnie nakładał pęta marzeniom, a spuszczał z 
łańcucha żądze. Zmagał się sam ze sobą, męczył się i 
cierpiał. 
Nieraz stawał tuż nad brzegiem szaleństwa –i w takich 
razach gotów był niszczyć, zabijać, podpalić całe miasto, 
byle wśród krwi i pożogi porwać tę srebrną dziewczynę i 
posiąść ją – a potem zginąć wraz z nią i wszystkimi. Marzył, 
że wśród rewolucyjnej burzy, która rozkołysała fale 
proletariatu, może taka godzina powszechnego zniszczenia 
wybić. Lecz gdy rzeczywistość rozpraszała te marzenia, gdy 
zdarzały się chwile, w których stawało się jasnym, że sam 
lud nakłada kaganiec na paszczę rewolucyjnego smoka, 
wówczas krwawe widzenia rozwiewały się czczym dymem, 
a pozostawało tylko wyczerpanie i bezwład; czuł bowiem 
ów posępny proletariusz, że póty jego siły, póki burzy, i że 
gdy ona przejdzie, to i on zapadnie w nicość zupełną. 
Więc w sercu zbierała mu coraz większa gorycz i zawiść. 
Kochał Marynię i zarazem jej nienawidził, albowiem sądził, 
że ona patrzy na niego jak na robaka wijącego się u jej stóp, 
niegodnego spojrzenia. W takim przekonaniu utwierdzało go 
to, że jego listy nie wywierały na niej widocznie 
najmniejszego wrażenia i nie mąciły jej zwykłej pogody. 
Laskowicz dał słowo pannie Polci, że będzie widywał 
Marynię tylko z daleka – nie mógł zbliżyć się do niej choćby 
dlatego, że nigdy nie chodziła sama. Ale oczywiście, nie 
mógł odgadnąć, że listy te odbiera i pali pani Otocka, a 
Marynia o niczym nie wie. Zdawało mu się, że te namiętne 
wezwania, w których słowa: „umiłowana! umiłowana!” 
powtarzały się co chwila, i te ogniste porywy, w których 
kładł się w pokorze u u jej uwielbionych stóp, to 
przedstawiał się jej jako władny król duch, popychający falę 
ludzką w nieznaną przyszłość, powinny były wywołać jakiś 
skutek.– „Niechby gniew, niechby nienawiść! – mówił sobie 
w duszy – a tu nic, nic! przechodzi koło mnie tak, jakbym 
był psem ulicznym – nie widzi mnie, nie raczy poznawać!” 
Jakoż tak było. W chwilach gdy mijali się na ulicy, Marynia 
nie poznawała i nie mogła poznać Laskowicza, albowiem po 
wyjeździe z Jastrzębia zapuścił młodocianą brodę, a 
następnie Świdwicki, by go ukryć przed policją, umalował 
mu tę brodę, wraz z wąsami i czupryną na jasnozłoty kolor. 
Zmieniało go też ubranie i okulary, ale on zapomniał o tym i 
gryzł się przypuszczeniem, że jej oczy nie widzą lub nie 
rozpoznawają go naprzód dlatego, że nigdy wspomnienie o 
nim nie nasuwa się jej pamięci, a po wtóre i z tej przyczyny, 
że ona należy do jakiegoś społecznego olimpu, a on do 
„proletariackiego śmietnika”. 
I pod takim wrażeniem udręka jego zamieniała się we 
wściekłość. Z dzikim zadowoleniem rozmyślał o tym, że 
może przyjść taka chwila, w której losy tej „świętej –lalki” i 
wszystkich jej bliskich będą w jego ręku. Wmawiał w siebie, 
że ta chwila będzie zwycięstwem i jego osobistym, i „dobrej 
sprawy”, a więc radował się z tej spójni. Wyobrażał sobie, 
co będzie, gdy Marynia przyjdzie do niego błagać jego łaski 
dla siebie i swoich. Czy wówczas rzuci się przed nią na 
ziemię i powie jej, by postawiła stopę na jego głowie, czy 
chwyci ją w ramiona, a potem przepędzi sromotnie nie 
wiedział. Miał tylko poczucie, że mógłby uczynić jedno lub 
drugie. 
Tymczasem często mówił sobie, że nie powinien jej więcej 
widywać i postanawiał więcej jej nie szukać, a nazajutrz 
biegł tam, gdzie mógł ją spotkać. Zmagał się ze sobą, targał 
się wewnętrznie i wyczerpywał do tego stopnia, że zaczął 
zapadać na zdrowiu. Brak takiego powietrza, jakim oddychał 
w Jastrzębiu, konieczność ukrywania się przed policją, 
niepokój, bezsenność, nagłe i bolesne przeskoki duchowe 
wyssały mu siły. Wychudł, sczerniał i chwilami rnyślał, że 
grozi mu śmierć nie na stryczku, ale w szpitalu. 
I w takim nastroju znalazła go panna Polcia, która po scenie 
z Hanką wpadła jak wicher do jego pokoiku na strychu. 
Twarz miała tak zmienioną, tak bladą i chorobliwą, i 
zawziętą, a oczy jej błyszczały tak gorączkowo, iż na 
pierwszy rzut oka poznał, iż przygnał ją do niego jakiś 
nadzwyczajny wypadek i zapytał: 
– Co się stało? 
Ona zaś odpowiedziała: 
– Nie jestem już u tej chamki! 
I umilkła, bo nie mogła złapać tchu, tylko na jej twarzy 
pojawiły się nerwowe drgawki. 
Laskowicz rozumiał tylko, że porzuciła służbę i patrzył na 
nią pytającym wzrokiem, czekając dalszych wyjaśnień. 
– To pan nie wie – wybuchnęła po chwili, tłumiąc obiema 
dłońmi falującą pierś – to pan nic nie wie, że on się ma z nią 
żenić?... A to nie jest żadna Angielka, tylko chamka! I ja 
takiej służyłam! ... I on ma się z nią żenić – z chamką! z 
chamką! z chamką... on! 
I głos jej zmienił się w przeraźliwą nerwową czkawkę. 
Laskowicz przestraszył się jej uniesienia, ale jednocześnie 
odetchnął. Jakkolwiek domyślał się już od dawna, że 
uczucia Krzyckiego zwróciły się ku pannie Anney, nie ku 
Maryni, jednakże w duszy rad był, że rzeczywistość 
potwierdza te domysły. 
Żyjąc wszelako w świecie, do którego nie dochodziły żadne 
echa z wyższych sfer towarzyskich i nie wiedząc nic o 
przemianie panny Anney w polską chłopkę, począł o to 
wypytywać szczegółowo, zarówno dlatego, że sprawa 
zbudziła jego ciekawość, jak i dlatego, by dać czas ochłonąć 
wzburzonej dziewczynie. Lecz to ostatnie nie przyszło łatwo 
i musiał długo zadawać jej pytania, zanim wydobył z niej 
wiadomość, że oto już pierwej Świdwicki powiedział jej, iż 
panna Anney jest prostą chłopką, czemu jednak nie chciała 
wierzyć, bo mówił to po pijanemu. Dopiero z podsłuchanych 
rozmów przekonała się, że nie tylko tak jest, ale że Krzycki 
ma się z nią żenić. Potem podglądała ich przez dziurkę od 
klucza: zobaczyła, że on przed nią klęka i całuje ją po 
rękach. Wówczas nie mogła już dłużej wytrzymać i przy 
pierwszej sposobności rzuciła jej pod nogi „kieckę” i 
nawymyślawszy od chamek, poszła. 
Tu znów poczęło ją ogarniać wzburzenie, tak że Laskowicz 
w obawie, by nie dostała ataku spazmów, rzekł: 
– Będziem o tym radzić, tylko niech się panna uspokoi. 
Lecz ona odpowiedziała mu ze wzrastającym 
rozdrażnieniem: 
– Ja tu nie po to przyszłam, żebyś pan mnie uspokajał. Pan 
żeś gadał o naszej wspólnej krzywdzie, a teraz każesz mi się 
uspokajać. Ja chcę pomocy, nie pańskiego gadania! 
– Pannie chodzi o to, żeby on się z nią nie ożenił?... 
– A o cóż? pan myśli, że o co? 
Laskowicz stanąłby w każdym razie po stronie dziewczyny, 
albowiem zobowiązywała go do tego wdzięczność za 
ocalenie życia, podobieństwo doli i ta „wspólna krzywda”, o 
której sam mówił poprzednio pannie Polci, a którą mu teraz 
przypomniała. Ale istnienie Krzyckiego przestało mu 
obecnie osobiście zawadzać, a jeszcze mniej zawadzało 
istnienie panny Anney. Jednej tylko rzeczy nie mógł jej 
wybaczyć: 
– Była chłopką – rzekł – była robociarką, a potem stała się 
„burżujką” – w tym jej zbrodnia... 
– W tym czy nie w tym, to teraz ja albo ona! – – rozumiesz 
pan?! 
– Rozumiem, ale co zrobić? 
– Jakeś pan uciekał przed policją, to ja nie pytałam, co robić. 
– Pamiętam. 
– I mówiłeś pan u Świdwickiego, że wy teraz wszystko 
możecie. 
– Bo tak jest. 
– Więc byle się on z nią nie ożenił – to niech się choć i świat 
skończy... 
Laskowicz począł patrzeć na nią swymi blisko osadzonymi 
oczyma i po chwili mówić z wolna i z naciskiem: 
– Krzycki był już raz skazany – i żyje tylko dzięki pannie, 
ale jeśli dostanie kulą w łeb, to się z nikim nie ożeni. 
Lecz ona usłyszawszy to pobladła jak trup – w tej samej 
chwili skoczyła ku niemu z paznokciami. 
– Co? – zawołała chrapliwym głosem. – Co?! on? Niech mu 
włos z głowy spadnie, to ja was wszystkich... 
W Laskowiczu przebrała się jednak wreszcie cierpliwość, 
był rozdrażniony, potargany wewnątrz i chory, więc po jej 
pogróżce fala goryczy i złości zalała mu mózg. Zerwał się i 
patrząc jej w oczy zakrzyknął: 
– Panna nie groź zdradą, bo to śmierć! 
– Śmierć? – krzyknęła – śmierć! a ot, co mi życie! 
I podsunąwszy dłoń blisko jego twarzy, dmuchnęła na nią, 
tak że oblał go jej oddech, i powtórzyła: 
– Ot, co dla mnie życie! 
– A dla mnie! – zawołał Laskowicz. 
Przez chwilę patrzyli sobie w oczy, jak dwa duchy 
nienawistne i zrozpaczone. Wreszcie on upamiętał się 
pierwszy i chwyciwszy głowę w obie ręce rzekł: 
– O! jacy my jesteśmy nieszczęśliwi! – o! – Tak! tak! – 
powtórzyła panna Polcia. 
I poczęła łkać histerycznie. 
Wówczas on jął ją uspokajać. Przyrzekł jej, że Krzyckiemu 
nic się nie stanie i że małżeństwo jego do skutku w żadnym 
razie nie dojdzie. Mówił, że na razie nie może jej wprawdzie 
powiedzieć, jakie sposoby zostaną w tym celu obmyślone, 
ale upewnił ją, że ani on, ani jego partia liczyć się z jakąś 
jedną burżujką nie będą, gdyż tu chodzi o wyższą 
sprawiedliwość społeczną, która poszczególnych osobników 
nie potrzebuje brać w rachubę. Panna Polcia zrozumiała 
tylko tyle, że „chamka” nie wyjdzie za panicza z Jastrzębia, i 
uspokoiła się znacznie, a następnie oboje zajęli się z 
konieczności innymi sprawami. Trzeba było poszukać dla 
dziewczyny jakiegoś schronienia, więc Laskowicz umieścił 
ją u „towarzyszki” mieszkającej w pobliżu, która poszła 
zaraz po jej pensję i rzeczy. Sam wrócił do siebie i począł 
rozmyślać, w jaki sposób wywdzięczyć się pannie Polci za 
ocalenie życia. 
I w tym poczuciu wdzięczności tkwiła pierwsza przyczyna, 
dla której wziął sprawę do serca. Drugim powodem była 
własna niedola i nieszczęsna miłość dla Maryni, która 
uczyniła go czułym na podobne targaniny, a trzecim owa 
„sprawiedliwość społeczna”, o której wspomniał Polci. Co 
do tego trzeciego powodu czuł jednak potrzebę rozprawić 
się z własnym sumieniem, aby gdy nadejdzie czas działania 
mieć rozwiązane ręce i pod wpływem tej potrzeby jął 
rozumować w następujący sposób: 
„Na tle ogólnej sprawy proletariatu będą występowały 
zawsze sprawy osobiste. Można nawet powiedzieć, że 
sprawa ogólna jest tylko ich sumą. Z tego względu, kto staje 
w obronie osobistej sprawy proletariusza, ten tym samym 
broni zasady powszechnej. Ale tu przychodzi kwestia etyki. 
Do czego my dążymy? Do ogólnej społecznej 
sprawiedliwości. Ergo zasada nasza jest moralna; ponieważ 
zaś jest ona tylko sumą spraw osobistych, więc i te osobiste 
muszą być także moralne. Z tego wypada, że proletariusz, 
który w sprawie z burżujem nie ma słuszności, ma jednak 
słuszność przez to samo, że jest proletariuszem. Na świecie 
wszystko jest względne. Żołnierz zabijający podczas wojny 
swego przeciwnika popełnia morderstwo, zatem czyn sam w 
sobie nieetyczny. Ale ponieważ popełnia je w obronie 
ojczyzny, przeto ze stanowiska dobra narodowego postępuje 
etycznie. Gdyby przy tym ten żołnierz miał powody osobiste 
nienawiści do przeciwnika, czyn jego zyskałby na energii, a 
nie straciłby dodatniego znaczenia dla ojczyzny. Dla nas 
narodem jest polski proletariat, a ojczyzną idea jego 
wyzwolenia. O to prowadzimy wojnę, a jeśli jest wojna, to 
morderstwa lub krzywdy wyrządzone przeciwnikom, choćby 
motywem ich były pobudki osobiste, są jednakże nie tylko 
usprawiedliwione, ale i pokryte stokrotnie dobrem ogólnym. 
Prócz tego – rozumował dalej – treścią naszego bytu jest 
nieszczęście, a z nieszczęścia, również jak odwrotnie, ze 
szczęścia, muszą wykwitać odpowiednie czyny. Jest to 
konieczność płynąca z natury rzeczy; etyka nie ma tu już 
nawet nic do roboty. I ja, i ta wściekła dziewczyna, jesteśmy 
nieszczęśliwi jak bezdomne psy, wobec czego wszystko nam 
jedno, czy chciano wyrządzić nam krzywdę, czy nie chciano, 
tak jak wilkowi wszystko jedno, czy leśnik, który mu strzela 
w łeb, polował na niego umyślnie lub też spotkał go 
wypadkiem. Wilk ma zęby od tego, by się bronił: To jego 
prawo. Przyszła taka chwila, że i nam wyrosły kły, więc 
mamy prawo szarpać. 
A co do tej dziewczyny, to szarpie ją rozpacz, którą może 
ukoić tylko zemsta. Zali słuszna? Zali dla dziewczyny 
pożyteczna? To wszystko jedno. Robociarze bez roboty i 
chleba zalewają niedolę alkoholem; burżuje zastrzykują 
sobie w razie bólu morfinę a dla niej alkoholem i morfiną 
ma być zemsta. Jakikolwiek będzie jej skutek, zniszczy ona 
szczęście sytych, zmieni ich radość na łzy, złamie im życie – 
i zburzy cząstkę tego świata, który ciąży zmorą na piersiach 
proletariatu. Więc trzeba tej zemście pomóc, bo tak każe 
wdzięczność za uratowane życie, tak wspólna krzywda – tak 
dobro sprawy...” 
A wobec tego wydało się już Laskowiczowi rzeczą 
mniejszej wagi, czy w tej pomocy odegra rolę nóż czy 
browning, czy rzucenie na Hankę takiej jakiejś hańby, po 
której nie pozostałoby jej nic innego, jak uciec i skryć się 
przed ludzkimi oczyma raz na zawsze. Sposobności ani 
gotowych rąk nie brakło. Należało tylko zastanowić się nad 
wyborem, a następnie działać szybko i stanowczo. 
Z tym udał się do Polci, która zgodziła się na wszystko. W 
nagrodę zażądał, by zwolniła go z obietnicy, że Marynię 
będzie widywał tylko z daleka – i z łatwością to uzyskał. 
Chciał widocznie mieć rozwiązane ręce i pod tym 
względem. 
XXII 
Oto odpowiedź, jaką nareszcie otrzymałem – rzekł Krzycki 
podając list Grońskiemu. – Nic więcej nie mogę się 
spodziewać. 
– Wiedziałem, że ją otrzymasz – odpowiedział Groński 
mrugając chorymi oczyma i szukając na biurku binokli. – 
Uprzedziła mnie o tym pani Otocka, która twierdziła od 
początku, że panna Hanna powinna ci odpowiedzieć i w 
końcu ją do tego skłoniła. 
Krzycki zaczerwienił się – i zapytał: 
– Ach! więc Zosia Otocka wie wszystko? 
– Wie i nie wie. Panna Hanna powiedziała jej tylko tyle: 
„Nie zapomniał, że jest paniczem, a ja chłopką, i 
przestaliśmy się rozumieć”. Jej jeszcze trudniej było o tym 
mówić niż tobie – i ta trudność rozjątrza tym bardziej. ranę, 
która i bez tego jest dość głęboka... Ale nie mogę znaleźć 
binokli. 
– Oto są! – rzekł Krzycki. 
Groński założył je na nos i począł czytać: 
„Pan sam podarł i podeptał naszą radość, nasze szczęście, 
moją ufność i to głębokie przywiązanie, jakie dla pana 
miałam. Na pytanie pana, czy już tych uczuć nigdy nie 
odnajdę, odpowiadam, że szukam ich na próżno. Jeśli się 
kiedy odnajdą, powiem to panu z tą samą szczerością, z jaką 
dziś mówię, że mam w sercu sam tylko żal i smutek, które 
na wspólne życie wystarczyć nie mogą”. 
– Tylko tyle! – rzekł Krzycki. 
– Moje przewidywania – odpowiedział Groński – 
sprawdzają się aż nadto dokładnie. Źródło na razie wyschło. 
– Do dna, do dna, ani kropli na ochłodę. 
Groński milczał przez chwilę, po czym rzekł: 
– A ja myślę, że jednak nie. To nie jest całkiem 
beznadziejne. Zostaje smutek, żal i jakby przewidywanie 
powrotnej fali... Oczywiście, nie napłynie ona dziś ani 
jutro... Wobec tego tobie pozostaje albo wytrwać cierpliwie i 
zdobywać na nowo to, coś stracił, albo jeśli nie masz na to 
dość siły, wziąć jakie nożyce i przeciąć resztę nici. 
– Takich nożyc nie znajdę. Pamięta pan, co ona dla mnie 
czyniła, gdym był ranny? Ja tego nie zapomnę. 
Na to Groński przysłonił oczy ręką, popatrzył pilnie na 
Władysława i zapytał: 
– Mój kochany, czyś ty zadał sobie jedno pytanie? 
– Jakie? 
– Co cię więcej boli: czy utrata panny Hanny, czy zraniona 
miłość własna? 
– Dziękuję panu – odrzekł z ironią Krzycki. – Oczywiście, 
że tylko miłość własna... Przez nią nie sypiam, nie jadam, 
przez nią w ciągu kilku dni wyschłem jak wiór i gdyby nie ta 
maleńka ranka, byłoby mi tak rozkosznie, że to ha! ... 
I zaczął się śmiać gorzko, a Groński patrzył na niego wciąż, 
nie odejmując ręki sponad chorych oczu i pomyślał: 
„Ta dziewczyna ma poczciwe serce i niech go tylko ujrzy, 
przebaczy mu wszystko przez samą litość”. 
I w tej chwili nie przypuszczał, że myli się gruntownie i że 
gmach szczęścia można budować tylko na gruncie miłości, 
nie zaś litości. 
Po czym rzekł: 
– Słuchaj, ja za kwadrans wkładam te oto ciemne okulary i 
idę na próbę. Chodź ze mną. 
– Co mi to już teraz pomoże, co? – zawołał Władysław. 
– Nie wiem. Ja nawet nie zaręczam, czy spotkamy pannę 
Hannę, bo Marynia chodzi czasem ze służącą. Ale w 
każdym razie nic na tym nie stracisz, więc pójdź. 
Lecz dalszą rozmowę przerwało im wejście doktora, tym 
bardziej niespodziewane, iż zapowiedział wyjeżdżając, że 
posiedzi u brata przynajmniej dziesięć dni. 
– Jak to, już z powrotem? – zawołał Groński. 
– Co, niespodzianka? – zagrzmiał doktór. – Tak, i dla mnie 
niespodzianka! Jedna wizyta lekarska, potem honorarium z 
dodatkiem uprzejmej rady: „wynoś się, pókiś cały!” I oto 
jestem! Rozkosz, co za podróż! 
– Jak się to stało? 
– Jak się stało? Zaraz opowiem. Ale nie! Wiem, że pan o tej 
godzinie wychodzi na te tam próby, więc idę z panami i 
opowiem po drodze. To takie ucieszne rzeczy, że warto ich 
posłuchać, ha! 
Jakoż po chwili poszli i wesoły doktór zaczął zdawać sprawę 
ze swej odysei: 
– Przyjechałem – mówił – trochę zmęczony, bo to daleka 
droga, a przy tym trzeba się przesiadać, czekać na stacjach 
na pociągi, i tak dalej... zwykłe u nas porządki! Do sadyby 
naszej dotarłem późno i przywitawszy się z bratem 
poszedłem zaraz spać. Ale nazajutrz, zaledwie 
rozpakowałem moje elementarze – pamiętacie, panowie? – 
te, com je wiózł dla tamtejszej drobnej szlachty, zaledwie 
nawymyślałem mojemu „krajowemu” bratu, przysyłają na 
gwałt, bym jechał do jednego wysokiego urzędnika, który 
ma majątek obok naszej sadyby i latem mieszka z rodziną na 
wsi. Ha, nie ma rady – jadę! I cóż się pokazuje? Oto dziecku 
utkwił w gardle naparstek. Zastałem je już sine, ale z chwilą 
gdym wyciągnął naparstek, wszystko poszło od razu jak 
najlepiej. Nie było nic więcej do roboty. Uratowałem 
przyszłego dygnitarza państwu, a rodzicom jedynaka, bo 
reszta córki. Więc wdzięczność ogromna. Płacą – owszem! 
Chcę jechać i powtarzam, że nie ma nic więcej do roboty – 
nie puszczają. Wdzięczność, śniadanie, serdeczności, 
przyjaźń, podziękowania, wezbranie słowiańskich uczuć i 
pogawędka, która przechodzi niebawem w rozmowę 
polityczną. „Nie ma – powiada dygnitarz – zgody między 
braćmi. A jaka szkoda! Różni ich religia i język. Ale cóż to 
jest religia, jeśli nie zewnętrzna tylko forma? Bóg jest jeden 
– a? Jemu wszystko jedno, czy go chwalą po łacinie, czy po 
sławiańsku. Nu, a Sławianinu przecie i przyzwoiciej po 
sławiańsku. A co do języka – to rozmaite narzecza do 
rozmowy w domu mogłyby sobie być. Dlaczego jednak nie 
tylko w urzędzie, ale na przykład i w literaturze nie przyjąć 
jednego języka – a? Toż i wygoda większa, i kontrola 
łatwiejsza. Ot, porzuciliby wy wasz katolicyzm i wasze 
narzecze, a przyjęli jedno i drugie nasze... ale – serdecznie, 
dobrowolnie. Tak i zgoda by zaraz nastała, i dla was lepsze 
czasy, i byłaby prosto rozkosz...” 
– Dobrze się do pana wybrał – przerwał śmiejąc się Groński. 
– Trzebaż, że właśnie na mnie trafił! – odpowiedział doktór. 
– Ja, moi panowie, jestem deista, filozof, ale jaki tam ze 
mnie katolik! Często też zdarza mi się napadać na kościół, 
tak samo, jak i napadam na Polskę, gdy mi się coś w niej nie 
podoba. Tylko jeżeli ktoś obcy robi to samo wobec mnie, to 
– dziwna rzecz! – mam mu ochotę zęby wybić. Zacząłem 
tedy bronić kościoła tak, jak gdybym nigdy w życiu nie 
wyłaził z zakrystii, ba i lepiej! bo tak jakbym był katolickim 
apologetą. – Jeśli, mówię, religia jest tylko formą 
zewnętrzną, to powiedz mi pan, dlaczego to my właśnie 
mamy porzucać tę naszą formę najbardziej uduchownioną, 
najbardziej kulturalną i najpiękniejszą! Ten katolicyzm, z 
którym radzisz nam się pan z dziś na jutro pożegnać, ogarnął 
przecie cały Zachód, zorganizował społeczeństwa, stworzył 
europejską cywilizację, przechował naukę, stworzył 
uniwersytety, wzniósł kościoły, które są arcydziełami, wydał 
św. Augustyna, Danta, Petrarkę, św. Franciszka i św. 
Tomasza, stworzył renesans, stworzył Wieczerzę Pańską, 
Leonarda da Vinci, grobowce Medyceuszów Michała 
Anioła, Szkołę Ateńską i Dysputę Rafaela, stworzył takie 
kościoły jak św. Piotra, nie licząc innych rozsianych we 
Włoszech i po całej Europie. Ten katolicyzm zrobił nas 
uczestnikami wszechświatowej kultury, połączył nas z 
Zachodem, wycisnął europejskie piętno na naszej polskiej 
duszy etc., etc. I gadałem w ten sposób, póki mi nie przerwał 
i nie powiedział: „W tym i bieda, że on was połączył z 
Zachodem!” – A ja na to mówię znów tak: Komu bieda, 
komu nie bieda! – ale teraz pomówmy o pańskiej propozycji 
wyrzeczenia się przez nas języka, a zatem i narodowości. 
Wiedz pan o tym, że to jest czcza i głupia mrzonka. To się 
nie stanie nigdy. Zapowiadam i zastrzegam z góry: nigdy! 
Ale przypuśćmy na chwilę rzecz niemożliwą: że stoczy nas 
tak zaraza, że osłabnie w nas tak serce, iż powiemy sobie: 
„dosyć! nie możemy być dłużej Polakami!” To wówczas co? 
Zastanów się pan obiektywnie, jak człowiek, który nie 
zatracił w sobie zdolności do myślenia, co by nas w takim 
razie mogło wstrzymać od zostania Niemcami? Nasze 
słowiańskie pochodzenie? Ależ my jesteśmy Słowianami 
dlatego właśnie, że jesteśmy Polakami. Gdybyśmy się 
wyrzekli polskości, wówczas jeszcze łatwiej, a nawet eo 
ipso, wyrzeklibyśmy się słowiaństwa. Wy jesteście ludzie, 
którzy i sami nie umiecie żyć, i nikomu nie pozwalacie żyć. 
Więc jaki powód mógłby nas zatrzymać przy was? Czy wasz 
spokój? czy wasz dobrobyt? czy wasza moralność? czy 
wasza administracja? czy wasza nauka? czy wasza oświata? 
czy wasze bogactwo? czy wasza potęga? Nauczcie się 
patrzeć w oczy rzeczywistości, wyróbcie w sobie zdolność 
liczenia się z nią – i zrozumiejcie, że wynaradawiając nas 
pracujecie dla kogo innego. Ale powtarzam jeszcze raz, że to 
tylko głupia mrzonka, że chwila wyrzeczenia się nigdy nie 
przyjdzie i że jeślim o niej mówił, to tylko dlatego, by 
odpowiedzieć na te rzeczy, któreś mi pan podsuwał. 
Na tym skończyła się rozmowa. Oni jeszcze w wyższym 
stopniu niż my, nie znoszą niemiłej prawdy, więc mój 
dygnitarz zmienił się w karafkę zmrożonej wody i na 
pożegnanie rzekł mi tylko: „No, wy zbyt otwarty, młody 
człowiek, ale dziękuję za dziecko". – W pół godziny później 
byłem w domu. 
– Domyślam się, co się następnie stało – rzekł Groński. 
– Tak. Ponieważ naparstek był wyjęty, więc tego samego 
wieczora dostałem polecenie, bym wyjechał jutrzejszym 
pierwszym pociągiem. 
– Bądź pan rad, że się na tym skończyło. 
– Toteż jestem rad. Posiedzę parę dni w Warszawie, zobaczę 
rejenta, będę na koncercie panny Zbyłtowskiej. Owszem! 
owszem. 
Tu zwrócił się do Krzyckiego: 
– A jak się ma pańska matka i pańska narzeczona? 
– Dziękuję panu. Matka nieźle, ale musi wkrótce wyjechać... 
 chcąc ukryć zmieszanie począł pilnie patrzeć w głąb ulicy, 
a po chwili zawołał: 
– Ale otóż widzę pannę Zbyłtowską ze służącą, a z nimi 
idzie ktoś trzeci. 
Jakoż rzeczywiście na sto kroków w głębi ulicy widać było 
zbliżającą się Marynię – i służącą ze skrzypcami w futerale. 
Z drugiej strony, lubo nieco z tyłu, szedł jakiś młody 
człowiek ze złotawą bródką, który przechylony ku Maryni, 
zdawał się przemawiać do niej w jakiś usilny i natarczywy 
sposób. Ona przyśpieszała kroku, odwracając przy tym 
głowę i nie chcąc widocznie go słuchać, on zaś nadążał tuż 
tuż, gestykulując przy tym gwałtownie. 
– Na Boga! ją ktoś napastuje! – rzekł Szremski. 
I wszyscy trzej poskoczyli pędem ku niej. 
– Co to jest? Kto pan jesteś? 
A Marynia ujrzawszy Grońskiego chwyciła go za ramię i 
drżąc cała, poczęła wołać: 
– Do domu! niech mnie pan zabierze do domu!... 
Groński zrozumiał w jednej chwili, że nic innego nie było do 
zrobienia i że trzeba się śpieszyć, gdyż inaczej Marynia 
może być zamieszana w grube uliczne zajście. Byk pewien, 
że Krzycki, w którym nagromadziły się ogromne zapasy 
żółci rozdrażnienia, przy swej porywczej naturze nie puści 
płazem napastnikowi zaczepki – więc, odwiódłszy na bok 
dziewczynę wsadził ją co prędzej do przejeżdżającej dorożki 
i siadłszy obok, kazał dorożkarzowi jechać do domu pani 
Otockiej. 
– Już nic, już wszystko dobrze! – uspokajał po drodze 
przestraszoną Marynię. – Z domu damy znać, że próby dziś 
nie będzie – i na tym się skończy. Już nic – już nic! 
I począł ściskać jej ręce, a po chwili zapytał: Ale kto to był i 
czego chciał? 
– Pan Laskowicz – odpowiedziała Marynia – ja go nie 
poznałam od razu, ale on mi powiedział, kto jest. 
Groński zaniepokoił się usłyszawszy nazwisko studenta, 
albowiem przyszło mu na myśl, że jeśli zajście z Krzyckim 
skończy się na policji, to dla Laskowicza mogą wyniknąć 
stąd następstwa wprost fatalne. Ale nie chcąc zdradzić się ze 
swym niepokojem przed Marynią i zarazem pragnąc ją tym 
lepiej uspokoić, zwrócił się do niej na wpół żartobliwie: 
– Więc to był Laskowicz? To już rozumiem, czego chciał. 
Ach! ach!... Zaczyna ktoś grywać nie tylko na skrzypcach, 
ale i na duszach... Tylko czemu było się tak przestraszyć? 
– Bo on i groził – odpowiedziała Marynia – okropnie 
wszystkim groził... 
– Takich strachów tylko dzieci się boją. 
– Prawda! Zwłaszcza że ja mam grać na głodnych, więc oni 
nie zrobią ani nikomu z nas, ani mnie nic złego? 
– Na pewno nie! – potwierdził Groński. 
Tak rozmawiając dojechali do domu. Groński oddał Marynię 
w ręce pani Otockiej, a gdy po chwili przybiegła i Hanka, 
opowiedział im, co zaszło. Musiał również uspokajać panią 
Otocką, która, wiedząc o listach, wzięła bardzo do serca całe 
zajście i zapowiedziała, że zaraz po koncercie wyjadą do 
Zalesina, a następnie za granicę. Po upływie pół godziny 
wyszedł – i na schodach spotkał Władysława. 
– Chwała Bogu – rzekł – widzę, że nie skończyło się na 
policji. Czy wiesz, że to był Laskowicz? 
– I mnie się zdawało – rzekł żywo Krzycki – ale ten miał 
jasne włosy. Jak się ma Marynia? 
– Przestraszyła się trochę, ale już dobrze. Obie panie siedzą 
przy niej i chuchają na nią, jak na kurczę. Tak są nią zajęte, 
że pani Otocka zapewne cię nie przyjmie. 
– I ja tak myślę, tym bardziej, jeśli o  a tam jest – 
odpowiedział z goryczą Krzycki. – Więc zostawię tylko 
kartę i zaraz wracam. Czy pan chce zaczekać na mnie? 
– Dobrze. 
Jakoż po chwili wrócił i gdy wyszli na ulicę począł mówić: 
– Tak! I mnie się zdawało, że to Laskowicz, ale stropiła 
mnie jasna czupryna i okulary. Zresztą nie było czasu na 
rozmysł. 
– Słuchaj, tyś go tam niezawodnie wyczubił? – zapytał 
Groński. 
A Krzycki odrzekł z niechęcią: 
– Aż nadto, bo to chuchrak, a nie miał widocznie browninga. 
I czas jakiś szli w milczeniu, po czym Groński rzekł: 
– Twoja matka potrzebuje kuracji, te panie wyjadą zaraz po 
koncercie, a panna Hanna zapewne z nimi. Ja bym ci radził, 
żebyś i ty o sobie pomyślał. 
Krzycki machnął ręką. 
A w tym samym czasie Laskowicz mówił na strychu w 
mieszkaniu „towarzyszki” do Polci: 
– Pan Krzycki prawdziwy pan! Zbił mnie przed chwilą 
kijem za to, żem się ośmielił do niej przemówić. 
I począł się śmiać przez zaciśnięte zęby. 
XXIII 
Nadszedł dzień koncertu. Na sofie w gotowalni sióstr leżała 
przygotowana już od wczesnej godziny wieczorna suknia 
Maryni, biała jak śnieg, lekka jak piana, przejrzysta jak mgła 
i pachnąca fiołkami, które miały stanowić jedyną jej ozdobę. 
Przedtem pani Otocka i Groński odbywali nad tą suknią 
długie i poważne narady, oboje bowiem pragnęli gorąco, by 
umiłowane „bóstewko” zachwyciło nie tylko uszy, ale i 
oczy. – Tymczasem „bóstewko” kręciło się po wszystkich 
pokojach, to chwytając co chwila skrzypce i powtarzając 
trudniejsze pasaże, to odbierając pudełka cukierków, które 
nadsyłał Groński, to żartując z siostrą i zagadując strach 
przed pierwszym wystąpieniem publicznym. Strach ten 
ogarniał i panią Otocką, która pocieszała się tylko myślą, że 
Marynia będzie się wprawdzie trzęsła przy wejściu na 
estradę, ale z chwilą, gdy zacznie grać, o wszystkim 
zapomni. Wiedziała też, że kochaną skrzypaczkę czekają 
gorące owacje oraz liczne kosze kwiatów, przygotowane 
przez „Komitet Pomocy dla Głodnych” i przez znajomych. 
Mimo niepokoju, obie siostry czuły wielką radość w duszy, 
gdyż koncert zapowiadał się, z powodu zjazdu na sezon 
wyścigowy, świetnie i wiadomo już było, że przyniesie 
dochód nadzwyczajny. Marynia znalazła przy tym środek na 
swój strach: „Jak pomyślę – mówiła do siostry –że tyle oczu 
będzie na mnie patrzyło, to mam duszę na ramieniu, ale jak 
sobie przypomnę, że to nie chodzi o mnie, tylko o biednych, 
to się przestaję bać, więc poradzę sobie w ten sposób, że 
wychodząc, będę powtarzała po cichu: dla biednych! dla 
biednych! i wszystko pójdzie jak najlepiej”. –A gdy tak 
mówiła, głos jej drgał poczciwym wzruszeniem, gdyż młode 
jej serce odczuwało głęboko niedolę nędzarzy nie mających 
chleba i czuła się zarazem dumna i szczęśliwa na myśl, że 
przyjdzie im z pomocą. Doznawała pewnych wyrzutów 
sumienia nawet i z powodu nowej sukni, i z powodu nowych 
atłasowych trzewików, gdyż przychodziło jej do głowy, że i 
ten wydatek można by obrócić na chleb. 
Koło południa przyszła Hanka i zabrała obie siostry do 
siebie na śniadanie. Groński, który był na nie proszony, nie 
stawił się, gdyż o tej samej porze miał się spotkać z kilku 
dziennikarzami. Marynia wzięła ze sobą skrzypce w 
zamiarze przegrania jeszcze po śniadaniu pierwszej części 
koncertu, a tymczasem czekając, zanim podadzą do stołu, 
poczęła z salonu Hanki wyglądać przez otwarte okno na 
ulicę. 
Dzień był pogodny i jasny. W nocy spadł obfity deszcz, 
który potłumił kurzawę, obmył kamienie miejskie, 
odświeżył trawniki i opłukał liście na drzewach. Powietrze 
uczyniło się świeże i rzeźwe. Od dwóch akacji rosnących 
pod oknami mieszkania Hanki, które zasypywały naokół 
chodniki białymi jak śnieg płatkami, biła woń mocna i 
upajająca, jakby z kadzielnic. Marynia przymknęła oczy i 
poruszając swymi delikatnymi nozdrzami, napawała się nią 
z rozkoszą, po czym odwróciła się w głąb pokoju: 
– Pachnie... – rzekła. 
– Pachnie, kotku – odpowiedziała Hanka, przerywając 
rozmowę z panią Otocką – umyślnie kazałam pootwierać 
okna. 
A akacje nie tylko pachniały, lecz zdawały się i śpiewać, 
albowiem obsiadł obie niezliczony sejm wróbli, tak że liście 
i kwiaty aż trzęsły się do świegotu. 
Dziewczyna śledziła przez jakiś czas rozbawionymi oczyma 
drobne, ruchliwe ptaki, po czym uwagę jej zwróciło całkiem 
co innego: oto na chodniku po przeciwnej stronie poczęły się 
zbierać i zatrzymywać gromadki ludzi, które podnosząc 
głowy przypatrywały się pilnie oknom mieszkania Hanki. 
Jacyś nędznie przybrani ludzie rozmawiali ze stróżem 
stojącym przed bramą, widocznie go o coś wypytując. 
Gromadki stawały się co chwila liczniejsze i wraz z 
przechodniami, których zatrzymywała ciekawość, zmieniły 
się w tłum wynoszący kilkaset głów. Marynia odskoczyła od 
okna. 
– Patrzcie – zawołała – co się dzieje na ulicy. Oj! oj!... może 
to moi biedni przychodzą mi z góry dziękować? Co ja 
zrobię, jeśli tu przyjdą, co im odpowiem?... Nie potrafię 
nigdy... Chodźcie, zobaczcie! 
I tak mówiąc pociągnęła siostrę i Hankę do okna. Trzy 
młode głowy wychyliły się na ulicę, ale w tejże chwili stała 
się rzecz niepojęta. Jakiś obdarty wyrostek wydobył z 
kieszeni kamień i puścił go z całej siły w otwarte okno. 
Kamień przeleciał nad głową pani Otockiej, odbił się o 
przeciwległą ścianę i upadł z hałasem na posadzkę. Hanka, 
Marynia i pani Otocka odskoczyły od okna i poczęły patrzeć 
na się pytającym i przerażonym wzrokiem. 
Tymczasem na ulicy rozległy się wściekłe okrzyki; tłuszcza 
runęła w bramę; na schodach rozległ się gwałtowny tupot 
kroków, po czym w mgnieniu oka drzwi wiodące do pokoju 
pękły z łoskotem i motłoch złożony z chrześcijan, a w części 
z żydów napełnił mieszkanie. 
– Precz z utrzymanką! dawaj! wal! tłucz! – wyły ochrypłe 
głosy. 
– Na miłość boską! ludzie, czego tu chcecie?! – wołała 
Hanka. 
– Precz z utrzymanką! przez okna! na ulicę. 
W jednej chwili zwalono na ziemię i skopano nogami 
niemłodego sługę śpieszącego paniom na ratunek. Wśród 
przeraźliwych wrzasków, którymi czerń podniecała się coraz 
bardziej, rozpętało się ludzkie zwierzę. Rozczochrane 
kobiety, plugawe wyrostki z piętnami zbrodni na 
zwyrodniałych rysach i wszelkiego rodzaju obszarpańcy o 
pijackich twarzach rzucili się na meble, dywany, kotary i na 
wszystko, co im popadło w ręce. W mieszkaniu zapanowała 
orgia zniszczenia. Pokoje napełniły się czadem potu i wódki. 
Motłoch szalał, łamał, rozbijał, kradł. Na ulicy pod oknami 
utworzyły się stosy potrzaskanych mebli. Wyrzucono nawet 
fortepian. Wreszcie jakiś drab z ospowatą twarzą chwycił 
skrzypce Maryni i zamachnął się, chcąc je zdruzgotać o mur. 
Lecz ona poskoczyła im na ratunek i chwyciła go obu 
rękami za pięść: 
– To moje! to moje!... ja na biednych!... 
– Puszczaj!... 
– Nie puszczę!... to moje!... 
– Puszczaj, ścierwo!... 
– To moje... 
Buchnął strzał i jednocześnie rozległ się okropny krzyk pani 
Otockiej. Marynia stała przez chwilę z podniesionymi 
rękoma i przechyloną w tył głową, po czym zachwiała się i 
padła na wznak w ramiona Hanki. 
Strzał i morderstwo przeraziły motłoch. Tłum umilkł, a po 
chwili począł uciekać, zdjęty panicznym strachem. 
XXIV 
Pani Krzycka, Otocka i Hanka, a z nimi Groński, Władysław 
i doktór Szremski otaczali łóżko, na którym leżała po 
operacji i wyjęciu kuli Marynia. Drugi doktór, chirurg, i jego 
pomocnik siedzieli opodal, czekając na rozbudzenie się 
chorej. W pokoju napełnionym zapachem jodoformu 
panowała głęboka cisza. 
Marynia rozbudziła się poprzednio zaraz po ukończeniu 
operacji, lecz odurzona jeszcze chloroformem i osłabiona 
utratą krwi, zasnęła niebawem ponownie. Śliczna jej głowa 
leżała nieruchomie na poduszce, oczy miała zamknięte, a 
twarz tak woskową i przeźroczystą, jakby była już martwa. 
W pani Otockiej i w Grońskim, który dopiero obecnie 
zmierzył w sobie ogrom miłości dla tego dziecka, 
skowyczała rozpacz tym cichym, strasznym skowytem, 
który rwie, szarpie i rozdziera piersi, a boi się wydostać na 
zewnątrz. Oboje spoglądali raz po raz z przerażeniem na 
doktora Szremskiego, który od czasu do czasu badał puls 
Maryni, ale widocznie, sam niepewny, czy ten sen nie 
będzie ostatnim, kiwał tylko głową szepcąc, że puls bije 
jeszcze, i przykładał palec do ust na znak milczenia. 
Wszelako obawy były na razie płonne, gdyż po upływie 
godziny brwi Maryni poczęły się podnosić, drgać, a po 
chwili otworzyła oczy. Wzrok jej był z początku tępy i 
nieprzytomny. Z wolna jednak ustępowało odurzenie, a 
wracała świadomość, zarówno tego wszystkiego, co zaszło, 
jak i chwili obecnej. Na twarzy jej pojawił się wyraz 
zdumienia i takiego rozżalenia, jakie odczuwa dziecko, które 
ukarano okrutnie a niesłusznie. Wreszcie zaćmiły się jej 
źrenice i dwie łzy spłynęły po policzkach. 
– Za co?... za co? – wyszeptała bladymi ustami. 
Pani Otocka siadła przy niej i położyła dłoń na jej ręku. 
Grońskiego chwyciła chęć rzucić się na ziemię i bić głową o 
podłogę, a chora pytała dalej zdziwionym i żałosnym 
szeptem: – Za co?... za ćo?... 
Bóg jeden mógł odpowiedzieć na to pytanie. Ale tymczasem 
zbliżył się doktór i rzekł: 
– Niech pani nic nie mówi: to szkodzi. 
Więc umilkła, ale wyraz rozżalenia nie schodził jej z twarzy 
i łzy płynęły dalej. 
Siostra poczęła jej je ocierać powtarzając przy tym 
stłumionym głosem: 
– Maryniu, Maryniu, uspokój się... ty będziesz zdrowa... nie 
jesteś niebezpiecznie ranna... nie, nie! doktór zaręcza... 
Marynia podniosła na nią oczy, jakby chcąc odgadnąć, czy 
mówi. prawdę. Zdawało się jednak, że słucha słów siostry z 
pewną otuchą. 
Potem rzekła: 
– Duszno... 
Szremski otworzył w pokoju okna. Na dworze był wieczór 
pogodny i gwiaździsty. Fala świeżego powietrza wniosła 
zapach akacji. 
Chora leżała przez jakiś czas spokojnie, lecz nagle poczęła 
znów szukać kogoś oczyma i zapytała: 
– Jest pan Groński? 
– Jestem kochanie, jestem... 
– Pan... mnie... nie da? Prawda? 
Grońskiemu wydało się w tej chwili, że otacza go głęboka 
noc i że wśród nieprzebitej ciemności. odpowiada jakimś 
cudzym głosem: 
–Nie, nie! 
A ona mówiła z przestrachem w coraz bardziej blednącej 
twarzy: 
– Ja nie chcę umrzeć... ja się boję... 
I znów z oczu poczęły jej kapać łzy – łzy bezradności, łzy 
skrzywdzonego dziecka. 
Wejście księdza przerwało straszną chwilę. Był to ten sam 
stary kanonik, krewny Krzyckich i Zbyłtowskich, który 
poprzednio spowiadał panią Krzycką. Zbliżywszy się siadł 
przy łóżku Maryni i pochylił się ku niej z dobrym i pełnym 
otuchy uśmiechem: 
– Jak się masz, dziecko kochane? – rzekł. – Ach, 
niegodziwcy!... Ale Pan Bóg od nich mocniejszy i wszystko 
będzie dobrze. Przyszedłem zapytać się tylko o twoje 
zdrowie. Chwała Bogu, że kula już wyjęta, teraz tylko trzeba 
cierpliwości, a ty będziesz cierpliwa, prawda? 
Marynia mrugnęła oczyma na znak, że tak. 
Staruszek zaś mówił dalej, rzeźwiejącym i jakby 
rozweselonym głosem: 
– A co! wiedziałem, że będziesz. Teraz powiem ci, że jest 
coś, co często pomaga lepiej od wszelkich lekarstw 
opatrunków. A wiesz co? – sakramenta! Ho! ile razy to ja w 
życiu widziałem, że ludziom, którzy byli o włos od śmierci, 
po spowiedzi, komunii i namaszczeniu robiło się zaraz 
lepiej, a potem przychodzili całkiem do zdrowia. Tobie, mój 
gołąbku, do śmierci zapewne daleko, ale skoro to 
chrześcijański obowiązek, który i duszy, i ciału pomaga, to 
trzeba go spełnić. Dobrze dziecko?... 
Marynia znów zmrużyła oczy na znak zgody. 
Obecni wyszli z pokoju i wrócili dopiero na odgłos 
dzwonka, by być świadkami komunii. Chora po przyjęciu jej 
leżała czas jakiś z przymkniętymi powiekami i cichą 
jasnością w twarzy; po czym nadeszła chwila ostatniego 
namaszczenia. 
W pokoju zgromadziła się, prócz obecnych poprzednio, cała 
służba domowa i wszyscy tłumiąc tkanie słuchali zwykłej 
przed obrzędem modlitwy: 
„Panie Jezu Chryste, któryś rzekł przez swego apostoła, 
świętego Jakuba: «Choruje kto między wami? – niech 
wwiedzie kapłany kościelne, niech się modlą za nim, 
pomazując go olejem w imię Pańskie». Błagamy Cię, Panie 
Boże, Odkupicielu nasz, łaską Twego Ducha Świętego zlituj 
się nad tym chorym; uzdrów jego rany, odpuść grzechy i 
oddal od niego wszystkie boleści duszy i ciała, a w 
miłosierdziu twoim zupełne mu zdrowie przywróć, aby łaską 
Twą wrócony do życia, mógł znów oddawać się dobrym 
uczynkom – o Ty, który będąc Bogiem, żyjesz i królujesz z 
Ojcem i Duchem świętym, przez wszystkie wieki wieków – 
amen!” 
Ksiądz zdawał się spieszyć. Prędko wziął naczynie stojące 
między dwoma świecami pod krucyfiksem i zbliżywszy się 
do chorej wyszeptał drugą, wskazaną rytuałem, krótką 
modlitwę, a jednocześnie począł kłaść święte oleje. Więc, 
dotknął naprzód powiek dziewczyny mówiąc: „przez to 
święte namaszczenie i swoje najsłodsze miłosierdzie, niech 
ci Bóg odpuści wszystkie grzechy, które popełniłaś zmysłem 
widzenia” – potem namaścił jej uszy; by zgładzić grzechy, 
które mogła popełnić słuchem, potem usta, potem, podobne 
do dwóch białych lilii, ręce, które dziś właśnie miały grać 
dla biednych; a potem błogosławił ją całą od stóp do głów – 
już z wszelkiej zmazy oczyszczoną i już naprawdę tak 
anielską i niepokalaną, jak lilia polna... 
Upłynęło pół godziny. Obecnym zdało się, że chorą ogarnia 
znów sen. Ale ona otworzyła niespodzianie szeroko oczy i 
zawołała mocniejszym, jakby radosnym głosem: 
– Ile chleba!... ile chleba!... I zgasła cicho. 
* * * 
Głęboką już nocą, jakiś młody człowiek przyszedł pod 
bramę i zapytał odźwiernego, czy panienka żyje jeszcze, ale 
usłyszawszy, że zmarła, odszedł w milczeniu. 
W godzinę zaś później, na strychu jednego z domów na 
Powiślu buchnął strzał browninga i napełnił przerażeniem 
zbudzonych nagle ze snu mieszkańców. Ludzie z sąsiednich 
izb zbiegli się na miejsce wypadku. Odbito zamknięte drzwi 
pokoju, lecz wszelka pomoc okazała się daremną. Na łóżku 
leżał z przestrzeloną piersią trup studenta. 
Posępna i tragiczna dusza uleciała już w ciemność. 
XXV 
Pokój, w którym zmarła Marynia, zamieniono w żałobną 
świetlicę. Trumna stała na środku, wysoko, wśród 
gorejących świec i całego lasu krzewów i kwiatów, których 
nagromadziło się tyle, że nie tylko sama świetlica, ale nawet 
przedsionek i schody były nimi zapełnione. Trumna byka 
jeszcze otwarta i w blaskach dnia, pomieszanych ze 
światłem gromnic, widać było Marynię przybraną w tę samą 
suknię, w której miała wystąpić na koncercie. Metalowy 
krzyżyk, który trzymała w złożonych rękach, błyszczał jak 
świetlisty punkt na ciemnym tle roślin. Twarz miała 
zamyśloną, ale bez najmniejszego śladu cierpienia i – 
zarazem jakby zasłuchaną w jakieś głosy, dźwięki i tony, dla 
śmiertelnych niedosłyszalne i nieuchwytne. 
Przez otwarte okna wpadał od czasu do czasu powiew, 
gasząc tu i ówdzie chwiejne płomyki świec i szeleszcząc 
liśćmi krzewów. W akacjach przed domem świegotały 
zgiełkliwie wróble, rzekłbyś, opowiadając sobie 
gorączkowo, co się stało, a w mieszkaniu obok katafalku 
przepływała rzeka ludzka. Przychodzili z wieńcami 
robotnicy, na których korzyść miał się odbyć koncert, i na 
widok zamordowanej okrutnie dobroczynnej „panienki” 
odchodzili z ogniem w oczach i ze ściśniętymi pięściami. 
Wiadomość o potwornej i bezmyślnej zbrodni sprowadziła 
też całe gromady studentów, którzy postanowili nieść 
trumnę na ramionach. Tymczasem przesuwali się cicho 
naokół katafalku, spoglądając z piersią wezbraną 
współczuciem i żalem na srebrny, zwrócony ku niebu profil 
dziewczyny i mimo woli przypominając sobie słowa poety: 
„Na atłasie cicha, biała, rączki trzyma w krzyż”. Zgroza, 
oburzenie, ale zarazem i ciekawość poruszyły miasto jak 
długie i szerokie. Nawet ulicę przed domem zaległy duże 
tłumy – niespokojne, nie umiejące sobie wytłumaczyć, 
dlaczego taka rzecz się stała – i jakby przerażone myślą o 
tym, do czego dojść może w przyszłości i jakie jeszcze 
zbrodnie przyniesie oraz jakie ofiary jeszcze pochłonie 
niepewne jutro. 
Zwłoki Maryni miały być odwiezione na kolej, a stamtąd do 
Zalesina, gdzie były groby Otockich. Zaraz po południu 
zdjęto z mar trumnę – wówczas, przed jej zamknięciem, 
przyszła dla pani Otockiej i dla Grońskiego straszna chwila 
ostatniego w życiu spojrzenia na tę ukochaną istotę, która im 
była światłem i słońcem. Gdyby była umarła z jakiejś 
choroby, rozpacz ich nie byłaby może mniejsza, lecz 
natomiast dla nich samych zrozumialsza. Ale ją 
zamordowano! Zamordowano to dziecko słodkie i bezwinne 
właśnie wówczas, gdy chciało ludziom pomagać i gdy 
cieszyło się myślą o tej pomocy. Zamordowano tę wcieloną 
pieśń, ten wonny kwiat, zesłany przez Boga na radość 
ludziom. I w tym właśnie było coś, co już nawet nie mieściło 
się w kręgu rozpaczy, lecz sięgało w krąg szaleństwa... Bo 
oto ostatnia chwila spojrzenia na to ukochanie, na tę 
młodość, na ten dziewczęcy urok, na tę białą ofiarę zbrodni i 
pomyłki, a potem nicość, ciemność pustka. 
Lecz przesilony ból zabija sam siebie jak skorpion, pokrywa 
pomroką umysł i każe krzepnąć krwi w żyłach. – Tak stało 
się z siostrą zabitej. Doktór Szremski długi czas nie był 
pewien, czy ją potrafi przywrócić do życia. 
W przerażeniu i zamieszaniu prawie nie dostrzeżono, że do 
świetlicy wpadła jakaś obłąkana i skowycząc żałośnie, 
rzuciła się na ziemię. Wyprowadził ją Świdwicki z pomocą 
studentów i powierzył ją ich opiece. 
Tymczasem zalutowano trumnę, którą młodzież wzięła na 
ramiona i kondukt wyruszył na kolej. Za nim pociągnął 
olbrzymi orszak, na końcu którego wlokły się puste karety. 
Coraz większe tłumy płynęły środkiem ulic i chodnikami – 
dopiero w pobliżu mostu ci, którzy przyłączyli się tylko 
przez ciekawość, poczęli wracać do domów. 
Do doktora Szremskiego zbliżył się Świdwicki i przez jakiś 
czas szli obaj w milczeniu, nie spostrzegając, że pozostają 
coraz bardziej w tyle orszaku. 
– Pan znał nieboszczkę? – zapytał doktór. 
– Otocki był moim krewnym. 
– Ach, panie, co to za straszna jakaś pomyłka! 
A Świdwicki wybuchnął: 
– To nie jest żadna pomyłka. To logiczne następstwo 
czasów, które nadchodzą i w których takie wypadki staną się 
zwykłym, codziennym biegiem rzeczy. 
– Jak to pan rozumie? 
– Tak, jak należy rozumieć. Ta trumna ma większy sens, niż 
się zdaje. To zapowiedź. Pomyłka? Nie! Oto grzebiemy dziś 
harfę, która chciała grać dla ludzi, a którą podeptał brudnymi 
nogami motłoch... Poczekaj pan!... Niech tak dalej pójdzie, a 
za dziesięć czy dwadzieścia lat, kto wie, czy nie będziem tak 
grzebać nauki, sztuki, kultury, ba, całej cywilizacji. I to nie 
tylko u nas, ale wszędzie. Będzie nieskończony szereg 
takich wypadków... Mnie to zresztą wszystko jedno, ale – to 
zupełnie możliwe. 
Doktór żuł przez jakiś czas w milczeniu słowa 
Świdwickiego, wreszcie zawołał: 
– Ach, oświaty, oświaty, oświaty! 
Świdwicki zaś zatrzymał się, chwycił Szremskiego za klapę 
od surduta i potrząsnąwszy swą koźlą brodą, rzekł: 
– Posłuchaj pan ateisty, a przynajmniej człowieka, który z 
żadną religią nie ma nic do czynienia: oświata bez religii 
wyhoduje tylko złodziei i bandytów. 
Kondukt wstrzymał się na chwilę z powodu zapchania drogi, 
więc rozmawiając zbliżyli się znów do trumny; jednakże 
Świdwicki zniżył tylko głos, ale nie przestał gadać. 
– Tak, panie... Wielu ludzi myśli tak samo jak ja, tylko nie 
ma odwagi głośno tego powiedzieć. Zresztą, powtarzam, że 
to mi wszytko jedno, bo co do nas – zginęliśmy bez ratunku. 
U nas są tylko wiry... I to nie wiry na toni wodnej, gdzie 
poniżej jest głębia spokojna, ale wiry z piasku. Teraz wicher 
dmie od Wschodu i jałowy piasek zasypuje naszą tradycję, 
naszą cywilizację, naszą kulturę – całą Polskę – i zmienia ją 
w pustynię, na której giną kwiaty, a żyć mogą tylko szakale. 
Tu wskazał na trumnę Maryni. 
– I ot kwiat, który uwiądł. Czy pan wiesz, dlaczego ja u 
nich, chociaż to moje krewne rzadko bywałem. Dlatego, żem 
się wstydził jej oczu. 
Doszli do dworca i wyszli na peron, z którego widać było 
przybrany w kwiaty i w gałęzie świerków wagon. 
– Jedziesz pan do Zalesina? – zapytał doktór. 
– Jadę. Chcę jeszcze popatrzeć na Otocką, z którą Bóg wie 
co się teraz stanie. A patrz pan, jak wygląda i Groński! 
Dziad – co? Nie pomoże mu teraz jego łacina i jego książki. 
– Kto by tego nie odczuł – odpowiedział doktór. – Krzycki 
również wygląda, jak z krzyża zdjęty. 
– Krzycki? Ale może dlatego, że małżeństwo jego zerwane? 
Dalszą rozmowę przerwała im orkiestra, która poczęła grać 
marsz pogrzebowy Szopena. 
XXVI 
Doktór Szremski wróciwszy do hotelu począł rozmyślać nad 
słowami Świdwickiego, które głęboko utkwiły mu w 
pamięci. Przed oczyma przesuwały mu się obrazy konduktu 
pogrzebowego i tej trumny z ofiarą zamordowaną przez 
tych, dla których chciała czynić dobrze. „Tak, tak, mówił 
sobie, to niby pomyłka, ale podobne pomyłki są istotnie 
logicznym następstwem rozpamiętania ślepych zwierzęcych 
instynktów. Trzeba przyznać, że w tej chwili zlatujemy na 
złamanie karku do jakiejś bezdennej przepaści, I to nie tylko 
my. – Ale czy wolno z tego wnioskować, że jak dziś 
odprowadziliśmy zabitą przez motłoch pieśń, tak za lat 
dziesięć, dwadzieścia czy pięćdziesiąt będziemy świadkami 
pogrzebu nauki, kultury i cywilizacji? Pozornie – tak. 
Najwyższy czas, żeby Bóg, który rządzi światem, złożył 
jakiś nowy dowód, że nim istotnie rządzi. Powinno 
zagrzmieć tak, żeby się aż ziemia zatrzęsła – czy co?... 
Ludzkość zaczyna wstępować na drogę wprost przeciwną 
całej naturze... Bo całym wysiłkiem natury jest tworzyć jak 
najdoskonalsze osobniki i przez nie uszlachetniać gatunek, a 
ludzkość odwrotnie, zabija je tak, jak zabito tę anielską 
dziewczynę, lub chwyta je za włosy i ściąga z wyżyn do 
ogólnego poziomu. A jednakże jest to tylko pozór... Gdyby 
inżynierowie postanowili rozkopać wszystkie góry i uczynić 
ziemię tak równą i gładką jak kula bilardowa, to przyszłoby 
jakieś wstrząśnienie, przyszedłby jakiś wybuch wulkanu i 
wytworzył nowe przepaście i nowe szczyty. O aryjskim 
duchu można powiedzieć to, co rozkochani w ukojonych 
architektonicznych liniach Grecy mówili o rzymskich 
łukach: „łuk nigdy nie zaśnie”. Aryjski duch również. 
Ludzkość, która go posiada, nie potrafi płynąć do 
nieskończoności jedną falą, myśleć jedną myślą i żyć jedną 
ideą. To, co dziś jest – przejdzie. Na szczytach rozumu, 
uczucia i woli zrodzi się nowy wicher i spiętrzy nowe fale...” 
Tu myśli 8zremskiego zwróciły się widocznie do rzeczy 
bliższych i bardziej mu leżących na sercu, gdyż począł 
zaciskać pięści i chodzić wielkimi niespokojnymi krokami 
po pokoju: 
„Czy jednak – mówił sobie – my ostaniem się wśród tych 
wstrząśnień, fal i wichrów? Wiry! wiry!... – i to piaskowe! 
Piasek zasypuje całą Polskę i zmienia ją w pustynię, na 
której żyją szakale?... Gdyby tak było, to choćby zaraz w łeb 
sobie strzelić... Ciekawym, co by powiedział o tym taki 
Groński... A jemu teraz piorun strzelił w głowę i nie ma co z 
nim gadać... Giniemy bez ratunku? – Otóż nieprawda! Pod 
tymi wirami, które się kręcą na, powierzchni naszego życia – 
jest coś, czego Świdwicki nie dojrzał. – Jest więcej niż gdzie 
indziej, bo jest bezdenna głębia cierpienia. Nie ma po prostu 
na świecie większego nieszczęścia niż nasze... U nas ludzie 
budzą się rano i idą z pługami w pole, idą do fabryk, do biur, 
za ławy sklepowe i do wszelkiego rodzaju pracy – w bólu. – 
Idą spać w bólu. Cierpienie – to wielka, bezbrzeżna jak 
morze roztocz, zaś wiry to tylko zmarszczki na tej roztoczy. 
A dlaczego tak cierpimy? Przecie zaraz jutro moglibyśmy 
odetchnąć, moglibyśmy być szczęśliwsi. Dość by każdemu 
powiedzieć Jej, tej Polsce, o której Świdwicki mówi, że 
ginie: "Zanadto mnie bolisz, zanadto mi dolegasz, więc się 
Ciebie wyrzekam i od dziś, chcę o Tobie zapomnieć...” A 
jednak nikt tego nie mówi – nawet taki Świdwicki, który łże, 
że mu to wszystko jedno, nawet tacy, którzy rzucają bomby i 
mordują siostry i braci! A jeśli tak, jeśli wolimy cierpieć, niż 
Jej się wyrzec, to gdzie nam do szakalów i gdzie Jej do 
zguby! Szakale szukają ścierwa, nie cierpienia! Więc Ona 
żyje w każdym z nas, we wszystkich razem – i przeżyje 
wszystkie wiry na świecie. A my ściśniemy zęby i będziemy 
cierpieć dla Ciebie, Matko, dalej –i my – a jeśli Bóg tak 
zechce – to i nasze dzieci i nasze wnuki i nie wyrzeczemy 
się, nie tylko Ciebie, ale i nadziei. 
Tu wzruszył się Szremski własnymi myślami, lecz w twarzy 
zajaśniała mu jakby zorza. Znalazł odpowiedź na te pytania, 
które mu wrzucił w duszę Świdwicki. Począł, chodząc, 
powtarzać: – „Dla niczego, dla złudy i majaku, nikt by nie 
chciał cierpieć!” – Po czym widocznie przyszło mu do 
głowy, że cierpieć dla Niej, to jeszcze nie wszystko, bo jął 
zacierać ręce i zakasywać przez roztargnienie rękawy, jakby 
się chciał zaraz zabrać do jakiejś ważnej i pilnej roboty. Ale 
po chwili pomiarkował, że jest w hotelu, więc roześmiał się 
tylko szczerym, zwykłym sobie śmiechem – i rzekł głośno: 
– Ha! nie ma rady. Trzeba jutro wracać do mojej dziury i 
pchać taczkę dalej ... 
I nagle westchnął: 
– Do mojej samotnej dziury!.. 
Po czym, sam nie wiedział dlaczego, przypomniało mu się, 
co mu mówił Świdwicki, że małżeństwo Krzyckiego jest 
zerwane i myśli jego poleciały jak skrzydlate ptaki do 
Zalesina. 
KONIEC 
