 
Eliza Orzeszkowa 
M a   a 
Życie kobiety to wiecznie gorejący płomień miłości – powiadają jedni. 
Życie kobiety to zaparcie się – twierdzą inni. 
Życie kobiety to macierzyństwo – wołają tamci. 
Życie kobiety to igraszka – żartują inni jeszcze. 
Cnota kobiety to ślepa wiara – chórem zgadzają się wszyscy. 
Kobiety wierzą ślepo; kochają, poświęcają się, hodują dzieci, bawią się... 
spełniają zatem wszystko, co świat spełniać im nakazuje, a jednak świat 
krzywo jakoś na nie spogląda i od czasu do czasu odzywa się w kształcie wyrzutu 
lub napomnienia: 
– Źle dzieje się z wami! 
Spomiędzy kobiet samych przenikliwsze, rozumniejsze lub nieszczęśliwsze, 
wglądając w siebie lub rozglądając się dokoła, powtarzają: 
– Źle dzieje się z nami! 
Na wszelkie złe niezbędnym jest środek zaradczy; ci i owi upatrują go w 
tym lub w owym, ale choroba nie ustępuje przed receptą. 
Niedawno jeden z najsłuszniej poważanych w kraju naszym pisarzy (pan 
Zachariasiewicz2 w powieści pt. „Albina”) podał do wiadomości publicznej, że 
kobiety fizycznie i moralnie chorują dlatego, że brak im wielkiej miłości (naturalnie 
dla mężczyzny). 
Nieba! jakaż to olbrzymia niesprawiedliwość! 
Niech różowy bożek Eros3 zleci nam ku pomocy i zaświadczy, iż całe życie 
nasze nie jest czym innym jak kadzidłem na cześć jego nieustannie palonym! 
Zaledwie odrósłszy od ziemi słyszymy już, że przeznaczeniem naszym będzie 
kochać jednego z panów stworzenia; podlotki, marzymy o tym panu i 
władcy każdego wieczora, w którym na niebiosach księżyc świeci lub gwiazdy 
błyszczą, każdego poranku, w którym śnieżne lilie rozwijają ku słońcu wonne 
swe kielichy, marzymy i wzdychamy. Wzdychamy do chwili, w której wolno 
nam będzie, jak liliom ku słońcu, zwrócić się ku temu, który z mgły porannych 
obłoków lub powodzi księżycowego światła wyłania się przed wyobraźnią 
naszą z postacią Adonisa4 śpiącego na tajemnicy... Potem... cóż potem? 
Adonis zstępuje z chmur, wciela się, zamieniamy z nim obrączki i wychodzi
2 Zachariasiewicz Jan (1825–1906) – powieściopisarz, w szczytowym okresie twórczości 
przedstawiciel realizmu krytycznego. W okresie Wiosny Ludów był postępowym działaczem 
politycznym, obrońcą programu walki narodowo-wyzwoleńczej i przemian burżuazyjnodemokratycznych. 
Po klęsce rewolucji 1848 . w ideologii jego zaszedł zasadniczy zwrot w 
kierunku liberalizmu i organicznikowskiej aprobaty tendencji burżuazyjnego reformizmu. Na 
tej drodze spotkał się z warszawskimi pozytywistami. 
3 Eros (Amor) – grecki bożek miłości, przedstawiany zwykle w postaci pacholęcia ze skrzydłami. 
4 Adonis – według podań starożytnych Greków niezwykle piękny młodzieniec, kochanek 
bogini miłości Afrodyty (Venus). 
33 
my za mąż... Jest to także akt miłości, a chociaż wyżej nadmieniony pisarz w 
bardzo zresztą pięknych swych powieściach utrzymywać chce, iż zawsze i 
nieodmiennie jest to tylko akt rachuby, nie zgadzamy się z nim w tej mierze. 
Akt rachuby w wyjątkowych sferach i okolicznościach, powszechnie bywa to 
akt miłości. Jakiej miłości? Wcale to już inna a wielce subtelna i drogiego 
mówienia o sobie wymagająca materia, dość przecież, że gdy w białych muślinach 
wstydliwą twarz słoniąc tiulowymi zwojami idziemy do ołtarza, śliczniutki 
Eros leci przed nami i wstrząsa nam nad głową pochodnią o różanych 
płomykach. 
Potem? cóż potem? Kochamy znowu... Jeżeli nie tego z panów stworzenia, 
który podlotkowi objawiał się w marzeniu, a dziewicy obrączkę ślubną na 
palec włożył – to innego, jeżeli zresztą nie kochamy żadnego, to kochać pragniemy... 
usychamy, suchot dostajemy, jędzami częstokroć się stajemy z 
pragnienia kochania... 
A z tego wszystkiego co wynika? Jedne z nas, otulone skrzydłami bożka 
miłości, przelatują wprawdzie przez całe życie uczciwie, cnotliwie i szczęśliwie, 
inne przecież, liczniejsze, daleko liczniejsze, zakrwawionymi stopami 
chodzą po ziemi walcząc o chleb, o spokój, o cnotę, łzy lejąc obfite, cierpiąc 
straszliwie, grzesząc okrutnie, spadając w otchłanie wstydu, umierając z głodu... 
Recepta tedy zamykająca się w słowie k o  h a j  i e! nie na wszystkie 
służy choroby. 
Może by dodać jej jedną jeszcze ingrediencję5 , aby skuteczniejszą była. 
Jaką? 
Powie nam to może karta wydarta z życia kobiety...
 * 
Ulica Graniczna jest jedną z dość ożywionych ulic Warszawy. Lat temu parę 
w bardzo piękny dzień jesienny ulicą tą szło i jechało mnóstwo ludzi, z 
których każdy śpieszył to do interesów swych, to do przyjemności; nie oglądał 
się ani na lewo, ani na prawo i wcale a wcale nie zwracał uwagi na to, co 
działo się w głębi jednego z dziedzińców, ulicy dotykających. 
Dziedziniec to był czysty, dość obszerny, z czterech stron otoczony wysokimi 
murowanymi budowlami. Budowla znajdująca się w głębi była najmniejsza, 
ale po wielkich oknach, szerokim wejściu i ładnym ganku wejście 
to przyozdabiającym wnosić można było, że znajdujące się w niej mieszkania 
były wygodne i ozdobne. 
Na ganku stała młoda kobieta w żałobnej sukni z bladą bardzo twarzą. 
Blada również i w żałobę przyodziana czteroletnia dziewczynka czepiała się 
rąk jej, które, nie załamane wprawdzie, zwisały jednak bezsilnie, nadając postaci 
kobiety pozór wielkiego smutku i znękania. 
Z czystych, szerokich wschodów6 prowadzących na wyższe piętro budowli 
schodzili Wciąż ludzie w grubej odzieży i grubym, opylonym obuwiu. Byli tam 
tragarze niosący najrozmaitsze sprzęty, jakimi tylko napełnionym i przybranym 
być może mieszkanie, jeśli niezbyt obszerne i wytworne, to przynajmniej 
5 Ingrediencja – składnik, domieszka. 
6 Wschody (prow.) – forma występująca w całej twórczości Orzeszkowej zamiast „schody”. 
34 
ładnie i wygodnie urządzone. Były tam łóżka mahoniowe7, kanapy i fotele 
obite pąsowym wełnianym adamaszkiem8, kształtne szafy i komody, parę 
konsolek9 nawet z marmurowymi płytami parę sporych zwierciadeł, dwa 
wielkie drzewa oleandrowe10 w doniczkach i datura11, na której gałęziach 
zwieszało się jeszcze kilka niezupełnie okwitłych kielichów białego kwiecia. 
Tragarze wszystkie przedmioty te znosili ze wschodów i mijając stojącą na 
ganku kobietę ustawiali je na bruku dziedzińca albo umieszczali na dwóch 
wozach w bliskości bramy stojących, albo jeszcze wynosili na ulicę. Kobieta 
stała nieruchomo i wiodła oczami za każdym z wynoszonych sprzętów. Znać 
było, że przedmioty te, z którymi rozstawała się widocznie, posiadały dla niej 
nie tylko materialną cenę; żegnała je ona tak, jak się żegna widome znaki, 
kreślące przed oczami naszymi dzieje znikłej bezpowrotnie przeszłości, jak 
się żegna niemych świadków utraconego szczęścia. Blade czarnookie dziecię 
silniej pociągnęło suknię matki. 
– Mamo! – szepnęła dziewczynka – patrz! biurko ojca! 
Tragarze znosili ze wschodów i ustawiali na wozie obszerne biurko męskie, 
zielonym suknem obite i ładnie rzeźbioną galeryjką ozdobione. Kobieta w żałobie 
długim spojrzeniem okryła sprzęt wskazywany jej drobnym paluszkiem 
dziecka. 
– Mamo! – szeptała dziewczynka – czy widzisz tę wielką czarną plamę na 
biurku ojca?... Ja pamiętam, jak się to stało... Ojciec siedział przed biurkiem 
i trzymał mię na kolanach, ty, mamo, przyszłaś i chciałaś mię ojcu odebrać. 
Ojciec śmiał się i nie oddawał mię, ja swawoliłam i rozlałam atrament... Ojciec 
nie gniewał się. Ojciec był dobry, nigdy nie gniewał się ani na mnie, ani 
na ciebie... 
Dziecko szeptało słowa te kryjąc twarzyczkę w fałdy żałobnej sukni matczynej, 
całym drobnym ciałkiem swym tuląc się do jej kolan. Znać i nad tym 
dziecinnym sercem wspomnienia wywierały już moc swoją, ściskając je bólem 
nieświadomym samego siebie. Z suchych dotąd oczu kobiety spłynęły 
dwie łzy grube; chwila wywołana przed pamięć jej słowami dziecka, zagubiona 
niegdyś w milionach chwil podobnych jej, codziennych, uśmiechnęła się 
teraz ku nieszczęśliwej czarującą goryczą utraconego raju. Być może, iż pomyślała 
także, że swoboda, wesołość owej chwili opłaconą została dziś utratą 
jednego z ostatnich kęsów chleba, pozostałych jej i jej dziecku, opłaconą zostanie 
jutro – głodem; plama atramentowa, powstała śród śmiechu dziecka i 
pocałunków rodziców, kilkanaście złotych ujęła wartości sprzętu. 
Po biurku ukazał się na dziedzińcu ładny kralowski fortepian12, ale kobieta 
w żałobie obojętniej już za nim wzrokiem powiodła. Nie była znać wcale 
7 Mahoń – jasno lub ciemnobrunatne drewno o czerwonym odcieniu, służące głównie do 
wyrobu wysokowartościowych przedmiotów stolarskich. 
8 Adamaszek – ozdobna tkanina wzorzysta, używana m. in. do pokrycia mebli. Bywa jedwabny, 
lniany, bawełniany, a wreszcie – co najrzadziej – także wełniany (jak w tekście). 
9 Konsolka – ozdobny stolik na dwóch nogach, umocowany pod lustrem. 
10 Oleander – krzew i drzewko o skórzastych liściach i wonnych kwiatach białych różowych 
lub czerwonych Pochodzi z krajów śródziemnomorskich. Hodowany jako domowa roślina 
ozdobna. 
11 Datura – ozdobna roślina doniczkowa o białych kwiatach w kształcie podwójnych kielichów, 
odmiana szlachetna pospolitego chwastu o te] samej nazwie, znanego też jako bieluń. 
12 Kralowski fortepian – wyprodukowany przez cenioną w owym czasie firmę polską Krall i 
Seidler, która była prawdopodobnie filią wytwórni wiedeńskiej Tomaschek i Krall. 
35 
artystką, instrument muzyczny najmniej obudzał w niej żalów i wspomnień, 
za to malutkie mahoniowe łóżeczko, orzucone nakryciem z kolorowej włóczki 
wyrabianym, wyniesione z domu i ustawione na wozie, przykuło do siebie 
spojrzenie matki, napełniło łzami oczy dziecięcia. 
– Łóżeczko moje, mamo! – zawołała dziewczynka – ludzie ci i łóżeczko moje 
zabierają, i tę kołderkę, którąś mi sama zrobiła! Ja nie chcę, aby oni to zabierali! 
Odbierz, mamo, od nich łóżeczko moje i kołderkę. 
Za całą odpowiedź kobieta przycisnęła silniej do kolan głowę płaczącego 
dziecka, oczy jej czarne, piękne, zapadłe nieco, suche były znowu, blade, delikatne 
usta zwarte i milczące. 
Ładne dziecięce łóżeczko owo było już ostatnim z wyniesionych sprzętów. 
Otworzono na oścież bramę, wozy naładowane sprzętami wjechały w ładną 
ulicę, za nimi odeszli tragarze niosąc na barkach resztę ciężarów, a zza szyb 
kilku sąsiednich okien poznikały głowy ludzkie, ciekawie dotąd na dziedziniec 
wyglądające. 
Ze wschodów zstąpiła młoda dziewczyna w okryciu i kapeluszu i stanęła 
przed kobietą w żałobie. 
– Pani – rzekła – załatwiłam już wszystko... zapłaciłam, komu było potrzeba... 
oto jest reszta pieniędzy... 
Mówiąc to młoda dziewczyna podawała kobiecie w żałobie mały zwój asygnat13. 
Kobieta zwolna zwróciła twarz ku niej. 
– Dziękuję ci, Zosiu – rzekła cicho – byłaś dla mnie bardzo dobrą. 
– Pani to byłaś zawsze dobrą dla mnie – zawołała dziewczyna – służyłam u 
pani cztery lata i nigdzie nie było mi i nie będzie już lepiej jak u pani. 
Rzekłszy to przeciągnęła po oczach zwilżonych łzami rękę, na której 
znaczne były ślady igły i żelazka, ale kobieta pochwyciła rękę tę zgrubiałą i 
uścisnęła ją silnie w swych białych drobnych dłoniach. 
– A teraz, Zosiu – rzekła – bądź zdrowa... 
– Ja panią odwiozę do nowego mieszkania – zawołała dziewczyna – zaraz 
zawołam dorożki. 
W kwadrans po tej rozmowie dwie kobiety i dziecię wysiadały z dorożki 
przed jedną z kamienic przy ulicy Piwnej stojących. 
Kamienica to była wąska od frontu, ale wysoka, trzypiętrowa, pozór miała14 
stary i dość smutny. 
Mała Jancia szeroko otwartymi oczami patrzyła na ściany i okna budowy. 
– Mamo, czy tu mieszkać będziemy? 
– Tu, moje dziecko – cichym zawsze głosem odparła kobieta w żałobie i 
zwróciła się do stojącego w bramie stróża: 
– Proszę pana o klucz do mieszkania, które dwa dni temu najęłam. 
– A! na facjatce15 zapewne – odparł stróż i dodał: – Niech pani idzie na górę, 
otworzę zaraz. 
Z małego kwadratowego podwórka, z dwóch stron otoczonego ślepym mu-
rem ceglastej barwy, a z dwóch innych starymi, drewnianymi drwalniami i 
spichrzami, kobiety i dziecię weszły na wschody wąskie, ciemne i brudne. 
13 Asygnata – tu: banknot, pieniądz papierowy. 
14 Pozór mieć czegoś (prow.) – mieć wygląd czegoś; wyrażenie to występuje w całej twórczości 
Orzeszkowej. 
15 Facjatka – poddasze. 
36 
Młoda dziewczyna wzięła dziecię w objęcia i poszła przodem, kobieta w żałobie 
zwolna postępowała za nią. 
Izba, której drzwi stróż otworzył, była dość obszerna, ale niska i ciemna, 
jedno niewielkie okienko, otwierające się nad dachem, źle ją oświetlało, sufit, 
pochylający się z góry na dół w ukośnej linii, zdawał się uciskać ściany, od 
których wiał wilgotny zapach wapna, jakim świeżo je znać pobielono. 
W kącie obok pieca z prostej cegły był tam niewielki komin do gotowania, 
naprzeciw pod jedną ze ścian stała niewielka szafka, dalej jeszcze łóżko bez 
poręczy, kanapka podartym perkalem obita, stół na czarny kolor umalowany 
i kilka żółtych krzesełek ze słomianą siatką, w części porwaną i wklęsłą. 
Kobieta w żałobie zatrzymała się chwilę na progu, orzuciła izbę powolnym 
spojrzeniem, po czym postąpiwszy kilka kroków opuściła się na kanapkę. 
Dziecię stanęło przy matce i nieruchome, blade wodziło dokoła oczami, w 
których malowały się zdziwienie i przestrach. 
Młoda dziewczyna odprawiła dorożkarza, który wniósł do izby dwa małe 
tłomoczki, i krzątać się zaczęła koło uporządkowania rzeczy z tłomoczków 
wyjętych. 
Nie było ich wiele, porządkowanie więc trwało krótko. Dziewczyna, nie 
zdejmując okrycia i kapelusza, ułożyła w jednym z tłomoczków parę sukienek 
dziecinnych i troszkę bielizny, drugi wypróżniony usunęła w kąt izby, 
łóżko zasłała dwoma poduszkami i wełnianą kołdrą, u okna zawiesiła białą 
firankę, w szafie ustawiła kilka talerzy i garnuszków, dzbanek gliniany do 
wody, takąż miednicę, mosiężny lichtarz i mały samowarek. Uczyniwszy to 
wszystko wzięła jeszcze zza pieca wiązkę drewek i rozpaliła na kominie wesoły 
ogień. 
– Ot, tak – rzekła powstając z klęczek i twarz zarumienioną od rozdmuchiwania 
płomienia zwracając ku nieruchomej kobiecie – rozpaliłam ogień i zaraz 
tu będzie pani cieplej i widniej. Drzewo na opał – mówiła dalej – znajdzie 
pani za piecem, będzie tam jego pewnie na jakie dwa tygodnie, suknie i bielizna 
w tłomoku, naczynia kuchenne i kredensowe w szafie, świeca wprawiona 
w lichtarz także w szafie. 
Mówiąc to poczciwa sługa zdobywała się widocznie na ton wesoły, ale 
uśmiech zsuwał się z ust jej, a oczy napływały łzami. 
– A teraz – rzekła ciszej, składając ręce – a teraz, pani moja, trzeba mi już 
iść! Kobieta w żałobie podniosła głowę. 
– Trzeba ci już iść, Zosiu – powtórzyła – to prawda – dodała rzucając spojrzenie 
za okno – zmierzchać już zaczyna... będzie ci straszno iść wieczorem 
przez miasto. 
– O, nie to, droga pani! – zawołała dziewczyna – ja dla pani poszłabym w 
noc najciemniejszą na koniec świata... ale... nowi moi państwo jutro bardzo 
rano wyjeżdżają z Warszawy i kazali mi przyjść przed zmrokiem. Muszę iść, 
bo będę im dziś jeszcze potrzebną... 
Przy ostatnich wyrazach młoda służąca schyliła się i ująwszy białą rękę 
kobiety chciała podnieść ją do ust. Ale kobieta podniosła się nagle i oba ramiona 
zarzuciła na szyję dziewczyny. Obie płakały, dziecię rozpłakało się 
także i obiema rączkami pochwyciło sukienne okrycie służącej. 
– Nie idź, Zosiu! – wołała Jancia – nie idź! tu tak straszno jakoś, tak smut-
no! 
37 
Dziewczyna całowała dawną panią swoją w ramiona i w ręce, przyciskała 
do piersi płaczące dziecię. 
– Muszę, muszę iść! – powtarzała łkając – mam biedną matkę i małe siostry, 
muszę dla nich pracować... 
Kobieta w żałobie podniosła twarz bladą i wyprostowała wiotką kibić. 
– I ja także, Zosiu, pracować będę – wyrzekła głosem pewniejszym niż ten, 
którym przemawiała dotąd – i ja mam dziecię, na które pracować powinnam... 
– Niech Pan Bóg cię nie opuszcza i błogosławi, dobra, droga pani moja! – 
zawołała młoda służąca i raz jeszcze ucałowawszy ręce matki i zapłakaną 
twarzyczkę dziecka, nie oglądając się, wybiegła z izby. 
Po wyjściu dziewczyny zrobiła się w izbie wielka cisza, przerywana tylko 
trzaskiem ognia palącego się na kominie i gwarem ulicy głucho i niewyraźnie 
dochodzącym na wysokie poddasze. Kobieta w żałobie siedziała na kanapce, 
dziecko płakało zrazu, potem przytuliło się do piersi matki, ucichło i zmęczone 
usnęło. Kobieta wsparła głowę na dłoni, ramieniem opasała drobną kibić 
śpiącego na kolanach jej dziecięcia i nieruchomymi oczami wpatrzyła się w 
migotliwy blask płomienia. Z odejściem wiernej i przywiązanej sługi odeszła 
od niej ostatnia twarz ludzka, która była świadkiem jej przeszłości, ostatnia 
podpora, pozostała jej po zniknięciu wszystkiego, co wprzódy służyło jej 
wsparciem, pomocą i usługą. Pozostała teraz sama, oddana na moc losu, 
trudy samotnej doli, siłę własnych dłoni i głowy, a z nią razem była tylko ta 
mała, słaba istotka, która mogła tylko przy piersi jej szukać spoczynku, od 
ust żądać pieszczoty, z dłoni jej wyglądać pożywienia. Dom jej, niegdyś urządzony 
dla niej kochającą ręką męża, opuszczony przez nią, przyjmował teraz 
w ściany nowych mieszkańców; dobry, ukochany człowiek, który dotąd otaczał 
ją miłością i dostatkiem, od kilku dni spoczywał w mogile... 
Wszystko minęło... miłość, dostatek, spokój i pogoda życia, a jedynym śladem 
znikłej jak sen przeszłości były dla nieszczęśliwej kobiety bolesne 
wspomnienia i to blade, wątłe dziecię, które teraz, otworzywszy oczy ze snu 
chwilowego, zarzuciło jej rączęta na szyję i drobne usteczka przyciskając do 
jej twarzy szepnęło: 
– Mamo! daj mi jeść! 
Teraz jeszcze prośba ta nie miała w sobie nic takiego, co by obudzić mogło 
obawę lub smutek w sercu matki. Wdowa sięgnęła do kieszeni i wydobyła 
pugilares zawierający kilka asygnat – cały majątek jej i córki. 
Zarzuciła chustkę na ramiona i powiedziawszy dziecku, aby spokojnie na 
powrót jej czekało, wyszła z izby. 
W połowie wschodów spotkała stróża, który wiązkę drzewa niósł do jednego 
z mieszkań znajdujących się na pierwszym piętrze. 
– Kochany panie – rzekła wdowa uprzejmie i nieco nieśmiało – czy nie 
mógłbyś pan mi przynieść z jakiego bliskiego sklepiku mleka i bułek dla 
dziecka? 
Stróż nie zatrzymując się słów tych wysłuchał, po czym odwrócił głowę i 
odparł z zaledwie tajoną niechęcią: 
– A kto tam ma czas chodzić po mleko i bułki... Ja tu nie dlatego jestem, 
abym lokatorom jedzenie przynosił. 
Wymawiając ostatnie słowa zniknął za załomem muru. Wdowa zstąpiła niżej. 
38 
„Nie chciał mi oddać przysługi – myślała – bo domyśla się, że jestem biedną... 
Tym, od których spodziewa się otrzymać zapłatę, ciężką wiązkę drzewa 
poniósł.” 
Zeszła aż na dziedziniec i rozejrzała się dokoła. 
– A czego to pani tak się ogląda? – zabrzmiał koło niej głos kobiecy, chropowaty 
i niemiły. 
Wdowa ujrzała stojącą przed niskimi drzwiczkami znajdującymi się w pobliżu 
bramy kobietę, której twarzy w zmroku nie rozpoznawała, ale której 
krótka spódnica, wielki płócienny czepiec i gruba chustka krzywo na plecy 
zarzucona, a także dźwięk głosu i ton mówienia oznajmiały kobietę z ludu. 
Wdowa domyśliła się w niej żony stróża. 
– Moja dobra pani – rzekła – czy nie znajdę tu kogo, kto by mi przyniósł 
mleka i bułek? Kobieta namyślała się chwilkę. 
– A z którego to piętra? – zapytała – cościś ja pani jeszcze nie znam. 
– Dziś zamieszkałam na facjatce... 
– A, na facjatce! To po cóż asani16 gadasz o przynoszeniu ci tam czegoś? 
nie możesz sama pójść do miasta? 
– Zapłaciłabym za fatygę – szepnęła wdowa, ale żona stróża nie słyszała, 
czy udała, że nie słyszy słów jej, otuliła się lepiej chustką i zniknęła za małymi 
drzwiczkami. 
Wdowa stała przez chwilę nieruchoma, nie wiedząc widocznie, co czynić i 
do kogo się już udać, westchnęła i opuściła ręce; po chwili jednak podniosła 
głowę i wszedłszy w bramę otworzyła furtkę wiodącą na ulicę. 
Wieczór nie był jeszcze późny, ale dość ciemny, rzadkie latarnie źle oświecały 
ulicę wąską i napełnioną tłumami ludzi; na chodnikach były szerokie 
miejsca w zupełnych prawie pogrążone cieniach. Fala chłodnego jesiennego 
wiatru wpłynęła w bramę przez otwartą furtkę, rzuciła się w twarz wdowy i 
zakręciła końcami czarnej jej chustki; turkot dorożek i gwar zmieszanych 
rozmów ogłuszył ją, cienie zalegające chodniki przeraziły. Cofnęła się kilka 
kroków w głąb bramy i stała znowu chwilę ze spuszczoną głową, nagle jednak 
wyprostowała się i postąpiła naprzód. Przypomniała sobie może dziecko 
swe, które czekało pożywienia, albo uczuła, iż powinna była zdobyć od woli 
swej i odwagi to, co odtąd zdobywać już jej przyjdzie w każdym dniu, w każdej 
godzinie. Zarzuciła chustkę na głowę i przestąpiła próg furtki. Nie wiedziała, 
w której stronie szukać należało sklepiku z wiktuałami17. Uszła spory 
kawał, pilnie przyglądając się wystawom okien sklepowych, minęła parę 
dystrybucji cygar18, jakąś kawiarnię, jakiś sklep z bławatnymi towarami19 i 
wróciła. Nie śmiała dalej zapuszczać się w ulicę ani prosić kogo o objaśnienie. 
Udała się w inną stronę. Po kwadransie wracała z kilku bułkami w białej 
chusteczce. Mleka nie przynosiła: nie było go w sklepiku, w którym znalazła 
bułki. Nie chciała, nie mogła szukać dłużej, niespokojną była o dziecię, wracała 
szybko, biegła prawie. Była już o kilka kroków od bramy, gdy tuż za so
16 Asani (arch.) – forma grzecznościowa o zabarwieniu poufałym lub lekceważącym. Jeden z 
popularnych skrótów wyrażenia „waszmość pani”. Forma „waszmość” jest z kolei skrótem 
dawniejszego wyrażenia „wasza miłość”. 
17 Wiktuały – artykuły spożywcze. 
18 Dystrybucja cygar – sklep z cygarami i wyrobami tytoniowymi, nazwa w owych czasach 
popularna. 
19 Bławatne towary – także „łokciowe”, dawna nazwa wszelkiego rodzaju tkanin, materiałów. 
39 
bą usłyszała głos męski nucący piosenkę: „Stój, zaczekaj, moja duszko, skąd 
drobniutką strzyżesz nóżką”. Usiłowała w duchu upewnić siebie, że piosenka 
nie do niej się stosuje, przyśpieszyła kroku i już dotykała furtki, gdy głos 
śpiewający przemienił się w mówiący. 
– Dokąd tak pilno? dokąd? Wieczór piękny! Może by trochę pospacerować! 
Bez tchu, drżąca cała z trwogi i obrazy, młoda wdowa wpadła w bramę i 
furtkę za sobą zatrzasnęła. W parę minut potem Jancia widząc wchodzącą do 
izby matkę rzuciła się ku niej tuląc się w jej objęcia. 
– Tak długo nie wracałaś, mamo! – zawołała, ale nagle umilkła i wpatrzyła 
się w matkę. – Mamo, ty znowu płaczesz i znowu wyglądasz tak... tak jak 
wtedy, gdy ojca wynoszono w trumnie z naszego mieszkania. 
Młoda kobieta drżała w istocie całym ciałem, łzy obfite płynęły po rozognionych 
jej policzkach. To, co przeniosła przez kwadrans wycieczki swej na 
miasto, walka z trwożliwością własną, szybki bieg po śliskiej ulicy śród tłumu 
ludzi i zimnych fal wichru, obelga nade wszystko, doznana od nieznanego 
wprawdzie człowieka, ale doznana po raz pierwszy w życiu, wstrząsnęły 
znać nią do głębi. Znać było jednak, że postanowiła zwyciężać samą siebie na 
każdym kroku, bo szybko uspokoiła się, otarła łzy, pocałowała dziecko i rozniecając 
ogień na kominie rzekła: 
– Przyniosłam ci bułek, Janciu, a teraz nastawię samowar i urządzę herbatę. 
Wzięła z szafy gliniany dzbanek i zaleciwszy dziecku ostrożność z ogniem, 
zeszła znowu na dziedziniec ku studni. Wróciła niebawem zdyszana i zmęczona, 
z ramieniem uginającym się pod ciężarem dzbanka napełnionego wodą; 
nie spoczęła jednak ani chwili, tylko zaraz wzięła się do nastawiania samowaru. 
Czynność ta, którą spełniała widocznie po raz pierwszy w życiu, 
szła jej z trudnością, niemniej przeto w niespełna godzinę herbata była wypitą, 
Jancia rozebraną i uśpioną. Równy, cichy oddech dziecka oznajmiał sen 
spokojny, z bladej twarzyczki zniknęły ślady łez, tak obficie przez dzień cały 
wylewanych. 
Ale młoda matka nie spała; w żałobnej sukni swej, z rozpuszczonymi czarnymi 
warkoczami, z twarzą opartą na dłoni, siedziała nieruchoma naprzeciw 
dogasającego ogniska i myślała. Zrazu gryząca boleść sfałdowała białe czoło 
jej w kilka zmarszczek głębokich, oczy zaszły łzami, pierś podnosiła się ciężkim 
westchnieniem. Po chwili jednak wstrząsnęła głową, jakby odpędzić 
chciała oblegające ją tłumy żalów i obaw, powstała, wyprostowała kibić i rzekła 
z cicha: 
– Nowe życie! 
Tak, kobieta ta, młoda, piękna, z białymi rękami i wiotką kibicią, wstępowała 
w nowe dla siebie życie, dzień ten miał być dla niej początkiem nieznanej 
przyszłości. 
Jakąż była jej przeszłość?
 * 
Przeszłość Marty Świckiej krótką była ze względu na lata, prostą ze względu 
na wypadki. 
Marta urodziła się w dworku szlacheckim, niezbyt wspaniałym i bogatym, ale 
ozdobnym i wygodnym. 
40 
Posiadłość ojca jej, o kilka mil zaledwie od Warszawy położona, składała 
się z kilkunastu włók20 urodzajnej ziemi, kwiecistej, sporą przestrzeń gruntu 
zajmującej łąki, pięknego brzozowego gaju, który dostarczał opału w zimie i 
ponętnych przechadzek w lecie, z obszernego sadu pełnego drzew owocowych 
i ładnego domku z sześciu frontowymi oknami, wychodzącymi na okrągło 
wykrojony, gładką murawą zasłany dziedziniec, z zielonymi, wesoło wyglądającymi 
żaluzjami. Z gankiem o czterech słupach, na które pięły się fasole z 
pąsowym kwieciem i powoje o bujnych liliowych kielichach. 
Nad kolebką tedy Marty słowiki śpiewały i stare lipy poważnymi czołami 
powiewały, róże kwitły i kłosy pszeniczne fale złota toczyły. Pochylała się też 
nad nią piękna twarz matki i gorącymi pocałunkami okrywała czarnowłosą 
główkę dziecięcia. 
Matka Marty była kobietą piękną i dobrą, ojciec człowiekiem ukształconym 
i także dobrym. Jedyne dziecię rodziców tych wzrastało śród miłości ludzi i 
pieszczot dostatku. 
Pierwszą boleścią, która spadła na bezchmurne dotąd życie pięknej, wesołej, 
hożej dziewczyny, była utrata matki. Marta miała wtedy lat szesnaście, 
rozpaczała czas jakiś, tęskniła długo, ale młodość balsam gojący położyła na 
pierwszą ranę jej serca, rumieńce odkwitły na jej twarzy, wesołość, nadzieje i 
marzenia wróciły. 
Inne przecież klęski nadeszły wkrótce. Ojciec Marty w części nieopatrznością 
własną, a głównie wskutek zaszłych w kraju zmian ekonomicznych ujrzał 
się zagrożonym utratą swej posiadłości. Zdrowie jego zachwiało się, 
przewidywał zarówno upadek swej fortuny, jak bliski koniec życia. Los jednak 
Marty zdawał się już wtedy zabezpieczonym. Kochała i była kochaną. 
Jan Świcki, młody urzędnik zajmujący dość wysoką już posadę w jednym 
z biur rządowych w Warszawie, pokochał piękną czarnooką pannę i wzbudził 
w niej wzajemne uczucie szacunku i miłości. Ślub Marty o kilka tygodni zaledwie 
poprzedził śmierć jej ojca. Zrujnowany szlachcic, który niegdyś marzył 
może dla jedynaczki swej o świetniejszym losie, z radością składał dłoń jej w 
rękę niemajętnego, lecz pracowitego człowieka; myśląc, iż wraz z odejściem 
Marty od ślubnego ołtarza przyszłość jej otrzymała dostateczne ochrony od 
cierpień samotności i niebezpieczeństw ubóstwa, umarł spokojnie. 
Marta po raz drugi w życiu spotkała się z wielką boleścią, ale tym razem 
koiła ją nie tylko już sama młodość, ale i miłość żony, a potem matki. Piękne 
miejsce jej rodzinne zostało dla niej na zawsze straconym, przeszło w ręce 
ludzi obcych, ale natomiast ukochany i kochający mąż śród gwaru miejskiego 
usłał jej miękkie, ciepłe, wygodne gniazdo, w którym wkrótce ozwał się 
srebrzysty głos dziecięcia. 
Śród uciech i obowiązków rodzinnych pięć lat zeszło dla młodej kobiety 
szczęśliwie i szybko. 
Jan Świcki pracował sumiennie i umiejętnie, pobierał znaczną płacę, dość 
znaczną, aby móc otoczyć kobietę, którą kochał, wszystkim, do czego od kolebki 
przywykła, co stanowić mogło urok każdej chwili, spokój każdego jutra. 
Każdego? Nie! Najbliższego tylko. Jan Świcki nie był dość opatrznym, aby 
myśleć o dalszej przyszłości z najmniejszym choćby uszczerbkiem dla pory 
obecnej. 
20 Włóka – dawna miara powierzchni gruntu, l włóka= 30 morgów = 16,796 ha. 
41 
Młody, silny, pracowity, liczył na młodość swą, siłę i pracowitość, myśląc, 
iż skarby te nie wyczerpią się nigdy. Wyczerpały się jednak zbyt prędko. Mąż 
Marty uległ chorobie ciężkiej i nagłej, z której nie uratowały go rady lekarzy 
ani starania zrozpaczonej żony. Umarł. Wraz ze śmiercią jego skończyło się 
nie tylko szczęście domowe Marty, ale usunęła się spod stóp jej podstawa 
materialnego jej bytu. 
Nie na zawsze więc ślubny ołtarz uratował młodą kobietę od cierpień samotności 
i niebezpieczeństw ubóstwa. Stary jak świat aksjomat21 opiewający, 
że nic nie ma stałego na świecie, sprawdził się na niej o tyle, o ile jest prawdziwym. 
Nie jest on bowiem prawdziwym w zupełności. Wszystko, co z zewnątrz 
ku człowiekowi przybywa, mija i mieni się dokoła niego pod wpływem 
tych tysięcznych prądów i zagmatwień, jakimi postępują, w jakie wiążą się 
społeczne stosunki i ustawy, pod wpływem częstokroć najstraszniejszym, bo 
najmniej przewidzieć i obrachować się dającym, ślepego trafu. Ale los człowieka 
na ziemi byłby w istocie pożałowania godnym, gdyby cała moc, 
wszystkie bogactwa i rękojmie jego zawierały się w tych tylko żywiołach zewnętrznych, 
zmiennych i urokliwych jak fale wodne, poddane rozkazom wichrów. 
Tak, nic nie ma stałego na ziemi prócz tego, co człowiek posiada we 
własnej piersi i głowie: prócz wiedzy, która wskazuje drogi i uczy stąpać po 
nich, prócz pracy, która rozjaśnia samotność i odżegnywa nędzę, prócz doświadczenia, 
które naucza, i wysoko podniesionych uczuć, które od złego 
chronią. I tu jeszcze stałość względną jest zapewne, łamie je posępna, lecz 
niezłomna potęga choroby i śmierci. Ale dopóki niewzruszenie i prawidłowo 
trwa i rozwija się ten proces ruchu, myśli i uczuć ludzkich, który zwie się życiem, 
poty człowiek nie rozstaje się z samym sobą, poty sam sobie służy, dopomaga, 
stale podpiera się tym, co uzbierać sobie zdołał w przeszłości, co 
służy mu orężem w walce z zawikłaniami życia, ze zmiennością losu, z okrucieństwem 
trafu. 
Martę zawiodło i opuściło wszystko, co przybywając z zewnątrz przyjaznym 
jej było dotąd i opiekuńczym. Los, jakiemu uległa, nie był wcale wyjątkowym 
losem, nieszczęście jej nie wzięło źródła z dziwnej jakiejś, niepospolitej przygody, 
ze zdumiewającej jakiejś, w rocznikach ludzkości rzadko pojawiającej 
się katastrofy. Ruina i śmierć odegrywały dotąd w życiu jej rolę niszczycielek 
spokoju i szczęścia. Cóż pospolitszego wszędzie, cóż mianowicie w społeczeństwie 
naszym pospolitszego nad pierwszą? co konieczniejszego, częstszego, 
bardziej nieuniknionego nad drugą? 
Marta spotkała się oko w oko z tym, z czym spotykają się miliony ludzi, 
miliony kobiet. Któż w życiu swym po wielokroć nie napotkał ludzi płaczących 
nad wodami Babilonu22 opływającymi gruzy utraconej fortuny? Kto zrachuje, 
ile razy w życiu swym patrzał na szatę wdowią, na blade twarze i łzami 
zmęczone oczy sierót? 
Wszystko więc, co towarzyszyło dotąd życiu młodej kobiety, rozstało się z 
nią, umknęło od niej, ale ona nie rozstała się z samą sobą. Czym mogła być 
sama dla siebie samej? co uzbierać sobie zdołała w przeszłości? jakie oręże 
wiedzy, woli, doświadczenia służyć jej mogły w walce z zawikłaniami społecz
21 Aksjomat – pewnik, prawda oczywista, której nie trzeba udowadniać. 
22 Ludzie płaczący nad wodami Babilonu – rozpaczający, aluzja do podania biblijnego o 
niewoli babilońskiej Żydów. 
42 
nymi, biedą, trafem, samotnością? W pytaniach tych mieściła się zagadka jej 
przyszłości, kwestia życia i śmierci jej, i nie tylko jej, ale jeszcze i jej dziecka. 
Materialnie młoda matka ta nie posiadała nic albo prawie nic. Paręset 
złotych, pozostałe ze sprzedaży sprzętów po opłaceniu drobnych długów i 
kosztów pogrzebu męża, trochę bielizny, dwie suknie – stanowiły cały jej 
majątek. Klejnotów wielkiej ceny nie miała nigdy; te, które miała, spieniężone 
przez nią w czasie choroby męża, zapłaciły nadaremne rady lekarskie i również 
nadaremne leki. Ubogie nawet sprzęty napełniające nowe jej siedlisko 
nie były jej własnością. Wynajęła je razem z izbą na poddaszu, za używanie 
ich, również jak za izbę, płacić obwiązała się z każdym pierwszym dniem 
każdego miesiąca. 
Była to teraźniejszość smutna zapewne, naga, ale wyraźnie już określona. 
Nieokreśloną pozostawała przyszłość. Trzeba ją było zdobyć, stworzyć niemal. 
Czy młoda, piękna ta kobieta ze smukłą kibicią, białymi rękami i jedwabistym 
kruczym włosem, opływającym kształtną głowę, posiadała jaką siłę 
zdobywczą? czy z przeszłości swej wyniosła cokolwiek, z czego by stworzyć 
mogła przyszłość? Myślała o tym siedząc na niskim drewnianym stołku przed 
żarzącymi się węglami ogniska. Oczy jej z wyrazem niewymownej miłości 
tkwiły w dziecięcej twarzyczce, spokojnie uśpionej śród bieli poduszek. 
– Dla niej – wymówiła po chwili – dla siebie, na chleb, na dach, na spokój 
pracować będę! 
Stanęła przed oknem. Noc była ciemna, Marta nie widziała nic: ani stromych 
dachów, które jeżyły się poniżej wysokiego poddasza mnóstwem 
wschodów i załomów, ani ciemnych, zakopconych kominów nad dachami 
sterczących, ani latarni ulicznych, których mętne blaski nie dosięgały wysokości 
jej okienka. Nie widziała nawet nieba, bo pokryte było chmurami i nie 
świeciło żadną gwiazdą. Ale gwar wielkiego miasta dochodził uszu jej nieustannie, 
choć nocny, ogłuszający, choć stłumiony odległością. Pora nie była 
zbyt późną; na szerokich, wspaniałych ulicach zarówno jak śród ciasnych i 
mrocznych uliczek ludzie chodzili jeszcze, jeździli gonili za przyjemnością, 
szukali zysku, biegli tam, gdzie wzywała ich ciekawość myśli, rozkosz serca 
lub nadzieja zdobyczy. 
Marta opuściła czoło na splecione ręce i zamknęła oczy. Wsłuchiwała się w 
tysiączne głosy, zlane w jeden głos olbrzymi i choć niewyraźny, monotonny, a 
jednak pełen gorączkowych wybuchów, nagłych uciszeń się, głuchych wykrzyków 
i tajemniczych szmerów. Wielkie miasto stanęło przed oczami wyobraźni 
jej w kształcie olbrzymiego ula, w którym poruszało się, wrzało życiem 
i gonitwą mnóstwo istot ludzkich. Każda z istot tych posiadała miejsce, 
na którym pracowała, i to, na którym spoczywała, cele, do jakich dążyła, narzędzia, 
jakimi drogę sobie torowała śród tłumu. Jakim będzie dla niej, dla 
biednej, w bezbrzeżną samotność strąconej kobiety, miejsce pracy i spoczynku? 
kędy ten cel, do którego podąży ona? skąd wezmą się oręże, które utorują 
drogę ubogiej i opuszczonej? A także jakimi będą dla niej te istoty ludzkie, 
które tam tak gwarzą nieustannie, z których oddechu powstaje ten 
szmer gorączkowy, w którego to podnoszących się, to opadających falach ona 
teraz słuch swój zatapia? Będąż one dla niej sprawiedliwymi lub okrutnymi, 
litościwymi lub miłosiernymi? Otworząż się przed krokami jej te ściśle zwarte 
43 
falangi23 tłoczące się ku szczęściu i dobrobytowi lub zewrą się ściślej jeszcze, 
aby nowoprzybyła nie zwęziła im miejsca, nie ubiegła której z nich w mozolnej 
gonitwie? Jakie ustawy i obyczaje przyjaznymi jej będą, a jakie wrogimi, l 
których więcej będzie, pierwszych czy drugich? Nade wszystko zaś, nade 
wszystko – potrafiż ona sama przezwyciężać żywioły wrogie, wyzyskiwać 
przyjazne, każdą chwilę, każde uderzenie serca, każdą myśl przelatującą 
przez głowę? każde drgnienie poruszające fibrami24 ciała skupić w jedną moc 
rozumną, wytrwałą, niespożytą, w moc taką, jaka jedynie odegnać zdoła nędzę, 
zabezpieczyć od poniżenia się godność człowieka, uchronić od bezowocnych 
bólów, rozpaczy i – śmierci głodowej? 
W pytaniach tych skupiła się cała dusza Marty. Wspomnienia rozkoszne i 
zarazem gryzące, wspomnienia kobiety, która niegdyś, hożym i wesołym będąc 
dziewczęciem, lekkimi stopami deptała świeżą murawę i barwne kwiecie 
rodzinnej wioski, potem u boku ukochanego męża pędziła dnie szczęśliwe, 
wolne od trosk i smutków a teraz we wdowiej szacie stała u małego okienka 
poddasza, z bladym czołem opuszczonym na załamane dłonie – wspomnienia 
kobiety, które przez cały dzień miniony otaczały ją rojem widm nęcących po 
to, aby krwawić i rozdzierać, uleciały teraz od niej przed groźnym, tajemniczym, 
lecz dotykalnym jak rzeczywistość zjawiskiem teraźniejszości. Zjawisko 
to pochłaniało jej myśli, ale nie znać było, aby ją przerażało. Czy odwagę swą 
czerpała z miłości macierzyńskiej napełniającej jej serce? czy posiadała w 
sobie tę dumę, która brzydzi się trwogą? czy... nie znała świata i samej siebie? 
Nie lękała się. Gdy podniosła twarz, były na niej ślady łez, obficie od dni 
kilku wylewanych, był na niej wyraz żalu i tęsknoty, ale obawy i zwątpienia 
nie było.
 * 
Nazajutrz po przeniesieniu się swym na poddasze Marta o godzinie dziesiątej 
z rana była już na mieście. 
Pilno jej znać było dojść do celu, paląca jakaś myśl, niespokojna nadzieja – 
popędzały ją naprzód bo szła prędko, a zwolniła kroku wtedy dopiero, gdy 
znalazła się na ulicy Długiej. Tu jednak szła już coraz wolniej, słaby rumieniec 
wybił się na blade jej policzki, oddech stał się śpieszniejszym, jak bywa 
zwykle przy zbliżaniu się chwili upragnionej i zarazem strasznej, wzywającej 
do wysileń wszystkie władze umysłu i woli, obudzającej nadzieję, nieśmiałość, 
kto wie? wstyd może mimowolny, z przyzwyczajeń całego życia, z surowej 
nowości położenia powstały. 
Przed bramą jednej z najpokaźniejszych kamienic zatrzymała się, spojrzała 
na numer domu. Był znać tym samym, który miała w pamięci, bo po jednym 
dłuższym nieco i głębszym odetchnięciu zwolna zaczęła wstępować na widne 
i szerokie wschody. 
Zaledwie przebyła kilkanaście stopni, ujrzała zstępujące dwie kobiety. 
Jedna z nich ubrana była starannie, z pewnym nawet wykwintem, postawę 
miała pewną siebie, wyraz twarzy więcej niż spokojny, bo zadowolony. Druga, 
młodsza, bardzo młoda, w ciemnej wełnianej sukience, wyszarzałym nieco 
23 Falanga – w czasach starożytnych, zwarty, wieloszeregowy szyk bojowy. Tu w znaczeniu 
przenośnym. 
24 Fibra – włókno mięśniowe, także: cewka nerwowa. 
44 
szalu na ramionach, w kapelusiku, który widocznie niejedną już jesień pamiętał, 
szła z opuszczonymi rękami, ze wzrokiem wbitym w ziemię. Zaczerwienione 
nieco powieki, blada cera twarzy i szczupłość kibici nadawały całej 
postaci młodziutkiej i dość ładnej dziewczyny tej wyraz smutku, słabości i 
zmęczenia. Dwie te kobiety znały się widać z bliska, bo rozmawiały z sobą 
poufnie. 
– Boże mój, Boże! – mówiła młodsza z cicha i nieco jękliwie – co ja teraz, 
nieszczęśliwa, pocznę? ostatnia nadzieja mnie zawiodła. Jak powiem matce, 
że i dziś jeszcze nie dostałam lekcji, rozchoruje się gorzej... A tu i jeść w domu 
tak dobrze, jak nie ma już czego... 
– No, no – odrzekła starsza tonem, w którym obok współczucia odzywała 
się struna silnie uczuwanej wyższości własnej – nie martw się tak bardzo! oto 
popracuj jeszcze trochę nad muzyką... 
– Ach! gdybym ja tak grać mogła jak pani! – zawołała młodsza – ale nie 
mogę... 
– Talentu nie masz, kochanko! – wymówiła starsza – cóż robić? talentu nie 
masz! 
Zamieniając te wyrazy dwie kobiety mijały Martę. Były tak zajęte, jedna 
zadowoleniem swym, druga swym smutkiem, że najmniejszej nie zwróciły 
uwagi na kobietę, której żałobna suknia z bliska przesunęła się koło nich. 
Ale ona stanęła nagle i wiodła za nimi wzrokiem. Były widocznie nauczycielkami, 
które opuszczały miejsce, do jakiego ona dążyła. Jedna z nich wprawdzie 
odchodziła z twarzą promieniejącą, ale druga ze łzami. Za pół godziny, 
za kwadrans może, ona także zstępować będzie z tych wschodów, po których 
teraz wstępuje. Czy radość, czy łzy dostaną się jej w udziale? Serce jej uderzało 
silnie, gdy poruszyła dzwonek przytwierdzony do drzwi, na których połyskiwała 
mosiężna blacha z napisem: 
BIURO INFORMACYJNE DLA NAUCZYCIELI I NAUCZYCIELEK 
LUDWIKI ŻMIŃSKIEJ 
Z małego przedpokoiku, którego drzwi otworzyły się na odgłos dzwonka, 
Marta weszła do obszernego pokoju, oświetlonego dwoma wielkimi oknami 
na ludną ulicę wychodzącymi, ostawionego ładnymi sprzętami, spośród których 
wyróżniał się i wchodzącemu od razu w oczy wpadał nowiutki, bardzo 
ozdobny i kosztowny fortepian. 
W pokoju znajdowały się trzy osoby, z których jedna powstała na spotkanie 
Marty. Była to kobieta średniego wieku, z włosami niepewnego koloru, 
gładko przyczesanymi pod kształtnym białym czepeczkiem, z postawą trochę 
sztywną. Twarz jej, dość regularnych rysów, nie nosiła na sobie żadnej wyraźnej 
cechy i tak jak popielata suknia, pozbawiona wszelkich ozdób i rzędem 
monotonnych guzików spięta na piersi, nie raziła niczym i niczym nie 
pociągała. Była to postać od stóp do głowy obleczona w wyraz urzędowości; 
kobieta ta umiała może w innych porach i w innym miejscu uśmiechać się 
swobodnie, patrzeć z czułością, serdecznym ruchem wyciągnąć dłoń do uścisku, 
ale tu, w saloniku tym, w którym przyjmowała osoby wzywające jej porady 
i pomocy, występowała w charakterze urzędowej pośredniczki pomiędzy 
osobami tymi a społeczeństwem, była taką, jaką zapewne być była powinna, 
grzeczną i przyzwoitą, ale powściągliwą i ostrożną. Salonik ten miał tylko po
45 
zór saloniku; w gruncie był miejscem handlu takim, jakim bywają wszelkie 
inne miejsca handlu; właścicielka jego ofiarowywała porady swe, wskazówki, 
stosunki tym, którzy ich od niej żądali, w zamian wzajemnej usługi tłumaczącej 
się monetą. Był to także czyściec, przez który przechodziły dusze ludzkie, 
wstępując zeń w niebo zdobytej pracy lub zstępując w piekło przymusowego 
bezrobocia. 
Marta zatrzymała się chwilę przy drzwiach i ogarnęła wzrokiem twarz i postać 
postępującej na spotkanie jej kobiety. Oczy jej, które wczoraj napełniały 
się co chwila łzami, dziś suche i połyskliwe, nabrały wyrazu niepospolitej bystrości, 
przenikliwości niemal. Skupiły się w nich widocznie wszystkie władze 
myślenia młodej kobiety i usiłowały przez zewnętrzną powłokę przedrzeć się 
w głębię istoty, której usta wydać miały sąd o przyszłej niedoli jej lub spokoju. 
Pierwszy to raz i w swym życiu Marta przychodziła do kogoś za interesem; 
interes zaś ten był jednym z najważniejszych interesów ludzi biednych: 
potrzeba zarobku. 
– Pani dobrodziejka do biura informacyjnego zapewne? – wymówiła gospodyni 
domu. 
– Tak, pani – odrzekła przybywająca i dodała: – Jestem Marta Świcka. 
– Chciej pani usiąść i zaczekać chwilę, aż ukończę rozmowę z tymi paniami, 
które przybyły pierwej. Marta usiadła na wskazanym sobie fotelu i teraz 
dopiero zwróciła uwagę na dwie inne znajdujące się w pokoju osoby. 
Osoby te różniły się ze sobą niezmiernie wiekiem, ubiorem i powierzchownością. 
Jedną z nich była dwudziestoletnia może panna, bardzo ładna, z 
uśmiechem na różowych ustach, błękitnymi oczami, które patrzały pogodnie, 
prawie wesoło, w jedwabnej sukni jasnego koloru i malutkim kapelusiku, 
pięknie strojącym jasnopłowe włosy. Z nią właśnie rozmawiać musiała Ludwika 
Żmińska przed wejściem Marty, bo do niej zwróciła się zaraz po przywitaniu 
przybyłej. Mówiła po angielsku, a z pierwszych zaraz wyrazów odpowiedzi 
młodej panny odgadnąć w niej można było rodowitą Angielkę. Marta 
nie rozumiała rozmowy dwóch kobiet, bo nie znała języka, którym ją prowadzono, 
widziała tylko, że swobodny uśmiech nie znikał z ust pięknej Angielki, 
że twarz jej, postawa i sposób mówienia wyrażały śmiałość osoby przywykłej 
do powodzenia, pewnej siebie i losu, który ją czeka. 
Po krótkiej rozmowie gospodyni domu wzięła ćwiartkę papieru i poczęła 
zakreślać ją biegłym pismem. 
Marta z wytężoną uwagą ścigająca szczegóły sceny, która bliską łączność 
miała z własnym jej położeniem, widziała, że Ludwika Żmińska pisała list po 
francusku, umieściła w nim cyfrę wyrażającą sumę 600 rubli, na kopercie 
zaś wypisała jedno z hrabiowskich nazwisk krajowych i dodała doń nazwę 
najpiękniejszej w Warszawie ulicy. Uczyniwszy to wszystko z grzecznym 
uśmiechem wręczyła pismo Angielce, która powstała, skłoniła się i wyszła z 
pokoju krokiem lekkim, z głową podniesioną i uśmiechem zadowolenia na 
ustach. 
,,Sześćset rubli rocznie – myślała Marta – jakież to bogactwa, mój Boże! 
jakie to szczęście móc tyle zarobić! Gdyby mi choć połowę sumy tej przyrzeczone, 
byłabym spokojna o Jancię i o siebie!” 
Myśląc tak młoda kobieta z zajęciem i mimowolnym politowaniem spoglądała 
na osobę, z którą po odejściu Angielki gospodyni domu rozmowę rozpoczęła. 
46 
Była to kobieta mogąca mieć około lat sześćdziesięciu, drobna, chuda, ze 
zwiędłą twarzą, okrytą mnóstwem zmarszczek, z zupełnie prawie białymi 
włosami, w dwa gładkie pasma przyczesanymi pod kapeluszem czarnym, 
zmiętym i bardzo dawną modę pamiętającym. Czarna wełniana suknia i jedwabna 
starożytna mantylka25 zwisały na chudym ciele staruszki, ręce jej, 
przezroczyste, białe i drobne, niespokojnym ruchem mięły wciąż i obracały w 
kościstych palcach leżącą na kolanach białą, płócienną chustkę. Podobnaż 
niespokojność malowała się w błękitnych znać niegdyś, lecz teraz spłowiałych 
i pozbawionych blasku jej źrenicach, które to podnosiły się na twarz gospodyni 
domu, to okrywały się zaczerwienionymi powiekami, to przebiegały z 
przedmiotu na przedmiot, odzwierciedlając tym niejako niepokój i bolesne 
targanie się steranego umysłu, szukającego dla siebie jakiegoś niby punktu 
oparcia, jakiegoś przytułku i ukojenia. 
– Czy pani byłaś już kiedy nauczycielką? – wymówiła po francusku Ludwika 
Żmińska zwracając się do staruszki. 
Biedna kobieta poruszyła się na krześle, przebiegła oczami wzdłuż i wszerz 
przeciwległą ścianę, konwulsyjnym ruchem zacisnęła palce wkoło zwiniętej w 
kłąb chustki i zaczęła z cicha: 
– Non,madame, c’est l e p  e mi e  fo is que je... je...26 
Urwała; szukała widocznie obcych wyrazów, którymi by wypowiedzieć mogła 
myśl swoją, ale one umykały zmęczonej jej pamięci. 
– J’avais... – zaczęła po chwili – j’avais la fortune... mon fils avait le malheur 
de la perdre...27 
Gospodyni domu zimna i wyprostowana siedziała na kanapie. Błędy językowe 
popełniane przez staruszkę, trudna i przykro brzmiąca jej wymowa nie 
wywołały na usta jej uśmiechu, tak jak znękanie jej i bolesny niepokój nie 
zdawały się budzić w niej współczucia. 
– To smutno – rzekła – i pani tego jednego tylko masz syna? 
– Nie mam go już! – zawołała po polsku stara kobieta, lecz nagle przypominając 
sobie obowiązek wykazania umiejętności obcej mowy, dodała: 
– Il est mourru par desespoir!28 
Spłowiałe źrenice staruszki nie zwilżyły się łzą ani zaświeciły najmniejszym 
blaskiem, gdy wymawiała ostatnie wyrazy, ale blade, wąskie usta jej drgnęły 
śród roju otaczających je zmarszczek i pierś wklęsła zadrżała pod staroświecką 
mantylką. 
25 Mantylka – dawne okrycie damskie, rodzaj pelerynki. 
26 Non, madame... itd. – wszystkie odpowiedzi staruszki pełne są rażących błędów gramatycznych 
lub polegających na dosłownym tłumaczeniu utartych zwrotów polskich. Non madame, 
c’est le premier fois que je...je... (popr.: la premiere fois) – Nie, pani, po raz pierwszy, 
ja... ja... 
27 J’avais la fortune... – miało oznaczać „miałam majątek ziemski (fortunę)”, wyraz „la fortune” 
oznacza jednak „szczęście”, nie „majątek”, a słowo „avoir” (mieć) nie jest także właściwie 
użyte. Mon fils avait le malheur de la perdre (popr : eut le malheur) – mój syn miał nieszczęście 
ją (ową „fortunę”) utracić. Błąd polega tu na użyciu czasu przeszłego niedokonanego 
zamiast dokonanego. 
28 Il est mourru par désespoir! – wyrażenie świadczące o zupełnej nieznajomości gramatyki 
Miało to znaczyć „umarł z rozpaczy” – il est mort de désespoir. Staruszka użyła niewłaściwego 
imiesłowu i przyimka: „mourru” zam. „mort” i „par” (przez) zam. „de” (z). 
47 
– Pani posiadasz muzykę?29 – zapytała gospodyni domu po polsku, jakby z 
kilku słów zamienionych dostatecznie już oświadomioną została z francuskim 
ukształceniem staruszki. 
– Grywałam kiedyś, ale... bardzo już dawno... nie wiem doprawdy, czy mogłabym 
już teraz... 
– A więc może niemiecki język... 
Za całą odpowiedź staruszka przecząco wstrząsnęła głową. 
– A więc czegóż pani dobrodziejka nauczać może? 
Pytanie to zadanym było tonem grzecznym wprawdzie, ale zarazem tak suchym 
i zimnym, że znaczyło tyleż, ile wyraźna odprawa. Stara kobieta przecież 
nie zrozumiała lub wysiliła się na niezrozumienie. Francuski język był 
znać tą z umiejętności jej, na którą rachowała najwięcej – przez którą spodziewała 
się otrzymać kęs chleba, mający uchronić od nędzy ostatnie dnie 
steranego jej życia. Czując, że grunt usuwa się pod jej stopami, że właścicielka 
biura informacyjnego zamierza ukończyć rozmowę z nią nie udzieliwszy jej 
żadnej informacji, pochwyciła tę jedyną, ostatnią według niej deskę zbawienia 
i coraz silniej mnąc płócienną chustkę w drżących palcach, pośpiesznie 
zaczęła: 
– La géographie, la histoire, les commencements de l’arithmétique...30 
Umilkła nagle i osłupiały wzrok utkwiła w przeciwległej ścianie, bo Ludwika 
Żmińska powstała. 
– Przykro mi to bardzo – zaczęła zwolna gospodyni domu – ale nie mam 
obecnie na widoku żadnego miejsca, które by dla pani odpowiednim być mogło... 
Skończyła i stała z rękami założonymi na surowym staniku popielatej 
sukni, oczekując wyraźnie pożegnania. Ale staruszka siedziała jak przykuta 
do miejsca, ruchliwe dotąd ręce jej i oczy znieruchomiały, blade usta za to 
roztworzyły się i drgały nerwowo. 
– Żadnego! – wyszeptała po chwili. – Żadnego! – powtórzyła i sztywna, niezależną 
jakby od niej samej mocą poruszona, zwolna podniosła się z krzesła. 
Nie odchodziła jednak. Teraz dopiero powieki jej nabrzmiewały, blade źrenice 
zaszły szklistą powłoką. Oparła trzęsącą się dłoń na poręczy krzesła i 
rzekła z cicha: 
– Może potem... może kiedykolwiek potem... będzie jakie miejsce... 
– Nie, pani, przyrzekać nie mogę – jednostajnie zawsze grzecznie i sztywnie 
odrzekła gospodyni domu. 
Przez parę sekund zupełne milczenie panowało w pokoju. Nagle po 
zmarszczonych policzkach starej kobiety popłynęły dwa strumienie bujnych, 
obfitych łez. Nie wydała jednak żadnego głosu, nie wymówiła ani jednego 
słowa, skłoniła się gospodyni domu i szybko opuściła pokój. Wstydziła się 
może łez swych i pragnęła ukryć je co najprędzej albo może do miejsca innego, 
lecz podobnego temu, jakie opuszczała, śpieszyła z nową nadzieją po nowy 
zawód... 
29 Pani posiadasz muzykę?– typowy galicyzm, to jest zwrot żywcem przeniesiony z jęz. francuskiego. 
Znaczy tyle, co; „Czy pani umie grać (na fortepianie)”? 
30 La géographie, la histoire, les commencements de l’arithmétique (franc.) – dwa błędy: „ la 
histoire” zam. „l’ histoire” oraz dosłowne a niedopuszczalne przetłumaczenie polskiego wyrażenia 
„początki arytmetyki”. 
48 
Teraz Marta została sam na sam z kobietą, która rozstrzygać miała kwestię 
spełnienia lub upadku najdroższych dla niej nadziei, najusilniejszych pragnień. 
Nie czuła się przelęknioną, tylko głęboko smutną. 
Sceny, które od kilku chwil przesuwały się przed jej oczami, wywarły na 
umyśle jej silne wrażenie, tym silniejsze, że całkiem nowe. Nie była przyzwyczajoną 
do widoku ludzi szukających zarobku, upędzających się za kęsem 
chleba, me odgadywała, nie przeczuwała nigdy, aby gonitwa ta zawierała tyle 
w sobie niepokojów, udręczeń, zawodów. Praca zjawiała się w wyobraźni 
Marty, ilekroć dotąd myślała o niej, w postaci czegoś, po co nachylić się tylko 
trzeba, aby osiągnąć przedmiot upragniony. Tu, na pierwszej zaraz stacji nieznanej 
tej drogi, zaczynała domyślać się rzeczy strasznych, niemniej jednak 
nie drżała, upewniała siebie w myśli, że ją, kobietę młodą i zdrową, starannie 
kiedyś wychowywaną przez najlepszych rodziców, ją, towarzyszkę człowieka 
rozsądnego i umysłową pracą zarabiającego sobie na życie, spotkać nie może 
los podobny temu, jaki spotkał tę biedną, smutną dziewczynę, którą spotkała 
na wschodach, i tę stokroć nieszczęśliwszą jeszcze staruszkę, która odeszła 
przed chwilą z dwoma strumieniami łez opływającymi zmarszczone policzki. 
Ludwika Żmińska zaczęła od pytania, od którego zwyczajnie znać zaczynała 
rozmowy ze zjawiającymi się kandydatkami na nauczycielskie posady: 
– Pani trudniłaś się już nauczycielstwem? 
– Nie, pani; jestem wdową po urzędniku zmarłym przed kilku dniami. Teraz 
dopiero po raz pierwszy pragnę rozpocząć zawód nauczycielki. 
– A! więc posiadasz pani może świadectwo ukończenia którego z wyższych 
naukowych zakładów? 
– Nie, pani; wychowałam się w domu. 
Słowa te dwie kobiety zamieniały ze sobą po francusku. Marta wyrażała 
się w języku tym poprawnie i z łatwością, wymowa jej nie była jak najdoskonalszą, 
ale nie raziła żadnymi osobliwszymi uchybieniami. 
– Jakichże przedmiotów pani możesz i życzysz sobie udzielać? 
Marta nie zaraz odpowiedziała. Rzecz dziwna, przyszła tu z zamiarem wyjednania 
dla siebie miejsca nauczycielki, ale nie wiedziała dobrze, czego właściwie 
nauczać mogła i chciała. Nie była przyzwyczajoną do rachowania się z 
posiadanymi zasobami umysłu, wiedziała tylko o tym, że to, co umiała, było 
zupełnie wystarczającym dla kobiety, zostającej w tych położeniach, w jakich 
ona zostawała, dla córki szlacheckiej. dla żony urzędnika. Nie czas jednak 
był namyślać się długo; pamięci Marty nasunęły się naturalnie te przedmioty, 
nad którymi w dzieciństwie pracowała najwięcej, które stanowiły tło 
ukształcenia jej i jej rówieśnic. 
– Mogłabym dawać lekcje muzyki i francuskiego języka – rzekła. 
– Co do drugiego – odparła gospodyni domu – uważam, iż pani posiadasz 
wymowę francuską dość biegłą i poprawną, a chociaż nie jest ona jeszcze 
wszystkim, czego potrzeba dla możności nauczania, to jednak pewną jestem, 
iż pani i gramatyka, i pisownia, i może nieco piśmiennictwo francuskie obcymi 
nie są. Co do muzyki... racz pani przebaczyć... ale muszę znać stopień 
artystycznego jej wykształcenia, ażeby znaleźć sposób odpowiedniego dlań 
zużytkowania. 
Na blade policzki Marty wystąpiły rumieńce. Wychowała się w domu, nie 
zdawała nigdy egzaminów żadnych przed nikim, nie produkowała się nawet 
przed światem, bo w kilka miesięcy po ślubie, zamknąwszy kupiony jej przez 
49 
męża fortepian, otwierała go zaledwie parę razy, i to wtedy zawsze; kiedy gry 
jej słuchały tylko cztery ściany ładnego jej saloniku i drobniutkie uszki Janci, 
skaczącej na kolanach piastunki w takt muzyki matczynej. A jednak żądanie 
właścicielki informacyjnego biura nie miało w sobie nic takiego, co by 
obrażać powinno, zasadzało się na tym prawidle prostym i powszechnie w 
świecie pracujących przyjętym, że aby powiedzieć coś o cenie i właściwościach 
przedmiotu, trzeba go naprzód obejrzeć, zważyć i tak dopasować, kędy 
on okaże się potrzebnym i stosownym. Rozumiała to Marta, podniosła się z 
fotelu i zdjąwszy rękawiczki przystąpiła do fortepianu. Tu stała chwilę z 
oczami spuszczonymi na klawiaturę. Przypominała sobie panieński swój repertuar 
muzyczny i wahała się pomiędzy kompozycjami, które darzyły ją niegdyś 
pochwałą nauczycielki i uściskami rodziców. Usiadła i rozmawiała jeszcze 
wciąż ze swoją pamięcią, gdy drzwi otworzyły się z łoskotem, a od progu 
ozwał się głos kobiecy, ostry i przenikający: 
– Eh bien, mame! La comtesse arrive--elle a Varsovie?31 
Ze słowami tymi wpadła raczej, niż weszła do pokoju kobieta żwawa, przystojna, 
ciemnej płci, średniego wzrostu, w oryginalnym płaszczyku z pąsowym 
kapiszonem32, jaskrawo odbijającym przy głębokiej czarności włosów i 
śniadości cery. Czarne połyskliwe oczy przybyłej obiegły szybko pokój i spotkały 
się z postacią kobiety siedzącej przy fortepianie. 
– Ah, vous avez du monde, madame!33 – zawołała – continuez, contynuez, je 
puis attendre!34 
Mówiąc to rzuciła się w fotel, oparła głowę o tylną poręcz, skrzyżowała nogi, 
przez co ukazała bardzo zgrabne stopy obute w ładne buciki, i zakładając 
ręce na piersi, ciekawy, przenikliwy wzrok utkwiła w twarzy Marty. 
Na policzkach młodej wdowy wzmogły się rumieńce, nowy świadek popisowej 
gry jej nie ujmował przykrości jej położenia. Ale Ludwika Żmińska 
zwróciła ku niej głowę z tym szczególnym zajęciem i wyrazem twarzy, które 
zdają się mówić: „Czekamy!” 
Marta zaczęła grać. Grała la Priere d’une Vierge35. W porze, w której uczyła 
się muzyki, młode panny grywały powszechnie la Priere d’une Vierge, tę tkliwą 
kompozycję, której tony w całość pełną melancholii zlewały się z wnikającymi 
przez okna księżycowymi promieniami i ulatującymi z piersi dziewiczymi 
westchnieniami. Ale salonik informacyjnego biura oświetlony był jasnym, 
trzeźwym blaskiem dziennym, westchnienia kobiety grającej la Priere d’une 
Vierge nie były takimi westchnieniami, które lecą „w nadziemskie krainy” lub 
na ów łan zielony, kędy pędzi ,,konik wrony”, ale takimi, które tłumione, 
spychane na dno piersi, wciąż się jednak podnoszą, wlewając w ucho kobiety-
matki prosty, ziemski, pospolity, trywialny, a jednak tragiczny, groźny, 
natarczywy, rozdzierający wykrzyk: 
„Chleba! zarobku!” 
31 Eh bien! mame (słowo „madame” w niedbałej potocznej wymowie)! La comtesse arrive-telle 
a Varsovie? (franc.) – A więc, pani, czy hrabina przybywa do Warszawy? 
32 Kapiszon – rodzaj kapturka przy płaszczu damskim. 
33 Ah, vous avez du monde, madame! (franc.) – Ach, pani ma gości! 
34 Continuez, continuez, je puis attendre! (franc.) – Proszę sobie nie przerywać, mogę zaczekać. 
35 „La Priere d’une Vierge” – „Modlitwa dziewicy”, popularna sentymentalna kompozycja na 
fortepian Tekli Bondarzewskiej (1838–1862). 
50 
Wąskie brwi Ludwiki Żmińskiej zsunęły się bardzo nieznacznie, przez co 
jednak fizjonomia jej stała się więcej jeszcze chłodną i surową, jak była 
wprzódy; po śniadej twarzy Francuzki rozpartej w fotelu mknęły roje figlarnych 
uśmiechów. Marta czuła sama, że gra źle. Nie rozumiała już dziś tej 
wiązanki czułych tonów, która niegdyś wydawała się jej melodią anielską; 
palce jej utraciły wprawę i plątały się po klawiszach, nie zawsze na właściwe 
trafiając, myliła się w pasażach36, cisnęła zbytecznie pedał, opuszczała całe 
takty, zatrzymywała się i szukała po klawiaturze drogi, którą gubiła. 
– Mais c’est une petite horreur qu’elle joue la37 – zawołała Francuzka półgłosem 
wprawdzie, ale wykrzyk jej usłyszała i Marta. 
– Chut! madmoiselle Delphine!38– szepnęła gospodyni domu. 
Marta uderzyła ostatni akord tkliwej kompozycji i zaraz, nie podnosząc 
oczu ni rąk znad klawiszów, zaczęła grać Nocturne Zientarskiego39. Czuła, jak 
niepomyślne dla niej wrażenie gra jej wywarła na kobietę trzymającą w 
swoim ręku najdroższe jej nadzieje; czuła, że niezręcznie dotykając klawiszów 
wypuszcza zarazem z dłoni jedno z nielicznych narzędzi zarobku, na jakie 
liczyła, że każdy fałszywy ton, spod palców jej wychodzący, rwie i przecina 
jedną z nielicznych nici, na których zawisł byt jej i jej dziecka. 
„Muszę zagrać lepiej!” – powiedziała sobie w myśli i bez chwili namysłu zaczęła 
grać smętny Nocturne. A jednak nie grała lepiej niż wprzódy, grała nawet 
gorzej, kompozycja była trudniejsza, w rękach odzwyczajonych od gry 
uczuwać zaczęła ból i zesztywnienie. 
– Elle touche faux, mame! hé! hé! comme elle touche! faux!40 – zawołała 
znowu Francuzka strzelając śmiejącymi się oczami i zgrabne stopy opierając 
na pobliskim fotelu. 
– Chut, je vous en prie, mademoiselle Delphine!41 – powtórzyła gospodyni 
domu z lekkim niezadowoleniem wzruszając ramionami. 
Marta wstała od fortepianu. Rumieńce jej, lekkie wprzódy, przemieniły się 
teraz w purpurowe plamy, oczy błyszczały połyskiem silnego wzruszenia. 
Stało się! z dłoni jej wypadło jedno z narzędzi, na jakie rachowała, jedna z 
nici mogących prowadzić ją ku zarobkowi urwała się stanowczo. Wiedziała 
już teraz, że lekcji muzyki otrzymać nie może; nie spuściła oczu i pewnym 
krokiem przystąpiła do stołu, przy którym siedziały dwie obecne w pokoju 
kobiety. 
– Nie miałam nigdy talentu do muzyki – zaczęła głosem dość cichym, ale 
nie stłumionym i nie drżącym – uczyłam się jej przecież przez lat dziewięć, 
ale do czego się nie ma zdolności, to zapomina się łatwo. Przy tym przez pięć 
lat po zamążpójściu nie grywałam wcale. 
Mówiła to z lekkim uśmiechem. Utkwione w nią spojrzenia bystrych oczu 
Francuzki ciężyły jej dotkliwie, lękała się ujrzeć w nich litość lub szyderstwo. 
36 Pasaż – w muzyce: kilka szybko po sobie następujących tonów. 
37 Mais c’est une petite horreur qu’elle joue la (franc.) – Ależ to jest okropność, co ona wygrywa. 
38 Chut! madmoiselle. (właść.: mademoiselle) Delphine! (franc.) – Tss. panno Delfino! 
39 Zientarski Romuald (1831–1874) – kompozytor polski, uczeń Elsnera, autor wielu kompozycji, 
przede wszystkim z zakresu muzyki kościelnej. 
40 Elle touche faux, mame! he! he! comme elle touche faux (franc.) – Fałszuje, proszę pani, 
oj, oj, jak ona fałszuje! 
41 Chut, je vous en prie, mademoiselle Delphine! (franc.) – Tss, proszę panią, panno Delfino! 
51 
Ale Francuzka nie zrozumiawszy słów Marty, wymówionych po polsku, ziewnęła 
szeroko i głośno. 
– Eh bien! mame!42 – zwróciła się do gospodyni domu – skończ pani ze 
mną, mam do powiedzenia kilka słów tylko. Kiedy hrabina przyjedzie? 
– Za dni kilka. 
– Pisałaś pani do niej o warunkach, jakie położyłam? 
– Tak, i pani hrabina przyjęła je. 
– Więc moje czterysta rubli są pewnymi? 
– Najzupełniej. 
– I małą siostrzenicę moją będę mogła mieć przy sobie? 
– Tak. 
– I będę miała osobny pokój, osobną sługę, konie do przejażdżki, kiedy zechcę, 
i dwa miesiące wakacji? 
– Na wszystkie warunki te zgodziła się pani hrabina. 
– To dobrze – powstając rzekła Francuzka – za kilka dni przyjdę dowiedzieć 
się znowu o przyjeździe pani hrabiny. Jeżeli jednak za tydzień nie przyjedzie 
lub nie przyśle po mnie, zerwę umowę. Czekać dłużej nie chcę i nie potrzebuję. 
Mogę mieć miejsc podobnych dziesięć. Bonjour, madame43. 
Kiwnęła głową gospodyni domu, Marcie i odeszła. U progu nasunęła na 
głowę pąsowy kapiszon i otwierając drzwi zanuciła fałszywie francuską piosenkę. 
Marta po raz pierwszy w życiu uczuła coś na kształt zazdrości. Słuchając 
rozmowy francuskiej guwernantki z właścicielką biura myślała: 
„Czterysta rubli i pozwolenie zatrzymania przy sobie małej siostrzenicy, 
osobny pokój, sługa, konie, długie wakacje! Boże mój! ileż to warunków, jakże 
szczęśliwą, świetną jest pozycja tej kobiety, która jednak nie wydaje się 
ani bardzo ukształconą, ani wielce pociągającą! Gdyby mi przyrzeczono czterysta 
rubli rocznie i pozwolono mieć Jancię przy sobie...” 
– Pani! – ozwała się głośno – rada byłabym otrzymać stałą jaką posadę. 
Żmińska namyślała się chwilę. 
– Nie jest to zupełnie niepodobnym, ale nie jest także i łatwym, a do tego 
wątpię, aby dla pani było korzystnym. Spodziewam się, iż pani uznasz, że w 
stosunkach z osobami udającymi się do mnie otwartość jest moim obowiązkiem. 
Z francuszczyzną pani niezłą, ale niezupełnie paryską, z małym, żadnym 
prawie ukształceniem muzykalnym mogłabyś pani zostać nauczycielką 
tylko na początki. 
– Co znaczy? – z bijącym sercem zapytała Marta. 
– Co znaczy, że otrzymywałabyś pani 600, 800, najwyżej l 000 złotych44 
rocznie. 
Marta nie namyślała się ani chwili. 
– Zgodziłabym się na tę zapłatę – rzekła – gdyby przyjęto mię wraz z małą 
moją córeczką. 
Oczy Ludwiki Żmińskiej, wyrażające przed chwilą nadzieję budzący namysł, 
ochłodły. 
– A! – wymówiła – pani nie jesteś więc samą, masz dziecko... 
42 Eh bien! mame! (franc.) – A więc, pani. 
43 Bonjour, madame (franc.) – Tu: żegnam panią; wyrażenie ,,bonjour” może znaczyć zarówno 
„dzień dobry”, jak „żegnam”, „do widzenia”. 
44 Złoty – zwyczajowo i nieoficjalnie na ziemiach zaboru rosyjskiego 15 kopiejek odzywano 
złorówk.ą, a 1 kop. – groszem, 30 gr. == 15 kop., l rubel = 6 zł 20 gr. 
52 
– Czteroletnią dziewczynkę, łagodną, spokojną, która nikomu nie wyrządziłaby 
nigdy przykrości żadnej... 
– Wierzę – rzekła Żmińska – a jednak nie mogę udzielić pani najmniejszej 
nadziei otrzymania miejsca wraz z dzieckiem. 
Marta patrzała na mówiącą ze zdziwieniem. 
– Pani – wymówiła po chwili – osobę, która tylko co stąd odeszła, przyjęto 
przecież wraz z małą jej krewną... i tylu... tylu innymi warunkami. Czy jest 
ona tak wysoce wykształconą? 
– Nie – odpowiedziała Żmińska – wykształcenie jej nie przechodzi granic 
mierności; ale jest ona cudzoziemką. 
Po ustach surowej właścicielki biura po raz pierwszy w ciągu rozmowy 
przewinął się uśmiech, a zimne jej oczy spojrzały w twarz Marty z wyrazem, 
który zdawał się mówić: 
„Jak to! nie wiedziałaś więc o tym? Skądże przybywasz?” 
Marta przybywała z rodzinnej wioski, kędy róże kwitły i słowiki śpiewały, z 
ładnego mieszkania przy ulicy Granicznej położonego, kędy były cztery ściany 
ustrojone, ogrzane, dokoła świat przed oczami jej zasłaniające; przybyła 
ona z krainy, w której panują naprzód naiwność i nieświadomość dziewicy, 
potem wesołość i nieświadomość młodej mężatki, przybywała ona z tego kręgu 
żywiołów ludzkich, w którym niewiasta spuszcza oczy, a więc nic nie widzi, 
nie zapytuje o nic, a więc o niczym nie wie... Nie wiedziała lub mimochodem, 
przelotnie zaledwie zasłyszała była coś o tym, że co wolno Jowiszowi, 
tego nie wolno wołowi45. Oczy Ludwiki Żmińskiej zimne, ale rozumne, z błądzącą 
w źrenicach ironią w tej chwili na nią spoglądające, mówiły jej; 
,,Tamta kobieta w pąsowym kapiszonie, ostro mówiąca, głośno wykrzykująca, 
stopy na krzesło zakładająca, jest Jowiszem, ty, biedna istota, trywialnie 
urodzona na tej samej ziemi, na której rodzą się wszystkie matki wszystkich 
naszych dzieci, jesteś wołem”. 
– Gdybyś się pani rozstać mogła ze swą córeczką, gdybyś umieściła ją 
gdziekolwiek, bardzo być może, iż znalazłabyś dla siebie miejsce z tysiącem 
złotych rocznie. 
– Nigdy! – splatając ręce zawołała Marta – nigdy nie rozstanę się z moim 
dzieckiem, nie oddam go w ręce obce... Jest ono wszystkim, co pozostało mi 
na ziemi... 
Wykrzyk ten przemocą wydarł się z piersi matki, ale Marta pojęła szybko 
niestosowność jego i bezużyteczność. Uczyniła nad sobą wysilenie i spokojnie 
mówić zaczęła: 
– Skoro więc nie mogę mieć nadziei otrzymania posady stałej, racz pani 
dostarczyć mi lekcji prywatnych... 
– Lekcji francuskiego języka? – wtrąciła gospodyni domu. 
– Tak, pani, i innych przedmiotów także, jak na przykład geografii, historii 
powszechnej, historii literatury polskiej... Uczyłam się kiedyś tego wszystkiego, 
potem czytywałam, niezbyt wiele wprawdzie, zawsze jednak trochę czytywałam. 
Pracując nad sobą dopełniłabym moich wiadomości... 
– Na nic by się to pani nie przydało – przerwała Żmińska. 
– Jak to, pani? 
45 Co wolno Jowiszowi, tego nie wolno wołowi – dosłowne tłumaczenie znanego przysłowia 
łacińskiego: „Quod licet Jovi, non licet bovi”. 
53 
– Tak, bo ani ja, ani żadna z właścicielek biur informacyjnych nie mogłybyśmy 
sumiennie przyrzekać pani lekcji wspomnianych przez panią nauk... 
Marta szeroko otwartymi oczami spoglądała na mówiącą kobietę; ta po 
krótkiej chwili przestanku dodała: 
– Ponieważ zajmują się nimi wyłącznie prawie mężczyźni. 
– Mężczyźni – wyjąkała Marta – dlaczego wyłącznie mężczyźni? 
Żmińska podniosła na młodą kobietę oczy, które mówiły znowu: ,,Skądże 
przybywasz?” 
Głośno zaś rzekła: 
– Dlatego zapewne, że mężczyźni są mężczyznami. Marta przybywała z 
krainy błogiej nieświadomości niewieściej, zamyśliła się więc przez chwilę 
nad wyrazami właścicielki biura. Po raz pierwszy w życiu zawikłania i zagadnienia 
społeczne jawiły się przed jej oczami, mętne, niewyraźne; splątane ich 
zarysy, wywierając na nią bezwiedne, dolegliwe wrażenie, nie nauczały jej 
przecież niczego. 
– Pani – odezwała się po chwili – zdaje mi się, iż zrozumiałam, dlaczego 
mężczyźni więcej pożądanymi są, gdy idzie o nauczanie; posiadają oni wykształcenie 
wyższe, gruntowniejsze niż kobiety... Tak, ale wzgląd ten może 
mieć miejsce tam tylko, gdzie nauczanie przybiera szerokie już rozmiary, 
gdzie wiedza nauczyciela powinna być tak obszerną i gruntowną, aby odpowiedzieć 
mogła potrzebom dojrzewającego już umysłu ucznia. Ale ja, pani, 
nie roszczę tak wysokich pretensji. Chciałabym nauczać początków historii, 
geografii, historii piśmiennictwa naszego... 
– Początków tych nauczają zazwyczaj także mężczyźni... – przerwała Żmińska. 
– Wtedy zapewne, kiedy idzie o dawanie lekcji chłopcom – wtrąciła Marta. 
– I dziewczętom także – dokończyła właścicielka informacyjnego biura. 
Marta zamyśliła się znowu. 
– A więc – rzekła po chwili – cóż w dziedzinie nauczycielstwa pozostaje kobietom?... 
– Języki, talenta... 
Oczy Marty zaświeciły nadzieją. Ostatni wyraz Żmińskiej przypomniał jej 
jedno jeszcze narzędzie zdobywcze, o którym dotąd nie myślała. 
– Talenta – wymówiła z pośpiechem – a więc nie tylko przecież muzyka... 
Ja uczyłam się rysować... chwalono nawet kiedyś moje rysunki. 
Na twarzy Żmińskiej osiadł znowu wyraz obiecującego namysłu. 
– Zapewne – rzekła – umiejętność rysunku może się pani na coś przydać, 
daleko mniej jednak, niżby się przydała biegłość w muzyce... 
– Dlaczego, pani? 
– Dlatego zapewne, że rysunek jest cichy, a muzyka głośna... W każdym 
razie – dodała Żmińska – przynieś mi pani próby swego rysunku. Jeżeli jesteś 
w nim pani bardzo biegła, jeżeli potrafisz wyrysować coś, co by oznajmiało 
talent wielki i wysoko ukształcony, będę mogła znaleźć dla pani jedną 
lub dwie lekcje... 
– Bardzo biegłą w rysunku nie jestem – odparła Marta – nie zdaje mi się 
też, aby talent mój do rysowania był wielkim, ukształcenie zaś, jakie w nim 
posiadłam, nie może wcale nazwać się wysokim. Znam przecież rysunek o 
tyle, abym początkowych prawideł jego nauczać mogła. 
54 
– W takim razie nie przyrzekam pani początkowych lekcji rysunku – spokojnie, 
krzyżując ręce na piersi rzekła Żmińska. 
Ale dłonie Marty splatały się coraz silniej pod wpływem coraz przykrzejszego 
uczucia. 
– Dlaczego, pani? – szepnęła młoda kobieta. 
– Dlatego, że udzielają ich mężczyźni – odrzekła właścicielka biura. 
Marta pochyliła głowę na piersi i tym razem przesiedziała ze dwie minuty 
w głębokim pogrążona zamyśleniu. 
– Przebacz pani – wymówiła po chwili, podnosząc twarz, na której malował 
się wyraz dręczącego niepokoju – przebacz pani, że tak długo zajmuję ją mą 
rozmową. Jestem kobietą niedoświadczoną, za mało może dotąd zwracałam 
uwagi na stosunki ludzkie i na porządek spraw, które nie tyczyły się mnie 
osobiście. Nie rozumiem wszystkiego, o czym mi pani powiadasz, rozsądek 
mój, a zdawało mi się, że go mam, sprzecza się z tymi licznymi niemożnościami, 
jakie mi pani wskazujesz, bo nie dostrzega, jakie mogłyby być ich 
przyczyny. Otrzymanie pracy, jak największej ilości pracy, jest dla mnie więcej 
niż kwestią życia i śmierci, bo kwestią życia, a potem i wychowania mego 
dziecka... Myśli moje wikłają się... pragnęłabym słusznie sądzić o rzeczach, 
zrozumieć... ale... nie mogę... nie rozumiem... 
Gdy Marta mówiła te słowa, właścicielka biura patrzała na nią zrazu obojętnie, 
potem bacznie i ze skupioną uwagą, potem jeszcze chłodne oczy jej 
rozgrzały się cieplejszym światłem. Spuściła szybko wzrok i chwilę milczała, 
po surowym czole jej przesunęło się parę ruchomych zmarszczek, smutny 
uśmiech owinął na chwilę obojętne zwykle usta. Urzędowa powłoka, którą 
okrywała się właścicielka informacyjnego biura, nie opadła z niej całkiem, ale 
stała się przezroczysta; można było teraz dostrzec zza niej kobietę, która 
przypomniała sobie niejedną kartę z własnego życia, niejeden obraz z życia 
innych kobiet. Podniosła zwolna głowę i spotkała spojrzeniem utkwione w 
nią, głębokie w tej chwili, błyszczące i niespokojne oczy Marty. 
– Nie pani pierwsza – zaczęła głosem mniej suchym, niż dotąd mówiła – nie 
pani pierwsza przemawiasz do mnie w ten sposób. Od lat ośmiu, to jest od 
czasu, w którym stanęłam na czele zakładu tego, przychodzą tu wciąż kobiety 
różnych wieków, stanów, uzdolnień, rozmawiają ze mną i mówią: „Nie 
rozumiemy!” Ja rozumiem to, czego one nie rozumieją, gdyż wiele widziałam i 
niemniej doświadczyłam sama. Tłumaczenia jednak rzeczy dla niedoświadczonych, 
ciemnych i niezrozumiałych nie podejmuję się, wytłumaczą je każdemu 
dostatecznie walki niezbędne, zawody nieuniknione, fakty jasne jak 
dzień i zarazem ponure jak noc. 
Gorzka jakaś ironia przebrzmiewała w głosie niemłodej kobiety o surowych 
rysach, gdy wymawiała te wyrazy. Oczy jej spoczywały wciąż na bladej już 
teraz twarzy Marty. Było w ich głębi nieco tego współczucia, z jakim człowiek 
dojrzały, znający dobrze ciemne strony życia, spogląda na naiwne dziecię, 
które całe je ma jeszcze przed sobą. Marta milczała. Powiedziała przed chwilą 
prawdę: myśli wikłały się w jej głowie, nie mogąc żadnym wyrazem objąć tego, 
co przedstawiło się nagle jej wyobraźni, obiegło jej rozwagę. Jedną tylko 
rzecz spostrzegła jasno i wyraźnie: spostrzegła, że praca nie jest wcale 
przedmiotem takim, po który człowiek, po który mianowicie kobieta schylić 
by się tylko potrzebowała, aby go posiąść. I jeszcze jedną rzecz widziała jasno 
i wyraźnie: białą twarzyczkę Janci i wielkie, czarne oczy dziecięcia, których 
55 
wzrok bódł serce jej jak nieustanne, natarczywe przypomnienie jakiejś wielkiej, 
gwałtownej, nieodegnanej potrzeby... 
– Daremnie pani łamiesz się z myślami swymi – ciągnęła po chwili Ludwika 
Żmińska – nic one ci nie powiedzą, bo nie żyłaś dotąd śród świata rzeczywistego, 
miałaś swój świat marzeń panieńskich naprzód, uczuć rodzinnych 
potem, co było poza tym, to cię nie obchodziło. Nie znasz świata, choć przeżyłaś 
na nim lat dwadzieścia kilka, tak jak nie umiesz grać, choć uczyłaś się 
muzyki lat dziewięć. Otóż fakty, które ze wszech stron panią otoczą i własnym 
życiem twym rządzić będą, nauczą cię świata, ludzi, społeczeństwa. Co 
do mnie, to tylko powiedzieć chcę, mogę i powinnam. W społeczeństwie naszym, 
pani, taka tylko kobieta zdobyć sobie może zarobek dla życia dostateczny 
i los swój od wielkich cierpień i nędz ochronić, która posiada wysokie 
udoskonalenie w jakiejkolwiek umiejętności lub prawdziwy jaki i energiczny 
talent. Wszelkie początkowe wiadomości i mierne uzdolnienia nie zdobywają 
nic wcale albo, co najwięcej, zdobywają suchy i twardy kęs chleba, rozmoczony 
chyba w łzach i okraszony – upokorzeniami. Środka tu nie ma, kobieta 
musi w jakimkolwiek dziale pracy być doskonałą, doskonałością tą wyrobić 
sobie imię, rozgłos, a więc wziętość. Jednym, dwoma stopniami stojąc niżej w 
umiejętności, talencie, wszystko ma przeciwko sobie – za sobą nie ma nic. 
Marta słów tych słuchała z chciwością, ale im dłużej słuchała, tym więcej 
stawało się widocznym, że i do jej głowy takie napływają myśli, na usta tłoczą 
się wyrazy. 
– Pani! – wymówiła – czyliż wszyscy mężczyźni także muszą posiąść doskonałość 
jakąś, aby zdobyć sobie byt wolny od wielkich cierpień i nędzy? 
Żmińska zaśmiała się z cicha. 
– Sąż – rzekła – doskonałymi w jakiejkolwiek umiejętności kanceliści kopiujący 
po biurach cudze pisma, sklepowi i subiekci, metrowie uczący początków 
jeografii, historii, rysunków itd.? 
– A więc – zawołała Marta z niezwykłym sobie uniesieniem – a więc przebacz, 
pani, że raz jeszcze powtórzę: dlaczego, dlaczego pole pracy, otwarte dla 
jednych od początku do końca, mierzy się innym na piędzie i cale? Dlaczego 
brat mój, gdybym go miała, mógłby udzielać lekcji rysunku, tyleż co ja mając 
talentu i uzdolnienia, a ja nie mogę? Dlaczego mógłby kopiować po biurach 
cudze pisma, a ja nie mogę? Dlaczego jemu pozwolonym by było zużytkować 
dla siebie i swoich wszystko, wszystko, cokolwiek by posiadał w zasobach 
swego umysłu, a ja nic więcej, zużytkować nie mogę jak grę na fortepianie, 
do której nie mam zdolności, i znajomość obcych języków, którą posiadam w 
niskim stopniu? 
Marta mówiła to ustami drżącymi, oczy i policzki jej zapałały. Nie była 
świetną damą, na aksamitnej sofie salonu snującą dowcipną gawędkę o 
równouprawnieniu kobiet, ani teoretykiem w czterech ścianach gabinetu, 
ważącym i mierzącym mózg męski i kobiecy w celu wynalezienia pomiędzy 
nimi podobieństw i różnic. Pytania, cisnące się na jej usta, były pytaniami, 
które targały serce matki, rozpalały głowę kobiety ubogiej, wysuwały się 
przed nią jak puklerz zasłaniający od – śmierci głodowej! 
Żmińska wzruszyła lekko ramionami i rzekła zwolna: 
– Powtórzyłaś pani wiele razy: dlaczego? Nie formułując kategorycznie odpowiedzi, 
powiem pani, iż dlatego zapewne najbardziej i przede wszystkim, że 
mężczyźni są głowami domów, ojcami rodzin. 
56 
Marta patrzała w mówiącą kobietę jak w tęczę. Silne połyski oczu jej, wywołane 
przed chwilą ciekawością myśli i gwałtem uczuć, kryły się za dwoma 
łzami, które wypłynęły spod powiek i oszkliły źrenice. Ręce jej splotły się jakby 
mimo woli. 
– Pani – wymówiła – i ja także jestem matką. 
Ludwika Żmińska powstała. W przedpokoju ozwał i się dzwonek zwiastujący 
przybycie nowej jakiejś osoby, właścicielka biura zmierzała do ukończenia 
rozmowy z młodą wdową. 
– Uczynię wszystko, co będę mogła, aby wynaleźć, dla pani odpowiednie 
zajęcie; nie spodziewaj się pani jednak otrzymać je prędko. W ogóle w dziedzinie 
nauczycielstwa ofiara pracy46 przewyższa o wiele jej żądanie. Nauczycielki 
z bardzo wysokim językowym i artystycznym uzdolnieniem byłyby pożądanymi 
i otrzymują świetne stosunkowo posady, takich jest przecież , 
najmniej, za mało nawet w stosunkach do potrzeby; co do początkowego zaś 
nauczania, zajmuje się nim lub zajmować pragnie takie mnóstwo kobiet, że 
nadmierna ta konkurencja nie tylko sprowadza do niesłychanie niskiej cyfry 
cenę pracy, ale utrudnia, dla większości uniemożebnia zdobycie tej ostatniej! 
Powtarzam jednak, że uczynię wszystko, co będę mogła, aby znaleźć dla pani 
lekcje. Idzie tu zresztą tak dobrze o interes pani, jak o mój własny. Za dni 
kilka, za tydzień, chciej pani przyjść tu znowu, a może znajdziesz już jaką 
wiadomość. 
Mówiąc te słowa, właścicielka biura od stóp do głowy okryta już była urzędowym 
chłodem i sztywnością, w pokoju bowiem ukazała się nowa postać 
kobieca. 
Marta odeszła. Zstępowała ze wschodów powoli. Nie płakała tak, jak owa 
młoda dziewczyna, która przed godziną tę samą przebywała drogę, ale była 
głęboko zamyśloną. Wyszedłszy dopiero na ulicę oderwała wzrok od ziemi i 
przyśpieszyła kroku. Miała jeszcze dnia tego wiele do uczynienia. 
W kamienicy sąsiadującej z tą, w której było jej mieszkanie, znajdowała się 
garkuchnia47. Marta weszła do zakładu tego i prosiła o przynoszenie jej obiadów. 
Przez wzgląd na bliskość miejsca i z warunkiem małej dopłaty zgodzono 
się przysyłać jej obiady na poddasze przez małego posługacza. Żądano tylko 
opłaty z góry, która wynosić miała dziesięć złotych tygodniowo, sumę wielką 
dla Marty, której majątek cały wynosił niespełna złotych dwieście. 
Otwierając pugilaresik, który majątek ten mieścił w sobie, Marta uczuła 
pewien nieokreślony, ale dolegliwy niepokój. Uczucie to zwiększyło się w niej 
jeszcze, gdy wstąpiwszy do mieszkania rządcy domu, wręczyła mu dwadzieścia 
pięć złotych miesięcznej opłaty za wynajmowanie izdebki i znajdujących 
się w niej sprzętów. Wprzódy jeszcze kupiła w sklepiku z wiktuałami trochę 
cukru, herbaty, kilka bułek, małą lampkę i trochę nafty. Wszystko to razem 
o czwartą część zmniejszyło jej majątek. 
Jancia, zamknięta przez cały ranek w izdebce, wydała okrzyk radości, 
usłyszawszy klucz obracający się w zamku. Rzuciła się na szyję wchodzącej 
matki i twarz jej okryła pocałunkami. 
46 Ofiara i żądanie pracy – terminy odpowiadające dzisiejszym „podaż” i „popyt” na rynku 
pracy. 
47 Garkuchnia – podrzędna restauracja, w której można było także zamawiać obiady do 
domu. 
57 
Wrażenie chwili jest jedyną mocą silnie działającą na organizacje dziecięce. 
Przyszłość nie istnieje dla ich myśli, przeszłość zaciera się szybko w ich pamięci 
Dzień wczorajszy jest już dla dziecka odległą przeszłością, to, co było, 
działo się lub stało przed kilku dniami, znika i rozlewa się przed ich oczami 
w mgle zapomnienia. Jancia była wesołą. 
Wąski promień słońca, wnikający do izby na poddaszu przez małe okienko, 
radował ją, kominek z okopconą głębią zastanawiał i zaciekawiał, zawierała 
znajomość z nowymi sprzętami, śmiała się z dwóch krzeseł, u których 
jedna noga krótszą była od trzech innych, i porównywała je do kalek staruszków, 
widywanych przez nią na ulicach miasta. Samotność, śród jakiej 
przepędziła cały ranek, utworzyła w główce jej zapasik myśli, które języczek 
spragniony mówienia z pośpieszanym i głośnym szczebiotem wypowiadał 
przed matką. 
Po raz pierwszy wesołość dziecięcia ciężkie wrażenie wywarła na umyśle 
Marty. Wczoraj gdy Jancia lepiej jeszcze pamiętała o znikłej sprzed oczu jej 
postaci ojca, kiedy zasmucona utratą ścian, śród których żyła dotąd, i 
wszystkich pięknych rzeczy, do których widoku nawykła, z płaczem odmawiała 
pożywienia, wielkie czarne swe oczy podnosiła na twarz matki z wyrazem 
bolesnego błagania i bezświadomego przerażenia, Marta oddałaby 
wszystko, co pozostało jej jeszcze, aby wywołać uśmiech na drobne jej 
usteczka, rumieniec zdrowia na pobladłe policzki. Dziś srebrny śmiech 
dziecka napełniał ją nieokreśloną, ale ciężką trwogą. Cóż więc zmieniło się w 
jej położeniu? Była samotną jak wczoraj, ubogą jak wczoraj, ale pomiędzy 
wczoraj i dziś stał ów ranek probierczy, w którym po raz pierwszy, wszedłszy 
w świat nieznany, ściślej niż kiedykolwiek poratowała się sama z sobą. Wczoraj 
była pewną, że nim doba upłynie, będzie już posiadała w ręku możność 
pracowania i obrachowania się ze spodziewanym zarobkiem, mającym pewne 
określone zarysy nadać jej przyszłości. Doba upłynęła, a przyszłość pozostała 
nieokreśloną. Kazano jej czekać, nie oznaczając nawet czasu oczekiwania, 
czekać na coś, co w każdym razie będzie musiało być bardzo drobnym.
 „Jakże byłam niedoświadczoną myśląc, iż oczekiwać nie będę potrzebowała, 
jakże byłam nierozumną. spodziewając się od siebie samej rzeczy wielkich!” 
Tak myślała Marta stojąc wieczorem u okna, za którym wisiało czarne 
niebo jesienne i wielkie miasto gwarzyło nieustannie. 
„Co za natłok! wszystkie stany, wieki, narodowości cisną się tam, kędy ja 
iść zamierzyłam! Czy utoruję sobie drogę śród tego tłumu i czym utoruję, 
skoro tak małe posiadam narzędzia do walki! A jeśli nie wpuszczą mię wcale 
na drogę tę, jeżeli upłynie tydzień, dwa, miesiąc, a ja nie znajdę zarobku?” 
Na myśl tę zimny dreszcz przebiegł po ciele Marty. Odwróciła głowę szybko 
i ogarnęła uśpioną główkę Janci takim wzrokiem, jakby się o nią nagle przelękła, 
jakby nagle ujrzała wiszące nad nią groźne jakieś niebezpieczeństwo.
 * 
Brzydki to był szary, dżdżysty, błotnisty dzień listopadowy, w którym 
Marta bardzo pośpiesznym krokiem dążyła z ulicy Długiej na Piwną, z biura 
informacyjnego do domu. Obłoki płakały, ale twarz młodej kobiety jaśniała. 
Ludzie osłaniali się przed deszczem parasolami, przed chłodem płaszczami, 
ale ona nie osłaniając się niczym, obojętna na dokuczliwość natury, tak jak 
58 
obojętną byłaby zapewne w tej chwili na jej pieszczoty, biegła lekko po zbłoconych 
chodnikach, z głową podniesioną, ze wzrokiem błyszczącym. 
Nigdy jeszcze, odkąd na wysokim zamieszkała poddaszu, przebycie wąskich, 
brudnych, ciemnych, trzy piętrowych wschodów nie przyszło jej z taką 
łatwością. uśmiechała się wydostając z kieszeni klucz ciężki i rdzewiały, z 
uśmiechem przestąpiła, przeskoczyła niemal próg izby, przyklękła, otworzyła 
ramiona i milcząc przycisnęła mocno do piersi czarnookie dziecię, które z 
krzykiem radości rzuciło się na jej spotkanie. Przylgnęła ustami do czoła 
dziewczynki. 
– Dzięki Bogu, dzięki Bogu, Janciu! – szepnęła chciała coś więcej powiedzieć, 
nie mogła; dwie łzy spłynęły na uśmiechnione jej usta. 
– Czego ty, mamo, śmiejesz się? Czego ty płaczesz? – zaszczebiotała Jancia, 
drobnymi rączkami muskając rozpalone policzki matki. 
Marta nie odpowiedziała; zerwała się z ziemi i spojrzała w czarną głębię 
komina. Teraz dopiero uczuła, że była zmokniętą, że w izbie było zimno. 
– Możemy dziś sobie ogień rozpalić na kominku – rzekła, biorąc zza pieca 
jedyną znajdującą się tam wiązkę drzewa. 
Jancia poskoczyła z radości. 
– Ogień! ogień! – wołała – Ja lubię ogień, mamo! Tak dawno nie zapalałaś 
już go na kominku! 
Kiedy żółte płomienie strzeliły do góry, gorącym blaskiem napełniły czarną 
głąb komina i falę przyjemnego ciepła rozlały po izbie, Marta usiadła przed 
ogniem i wzięła dziecię swe na kolana. 
– Janciu! – rzekła pochylając się ku bladej twarzyczce – jesteś małą jeszcze 
dzieciną, ale powinnaś zrozumieć już to, co ci powiem. 
Mama twoja była bardzo, bardzo biedną, bardzo smutną. Wydała wszystkie 
swoje pieniążki i za kilka dni nie miałaby już za co kupić ani obiadu dla 
ciebie i dla siebie, ani drewek do zapalenia w piecu. Dziś dano mamie twojej 
robotę, za którą jej zapłacą... Dlatego przychodząc mówiłam ci, abyś podziękowała 
Bogu, dlatego rozpaliłam ten piękny ogień, aby nam było dziś ciepło i 
wesoło... 
Marta otrzymała w istocie robotę. Po miesiącu oczekiwania, po kilkunastu 
bezowocnych wycieczkach do informacyjnego biura, Ludwika Żmińska 
oświadczyła młodej kobiecie, iż otrzymała dla niej lekcję francuskiego języka. 
Zarobek ów, pół rubla codziennie wynosić mający, wydał się Marcie otworzoną 
przed nią kopalnią bogactw. W tej samej izbie, w której mieszkała teraz, 
również oszczędnie, oszczędniej może niż dotąd opędzając swe potrzeby, z 
zasobem tym żyć mogła z dzieckiem. Żyć mogła! Dwa te wyrazy znaczyły 
wiele dla kobiety, która w przeddzień jeszcze otrzymania pomyślnej tej wiadomości 
dowiadywała się, gdzie i komu sprzedać można zbywającą cząstkę 
odzieży. 
Do tego jeszcze pierwszy błysk pomyślności oświecił perspektywę z lepszą 
przyszłością u końca. 
– Jeżeli – rzekła Żmińska – w domu, do którego cię wprowadzam, zdobędziesz 
sobie imię nauczycielki sumiennej i umiejętnej, bardzo być może, iż 
lekcje jej zażądanymi będą przez wielu innych. Wtedy otrzymasz pani prawo 
nie tylko wyboru, ale wymagania warunków zyskowniejszych nad te, które ci 
teraz ofiarowanymi zostały. 
59 
Były to słowa, którymi Ludwika Żmińska zakończyła rozmowę z młodą 
wdową. W głowie Marty uwięzły głęboko dwa wyrazy ,,sumienną i umiejętną”. 
Pierwszy z dwóch tych wyrazów nie budził w niej najlżejszej obawy ni wątpliwości, 
drugi, nie wiedziała sama, dlaczego odpychała od siebie; pragnęła o 
nim zapomnieć, niby o czymś, co zmącić jej mogło pierwszą od dawna chwilę 
uspokojenia. 
O oznaczonej godzinie Marta wchodziła do jednego z mieszkań przy ulicy 
Świętojerskiej położonych. W pięknym, smakownie i dość kosztownie urządzonym 
saloniku spotkała ją kobieta młoda jeszcze, bardzo ładna, bardzo 
ładnie ubrana, prawdziwy typ warszawianki, z układem48 żywym i pełnym 
wdzięku, z twarzą oświeconą wyrazem bystrego pojęcia, z mową prędką, ożywioną 
i wytworną. Była to żona jednego z głośniejszych literatów miejscowych, 
pani Maria Rudzińska. Tuż za nią wbiegła do saloniku dwunastoletnia 
dziewczynka, śmiejąca się, błyskająca pojętnymi oczami, powiewająca króciutką, 
ozdobną, według ostatniej mody sporządzoną sukienką i ciągnąca za 
sobą długi pąsowy sznur, z którym przed chwilą odbywała zapewne po wygodnym 
i obszernym mieszkaniu swych rodziców gimnastyczne ćwiczenia. 
– Panią Martę Świcką zapewne mam przyjemność widzieć – przemówiła 
gospodyni domu wyciągając jedną rękę ku przybywającej, drugą wskazując 
jej jeden z fotelów przy kanapie stojących. – Pani Żmińska mówiła mi wczoraj 
wiele o pani, szczerze więc cieszę się, że ją poznaję. Przedstawiam pani moją 
córkę a przyszłą jej uczennicę. Jadwisiu! Ta pani jest tak dobra, że chce dawać 
ci lekcje francuskiego języka, pamiętaj, abyś nie sprawiała jej najmniejszego 
zmartwienia i uczyła się tak dobrze jak przy pannie Dupont! 
Dziewczynka ze smukłą i giętką kibicią, z fizjonomią pełną swobody i pojętności, 
bez najmniejszego zmieszania ukłoniła się przyszłej nauczycielce 
swej bardzo zgrabnie. 
W tej samej chwili w przedpokoju ozwał się dzwonek; do salonu jednak 
nikt nie wszedł, tylko po kilkunastu sekundach portiera, całkiem prawie 
przysłaniająca drzwi sąsiedniego pokoju, poruszyła się i w szczelinie, utworzonej 
pomiędzy ciężkimi fałdami pąsowej materii, ukazała się para czarnych 
jak węgiel, ognistych oczu, należących widocznie do twarzy męskiej, bo ponad 
nią widać też było kawałek śniadego czoła, z gęstą, czarną, krótko przystrzyżoną 
fryzurą, a poniżej ukazywał się rożek czarnej sterczącej bródki. 
Wszystko to jednak zaledwie było widocznym wśród gęstych załomów materii, 
a pozostało zupełnie niewidzialnym dla osób rozmawiających w salonie, 
profilem do drzwi zwróconych. 
Gospodyni domu ciągnęła dalej rozmowę swą z Martą. 
– Ostatnia nauczycielka córki mojej, panna Dupont, uczyła bardzo dobrze 
i Jadzia czyniła przy niej znaczne postępy. Mąż mój przecież sądził i mnie o 
tym przekonał, że niezupełnie dobrze było z naszej strony dawać sposobność 
pracowania cudzoziemce wtedy, gdy naokoło nas tyle znajduje się najzacniejszych 
kobiet miejscowych, tak usilnie poszukujących pracy i z taką trudnością 
ją znajdujących. Do wszystkich zresztą nauczycieli, którzy kształcą 
umysł naszej córki, tak ja, jak mąż mój zanosimy jedyną prośbę, aby nauczanie 
było gruntowne, szerokie, wyczerpujące, aby obejmowało wszystkie 
48 Układ – tu: sposób bycia. 
60 
gałęzie danego przedmiotu, tak iżby dziecko nasze mogło kiedyś władać nim i 
mieć go w zupełnym swym posiadaniu. 
Marta skłoniła się w milczeniu i powstała. 
– Jeżeli pani od dziś już rozpocząć raczysz lekcje... – rzekła gospodyni domu 
powstając także i uprzejmym gestem wskazując drzwi z portierą, zza której 
wraz z powstaniem dwóch kobiet zniknęła para oczu, wąsiki i bródka – 
oto jest gabinet przeznaczony do nauki dla mojej córki. 
Gabinet skromniej był urządzony niż salon, panowały w nim przecież dobry 
smak i wygoda. Pod jedną ze ścian stał duży stół zielonym suknem 
okryty, pełen książek, zeszytów i przyborów do pisania. Jadzia czuła się tu 
już u siebie i podnosząc ładne oczy na twarz przyszłej nauczycielki, z poważną 
minką przybliżyła do stołu wygodny fotel i położyła przed nim kilka książek 
i sporą ilość grubych zeszytów. 
Marta jednak nie zaraz usiadła. Twarz jej, która po upłynionym świeżo 
miesiącu oczekiwania chudszą i bledszą była niż przedtem, okryła się w tej 
chwili wyrazem głębokiego zamyślenia, powieki w dół opadły, ręce, którymi 
objęła krawędź stołu, drżały nieco. Stała tak parę minut, z nieruchomą twarzą 
i postawą. Można by rzec, że rozmyślała nad tylko co usłyszanymi słowami 
matki swej uczennicy albo sama sobie zadawała pytanie jakieś, odpowiedzi 
na nie szukając w rozumie swym lub sumieniu. Gdy podniosła wzrok, 
spotkała się oczami z utkwionym w nią spojrzeniem gospodyni domu. Spojrzenie 
to opłynęło przez chwilę od stóp do głowy smukłą, delikatną, wytwornie 
piękną postać nowej nauczycielki. Zatrzymało się przydłużej na szerokiej 
białej taśmie, żałobną pręgą okalającej czarną jej suknię, i spoczywało teraz 
na bladej, zamyślonej jej twarzy z wyrazem współczucia i trochę ciekawości. 
– Pani nosisz żałobę – zniżonym, łagodnym głosem wymówiła Maria Rudzińska 
– po matce może lub po ojcu... 
– Po mężu – wyrzekła Marta z cicha, a powieki jej znowu w dół opadły 
zwolna i ciężko. 
– Pani więc jesteś wdową! – zawołała Maria, a w głosie jej brzmiał ten żal, 
ta trwoga, jakich kobieta szczęśliwa w małżeństwie doświadcza, ilekroć słyszy, 
że ktoś podobne szczęście utracił, a więc że i jej własne wiekuistym zapewne 
nie jest – i może... może pani masz dzieci? 
Tym razem Marta podniosła wzrok, w którym żywe zadrgały światła. 
– Mam córkę, pani! – odrzekła, a jakby wyraz ten uderzył ją nagłym jakimś, 
nakazującym przypomnieniem, usiadła na podanym jej przed chwilą 
fotelu i rękami, które jeszcze drżały trochę, zaczęła jedną po drugiej otwierać 
złożone przed nią książki. 
Z książek tych Marta dorozumiewać się mogła, że dwunastoletnia Jadzia 
wiele już uczyła się i daleko zaszła w nauce; o wysokiej znajomości języka, 
jaką posiadała przeszła nauczycielka dziewczynki, świadczyło tu i ówdzie 
rozsypane po zeszytach pismo biegłe, przełamujące z widoczną łatwością 
największe trudności językowe, wnikające w grunt i subtelne odcienie 
przedmiotu. Marta powiodła dłonią po oczach, jakby wzrok sobie rozjaśnić 
lub myśl jakąś natrętną odpędzić od siebie chciała, i zamykając kajety i 
książki, zadała uczennicy swej kilka pytań. Maria Rudzińska tymczasem 
odeszła ku oknu i wziąwszy do rąk drobną jakąś robótkę, gotowała się usiąść 
z nią przy małym stoliczku, gdy portiera rozchyliła się nieco i ozwał się zza 
niej głos męski i dźwięczny: 
61 
– Kuzynko Maryniu! proszę tu na chwilę! 
Maria cicho przebyła pokój, przyjazne spojrzenie raz jeszcze zatrzymała na 
twarzy nowej nauczycielki swej córki i z cicha zamknęła za sobą drzwi za 
portierą ukryte, z gabinetu do salonu wiodące. 
Na środku salonu stał młody, dwudziestosześcioletni może mężczyzna, 
szczupły, zgrabny, według ostatniej mody ubrany, ze śniadą, ściągłą twarzą, 
kruczymi włosami i jak węgiel czarnymi oczami. Powierzchowność człowieka 
tego miłą była, a nawet na pierwszy rzut oka zajmującą. Uderzała w niej 
przede wszystkim niezmierna pełność życia swobodnego, wesołego, niecierpliwie 
jakby rwącego się i kapryśnie wybujałego. Pełność ta życia po bliższej 
uwadze wydawała się nawet jego nadmiarem. Źrenice młodego człowieka 
pałały, migotały, wkoło ust na wpół okrytych czarnym wąsikiem wiły się roje 
uśmieszków, to przymilających się, to figlarnych, to żartobliwych, cała fizjonomia 
w jednej sekundzie, jednym mgnieniu oka, mieniła się wyrazem dowcipu, 
żartu. Był to widocznie człowiek wiekuistej wesołości, wiekuistego 
śmiechu, ale zarazem widać było, że był to człowiek wesołego, o nic nie dbającego 
życia. To ostatnie objawiało się w zmęczonej nieco cerze jego twarzy, 
którą uwydatniały z przeciwieństwem młodość całej postaci, ognisty połysk 
źrenic, dziecinna niemal pustota uśmiechów. 
W chwili gdy Maria Rudzińska wchodziła do salonu, postawa młodego 
człowieka tego była co najmniej osobliwa. Stał on twarzą zwrócony do zamkniętych 
przez gospodynię domu drzwi gabinetu, z postacią w tył nieco odgiętą, 
rękami wzniesionymi w górę, ze wzrokiem utkwionym w suficie. Teatralnej 
postawie tej towarzyszył wyraz twarzy, oznaczający również teatralne 
i wielce komicznie Wyglądające zachwycenie. 
– Olesiu! – napominającym tonem wymówiła Maria – cóż to znowu za niedorzeczność? 
– Bogini! – półgłosem, nie zmieniając postawy ni wyrazu twarzy, wymówił 
młody człowiek. – Bogini! – powtórzył i wzdychając na sposób bohaterów komedii, 
opuścił w dół głowę i ręce. 
Maria nie mogła powstrzymać się od uśmiechu. Wzruszyła jednak ramionami 
i z robotą w ręku siadając na sofie rzekła tonem lekkiej wymówki: 
– Zapomniałeś przywitać się ze mną, Olesiu! 
Na te słowa młody człowiek poskoczył i kilka pocałunków złożył na ręku 
gospodyni domu. 
– Przebacz, Maryniu, przebacz! – mówił tym samym wciąż co pierwej patetycznym 
tonem – byłem tak zachwycony! och! 
Usiadł na krześle obok młodej kobiety i przycisnąwszy dłoń do serca podniósł 
znowu wzrok na sufit. Maria patrzała na niego tak, jak się patrzy na 
rozswawolone dziecko. 
– Jakież znowu dziwactwo zajechało ci do głowy? – spytała po chwili, siląc 
się widocznie na powagę, lecz nie mogąc w zupełności ukryć uśmiechu.– Czy 
to w drodze do mego domu spotkałeś tę nową jakąś boginię, która cię w taki 
zachwyt pogrążyła? Boję się doprawdy bardzo, aby na cały już dzień nie pozbawiła 
cię ona rozsądku. 
– Okrutna jesteś, Maryniu, z tym twoim rozsądkiem – z nowym westchnieniem 
wymówił młody człowiek – w twoim to właśnie domu ujrzałem tę piękność... 
62 
Przy ostatnim wyrazie z przesadzonym gestem wskazał na drzwi gabinetu. 
Maria wydawała się na wpół rozśmieszoną, na wpół zdziwioną. 
– Jak to? – rzekła – więc to o nowej nauczycielce Jadzi mówisz? 
– Tak, kuzynko – przybierając nagle poważną minę odparł młody człowiek 
– mianuję ją królową wszystkich bogiń moich... 
– Ale gdzieżeś ją widział, wietrzniku? 
– Przychodząc do ciebie dowiedziałem się w przedpokoju, że jesteś zajęta 
rozmową z nową nauczycielką swojej córki. Nie chciałem ci przeszkadzać i 
wszedłszy drzwiami od kuchni zajrzałem przez portierę... Żart na stronę jednak 
– mówił dalej – cóż to za piękna osoba! jakie oczy! co za włosy! wzrost 
królewski! 
– Olesiu! – z lekką niechęcią przerwała gospodyni domu – jest to widocznie 
nieszczęśliwa jakaś kobieta: nosi żałobę po mężu... 
– Młoda wdówka! – podnosząc znowu oczy w górę, zawołał młody człowiek 
– nie wiesz może o tym, kuzynko, że nie ma na ziemi milszych istot jak młode 
wdówki... naturalnie wtedy, gdy są ładne... twarz blada, oczy sentymentalne... 
Uwielbiam blade twarze i sentymentalne oczy u kobiet. 
– Bredzisz! – wyrzekła Maria wzruszając ramionami – gdybyś nie był moim 
ciotecznym rodzonym bratem i gdybym nie wiedziała, że pomimo całej twej 
pustoty jesteś w gruncie dobrym chłopcem, mogłabym znienawidzić cię doprawdy 
za to dziwne lekceważenie kobiet... 
– Lekceważenie! – zawołał młody człowiek – ależ, kuzynko, ja uwielbiam 
kobiety! Są to boginie serca mego i życia... 
– Boginie, które liczysz na tuziny. 
– Im więcej człowiek ma przedmiotów miłości, kuzynko, tym więcej kocha... 
Są to egzercycje49, a tylko przez egzercycje serce nabiera tej siły, tego 
ognia, który... 
– Dosyć już tego, Olesiu – z żywą już i widoczną niechęcią przerwała gospodyni 
domu – wiesz dobrze, jak martwi mię kierunek umysłu twego i serca... 
– Kuzynko! Kuzyniu! Kuzyneczko! Amen! na Boga powiedz już amen! – zawołał 
młody człowiek odsuwając się wraz z krzesłem, na którym siedział, i 
składając ręce jak do pacierza – pięknym usteczkom kobiecym nic mniej nie 
przystoi jak kazanie... 
– Gdybym była prawdziwie dobrą siostrą, mówiłabym ci je od rana do wieczora... 
– l nic byś dobrego nie uczyniła, siostruniu. Kazanie powinno być krótkim, 
przepis wyjęty z praw moralnych, filozoficznych, artystycznych. Oto lepiej 
opowiedz mi cokolwiek o tej czarnookiej nimfie50, która zaprawdę warta jest 
lepszego losu niż ślęczenie nad twoją Jadzią. 
– Oto lepiej – żywo podjęła gospodyni domu – powiedz mi, dlaczego w tej 
porze dnia jesteś tutaj? 
– I gdzież mam być, jeśli nią u stopek twoich, droga kuzynko? 
– W biurze – krótko odpowiedziała Maria Rudzińska. 
Młody człowiek westchnął, ręce załamał i głowę na pierś opuścił. 
49 Egzercycje – ćwiczenia. 
50 Nimfa – w podaniach starożytnych Greków nimfy – boginki uosabiające piękno i wdzięk 
przyrody. 
63 
– W biurze! – szepnął – o Maryniu! jakże jesteś okrutną! Czyliż jestem śledziem? 
powiedz mi, czy naprawdę podobny jestem do śledzia? 
Wymawiając te pytania człowiek wiekuistego śmiechu podniósł głowę i 
patrzał na gospodynię domu tak szeroko rozwartymi oczami, z tak komicznym 
wyrazem żalu, obrazy i zdumienia, że Maria nie mogła wstrzymać się od 
głośnego prawie śmiechu. 
Wkrótce jednak powaga zastąpiła u niej chwilowe rozweselenie. 
– Nie jesteś śledziem –wyrzekła patrząc na robotę, którą trzymała w ręku, z 
obawy zapewne, aby nie zaśmiać się znowu – nie jesteś śledziem, ale jesteś... 
– Nie jestem śledziem! – zawołał młody człowiek, jakby po wielkim przerażeniu 
oddychając głęboko – dzięki Bogu, nie jestem śledziem! Ponieważ zaś 
nim nie jestem, rzecz prosta, iż nie mogę po całych dniach dusić się w biurze 
jak śledź w beczce... 
– Ale jesteś człowiekiem i powinieneś raz już przecie poważniej zastanowić 
się nad życiem i jego zadaniami. Możnaż tak zawsze bąki tylko zbijać i za boginiami 
się upędzać? Żal mi doprawdy twego dobrego serca, które masz, i 
twych zdolności, których ci także nie brak. Jeszcze lat parę takiego życia, a 
staniesz się jednym z tych ludzi bez celu, bez zajęcia, bez przyszłości, których 
i tak już u nas za wiele... 
Urwała i z wyrazem prawdziwego smutku spuściła twarz ku robocie. Młody 
człowiek wyprostował się i wymówił z uroczystością: 
– Amen! Kazanie długie było, nie można mu przecież odmówić pewnej 
esencji moralnej51, w której skąpane serce moje, jak w łzach umoczona gąbka, 
pada do stóp twoich, droga kuzynko! 
– Olesiu! – rzekła powstając gospodyni domu – jesteś dziś nierozsądniejszym 
jeszcze jak zwykle... Nie mogę dłużej rozmawiać z tobą; idź do biura, a 
ja pójdę do kuchni! 
– Siostruniu! Maryniu! do kuchni! fi donc! c’est mauvais genre!52 . Żona literata 
do kuchni! Mąż jej pisze może o poetyczności obowiązującej niewiastę, 
a ona idzie do kuchni! 
Mówiąc to wstał i z wyciągniętymi rękami patrzał na odchodzącą kobietę. 
– Siostro! – zawołał raz jeszcze – Mario! ach, nie opuszczaj mię! 
Maria nie odwróciła się i była już przy drzwiach od przedpokoju. Wtedy 
młody człowiek poskoczył ku niej i pochwycił jej rękę. 
– Czy rozgniewałaś się na mnie, Maryniu? Czy naprawdę rozgniewałaś się 
na mnie? No, wstydź się! daj pokój! czyż chciałem cię obrazić? Czyż nie 
wiesz, że cię kocham jak rodzoniuteńką, najrodzeńszą siostrę? Maryńku! no, 
spójrzże na mnie! Cóżem winien, żem młody! Poprawię się, zobaczysz, niech 
tylko wprzódy postarzeję trochę! 
Mówiąc to wszystko, całował ręce młodej kobiety, a fizjonomia jego mieniła 
się takim wyrazem połączonych lub szybko po sobie następujących – żalu, 
pustoty, smutku, czułości, przymilenia, że patrząc na nią można było śmiać 
się lub odejść wzruszając ramionami, ale gniewać się na to dorosłe dziecko 
nie było sposobu. Toteż Maria Rudzińska opierając się chwilę pieszczotom i 
przeprosinom brata skończyła na uśmiechu. 
– Ileż bym dała za to, abyś ty mógł zmienić się, Olesiu... 
51 Esencja moralna – sens moralny. 
52 Fi donc! c’est mauvais genre! (franc.). Fe, to jest w złym tonie! 
64 
– Ileż bym dał za to, abym mógł zmienić się, Maryniu! ale... natura nie 
sługa, wilka do lasu... ciągnie... 
Mówiąc ostatni wyraz skurczył się na kształt dziecka nieśmiało wyrażającego 
swe żądanie i wskazujący palec wyciągnął ku drzwiom od gabinetu. 
– Czy znowu? – rzekła Maria kładąc dłoń na klamce. 
– Ani słowa już więcej nie powiem o czarnookiej tej bogini, którą, jak widzę, 
niby anioł stróż osłaniasz skrzydłami pobożnej opieki! – zawołał Oleś 
pochwytując znowu rękę kuzynki – ale przedstawisz mię jej, siostruniu? Nieprawdaż, 
że przedstawisz? 
– Ani myślę o tym – odparła Maria. 
– Moja droga! moja miła! moja jedyna! przedstaw mię jej, gdy tu wejdzie! 
Powiedz: oto jest brat mój, wzór wszystkich przymiotów i doskonałości, chłopak 
poczciwy... 
– I zarazem wielkie nic dobrego! 
Z ostatnimi słowami Maria wyszła z salonu. Oleś stał chwilę przy 
drzwiach, jakby niepewny, czy ma zostać, czy pójść za siostrą, po czym okręcił 
się na pięcie, stanął przed lustrem, poprawił krawata i fryzury, zanucił 
piosenkę, przestał nucić, na palcach podszedł ku drzwiom od gabinetu i 
uchyliwszy portierę ucho przyłożył do drzwi. 
Za drzwiami słychać było głos małej Jadzi mówiący: 
– L’imparfait du subjonctif!53 zapomniałam, jak mam pisać trzecią osobę. Z 
jakiego czasu, pani, tworzy się 1’imparfait du subjonctif? 
Odpowiedź nie zaraz nastąpiła. Słychać było przewracanie kartek książki. 
Nauczycielka szukała znać w książce odpowiedzi, jaką zmuszona była dać 
swej uczennicy. 
– Du passé défini de l’indicatif54 – wymówiła po chwili Marta. 
Oleś wyprostował się, wzniósł oczy w górę i powtórzył z cicha: 
– De 1’in-di-ca-tif! co za anielski głosik! W gabinecie panowała znowu cisza. 
Uczennica zajęta widać była pisaniem i po chwili dopiero ozwała się: 
– Bateau!55 nie wiem, pani, jak się pisze bateau. Eau czy au? 
Odpowiedzi nie było, nauczycielka milczała. 
– O! – szepnął Oleś – ciężko coś idzie mojej bogini! nie wie podobno, co odpowiedzieć 
na pytanie tej małej mądrali... a może marzy... ach! 
Na palcach odszedł od drzwi i stanął przy oknie, zaledwie jednak spojrzał 
przez szyby na dość ludną i ruchliwą ulicę, zawołał: 
– Co widzę! panna Malwina tak rano już na mieście? Biegnę, lecę, pędzę! 
Mówiąc to, pędził w istocie ku drzwiom i z wielkim impetem otwierając je, 
spotkał się oko w oko z Marią, która do salonu wracała. 
– Dlaboga – rzekła gospodyni domu cofając się do przedpokoju – dokądże 
tak pędzisz? Czy do biura? 
– Zobaczyłem przez okno pannę Malwinę – spiesznie wkładając paltot odpowiedział 
młody człowiek – poszła ku placowi Krasińskich, zapewne do 
sklepów po sprawunki. Muszę przecież być tam z nią koniecznie... 
– Czy obawiasz się, aby panna Malwina nie wydała w sklepach za wiele 
pieniędzy, jeśli opiekować się nią nie będziesz?... 
53 L’ imparfait du subjonctif. (franc.) – czas przeszły niedokonany trybu względnego. 
54 Du passé défini de l’ indicatif (franc.) – z czasu przeszłego dokonanego trybu oznajmującego. 
55 Bateau (franc.) – łódź. 
65 
– Głupstwo pieniądze! ale kawałeczek serca swego zgubić może po drodze. 
Do widzenia, Maryniu... kłaniaj się ode mnie czarnookiej bogini... 
Ostatnie słowa wymawiał już na wschodach. W niespełna godzinę potem 
Marta wchodziła do izby swej na poddaszu. Opuszczając ją miała twarz ożywioną, 
krok lekki, z uśmiechem przyciskała do piersi i całowała w czoło małą 
córkę, nauczając ją, jak w czasie nieobecności jej bawić się ma ze swą lalką i 
dwoma kalekimi krzesłami, służącymi lalce za łóżko i kołyskę; wróciła powolnym 
krokiem, ze spuszczonymi oczami i wyrazem ciężkiego zamyślenia na 
twarzy. Powitalnym wykrzykom i uściskom dziecka odpowiedziała przelotnym 
zaledwie, milczącym pocałunkiem. Jancia popatrzyła na matkę swymi 
wielkimi, pojętnymi oczami. 
– Mamo! – rzekła otaczając szyję matki drobnym ramieniem – czy nie dali 
ci roboty? Nie śmiejesz się już, nie całujesz mię, jesteś znowu taką, jaką byłaś 
wtedy... wtedy, kiedy ci nie dawano roboty. 
Dwie te istoty różnych wieków tak zeszły się ze sobą wśród biedy i osamotnienia, 
że dziecko z wyrazu twarzy i siły pocałunku odgadywało smutki i 
niepokoje kobiety. Tym razem jednak Jancia pytała daremnie, matka jej 
wsparła czoło na dłoni i w tak głębokie zapadła zamyślenie, iż nie słyszała 
nawet jej głosu. Po chwili jednak Marta powstała. 
– Nie – rzekła z cicha – tak być nie może! Nauczę się, muszę nauczyć się, 
muszę umieć! Trzeba mi książek – dodała i po chwilowym namyśle otworzyła 
mały tłomoczek, wydobyła zeń jakiś przedmiot, owinęła go chustką i wyszła 
na miasto. Wróciła przynosząc ze sobą trzy książki. Była to gramatyka francuska, 
chrestomatia56 i przeznaczona do użytku szkół historia francuskiego 
piśmiennictwa. 
Wieczorem w izdebce na poddaszu paliła się mała lampka, a przy niej nad 
roztwartą książką siedziała Marta. Oparła czoło na dłoniach i pożerała oczami 
karty książki. Zawiłe prawidła gramatyczne, tysiączne zagadnienia jednej 
z najtrudniejszych w świecie pisowni plątały się przed oczami jej Jak pasma 
powikłanych nici, jak labirynt57 wskazówek i faktów naukowych nieznanych 
całkiem lub tak dobrze jak nieznanych, bo zapomnianych. Marta skupiała 
całą moc swego pojęcia, wszystkie siły swej pamięci, aby w ciągu jednego 
wieczoru, jednej nocy, zrozumieć, zapamiętać, przywłaszczyć sobie to, czego 
zrozumienie wymaca pracy lat kilku, pracy powolnej, cierpliwej, systematycznej, 
loicznie58 prowadzonego, stopniowo zaokrąglanego kursu. Biedna 
kobieta myślała, że wytężone, gorączkowe wysilenie wynagrodzić zdoła umysłowi 
lata zastoju, że drobna chwila obecna zaważy na szali z przeszłością 
całą i przeważy ją, że pragnienie niezmiernie jednoznaczy w życiu z możnością. 
Łudziła się. Długo łudzić się jednak nie mogła. Wysilenia jej trawiły się 
w gorączce, nużyły ciało i ducha, samym swym naprężeniem uniemożebniały 
postęp wszelki, chwila obecna, na wskroś przejęta dolegliwym niepokojem, 
niewyraźną jeszcze, lecz już gryzącą gorycz sączyła w serce kobiety, która, 
opuszczona przez wszystko na ziemi, zaczynała pojmować, iż zawiodła się na 
samej sobie, że najmniej była przyjazną dla studiów, które, aby obfite przyniosły 
owoce, jak ptak dla rozwoju skrzydeł swych powietrza, potrzebują 
56 Chrestomatia – wypisy, wybór tekstów. 
57 Labirynt – w starożytności budynek o zagmatwanych przejściach, w których łatwo było 
pobłądzić. Tu: gmatwanina. 
58 Loicznie (arch.) – logicznie. 
66 
spokoju. Najsilniejsze pragnienie, najgorętsza aspiracja ducha59, najgwałtowniejsze 
porywy woli nie mogły sprawić, aby umysł nieświadomy przejrzał 
od razu tajemnice nauki, aby władze pojęcia i pamięci nie wyćwiczone gięły 
się jak delikatne struny, jak błyskawice zakreślały szybkie kręgi, jak wosk 
rozmiękczony w probierczym ogniu wsiąkały w siebie to, czym je pojono. 
Łudzić się długo Marta nie mogła, ale głusząc w sobie rozbiór wszelki, całą 
siłą umysłu swego i woli upierała się przy myśli: „Naucz się!” – tak jak rozbitek 
walczący z falami morza całą siłą obu rąk swoich upiera się przy jedynej 
desce, której wsparcie wlewa mu do głowy myśl: „Utrzymam się na powierzchni!” 
Teraz, jak wprzódy, w ciągu długich jej jesiennych nocy na kształt szumiących 
wichrów huczały i nieskończoną gamą wzdymały się i opadały 
tajemnicze gwary wielkiego miasta, ale Marta już ich nie słuchała, słuchać 
lękała się, bo przejmowały ją tą nieokreśloną zgrozą, która ogarnia istotę 
ludzka uczuwającą bezpomocne zapadanie w żywioł potężny, nieznany, 
przepaścisty. 
Teraz, o północnej godzinie, chodziła po izbie oświetlonej bladawym płomykiem 
lampki, z jaskrawymi rumieńcami na policzkach, z opuszczonymi na 
plecy czarnymi warkoczami, rękami splecionymi z nerwową siłą, ustami 
szepcącymi wciąż, szepcącymi wyrazy obce zaczerpnięte z tej książki, która, 
roztwarta pod promieniem lampy, jeżyła się jak kolcami rzędami tysiącznych 
końcówek, znaków, cyfr oznaczających prawidła, nawiasów – wyjątki. Książką 
tą było owo dzieło Chapsala i Noëla60, nauczające mnogich tajemnic subtelnej 
mowy Franków61. Wyrazy powtarzane ustami Marty od zmroku do północy, 
częstokroć od północy do białego świtania, były to owe nudne deklinacje62 
i koniugacje63, nad którymi na kuli ziemskiej poziewają codziennie tysiące 
dzieci. 
Ale Marta nie poziewała. Brzmienia suche i monotonne, ściany szkół napełniające 
echami nudy, w ustach jej posiadały znaczenie tragiczne. Łamała 
się z nimi i z sobą, z pojęciem swym niewprawnym, z pamięcią nie wyćwiczoną, 
z myślą ulatającą gdzie indziej, z niecierpliwością wprawiającą ciało w 
nerwowe drżenie. Łamała się ze wszystkim, co było wkoło niej, nade wszystko 
z tym, co było w niej samej, a z tej walki upornej nie wynosiła nic lub 
prawie nic. 
Postępowała zwolna, bardzo zwolna, dzień jutrzejszy niszczył i w otchłań 
zapomnienia pogrążał częstokroć to, co z ciężkim mozołem zdobyć zdołała 
wczoraj; wiedza przybliżała się i cofała, dawała okruchy pożytku, a zabierała 
ogromy sił i czasu. Marta załamywała ręce, jak posąg nieruchomy ze skamieniałą 
twarzą przesiadywała nad książką godziny całe; wstawała, gorączkowym 
krokiem przebiegała izbę, piła zimną wodę, znurzała w niej czoło i 
oczy i uczyła się znowu, aby nazajutrz obudziwszy się powiedzieć sobie: ,,Nie 
umiem jeszcze nic!” 
59 Aspiracja ducha– szczytne dążenie. 
60 Chapsal Charles Pierre (1788–1858) i Noël Jean François (1755–1841) – znani językoznawcy 
francuscy, autorzy „Nowej gramatyki francuskiej”, bardzo popularnej w tłumaczeniu 
polskim (40 wydań w ciągu 30 lat). 
61 Frankowie – tu: Francuzi. 
62 Deklinacja – odmiana rzeczowników wg liczb i przypadków. 
63 Koniugacja – odmiana czasowników wg osób, czasów, liczb, stron i trybów. 
67 
„Czasu! czasu! – wołała niekiedy w myśli swej młoda kobieta obrachowując, 
ile wierszy wyuczyć się może co dzień lub stronic co tydzień. – Gdybym 
miała przed sobą dwa lata, rok, choćby kilka miesięcy czasu!...” 
Ale czas, tak hojny dla niej kiedyś w chwili bezczynności i spoczynku, gnał 
ją teraz postrachem głodu, chłodu, wstydu, nędzy. Pragnęła na wyłączną 
własność swą posiąść choćby rok jeden, a jutro nie należało już do niej. Jutro 
już powinna była umieć wszystko, czego zaledwie rok, szereg lat nauczyć 
może; powinna była, musiała, jeśli nie chciała, aby z dłoni jej wypadło narzędzie 
zarobku. Pora, w której kobieta ta rozpoczynała walkę o byt swój i swego 
dziecka, nie była już dla niej porą do nauki sposobną, a jednak ona uczyła 
się... 
Miesiąc upływał od dnia, w którym młoda wdowa po raz pierwszy wchodziła 
do ładnego mieszkania przy Świętojerskiej ulicy. Pani tego mieszkania 
witała ją zawsze uprzejmie, przemawiała do niej przyjaźnie, nawet serdecznie, 
ale do serdeczności przyłączał się coraz widoczniejszy odcień milczącego 
politowania, zakłopotania, nawet niekiedy przymusu powstrzymującego na 
ustach trudne do wymówienia wyrazy. Mała Jadzia względem nauczycielki 
swej zachowywała nieprzerwanie grzeczność dobrze wychowywanego dziecka, 
ale z ruchliwych, pełnych życia jej oczów strzelał od czasu żartobliwy promyczek, 
na świeżych ustach przebiegł uśmieszek figlarny szybko wprawdzie 
stłumiony, niemniej przecież zdradzający wewnętrzne zadowolenie lub zdumienie 
uczennicy, podchwytującej smutną tajemnicę nieświadomości swej 
nauczycielki, mówiącej sobie w duchu: „Ależ ja więcej umiem od niej!” 
Nadszedł dzień, w którym Marta otrzymać miała od matki swej uczennicy 
zapłatę za całomiesięczną swą pracę. Maria Rudzińska siedziała w saloniku z 
robotą w ręku, którą jednak w zamyśleniu opuściła na kolano. Pogodne zwykle 
czoło szczęśliwej kobiety dnia tego zachmurzone było nieco, piękne oczy 
jej z wyrazem smutku tkwiły w zamkniętych i portierą okrytych drzwiach gabinetu. 
– Czy można wiedzieć, co drogą siostrę moją wprawiło dziś w tak ponure 
usposobienie? – ozwał się przy oknie głos męski. 
Maria zwróciła wzrok w stronę mówiącego. 
– Jestem w istocie bardzo zmartwioną, Olesiu, i proszę cię, abyś miał 
wzgląd na to moje usposobienie i nie niecierpliwił mię żadnymi żartami... 
– O! o! o! o! – wymówił młody człowiek składając gazetę, którą dotąd twarz 
sobie przysłaniał– co za uroczystość mowy! Cóż się stało? Czy artykułu nakreślonego 
utalentowanym piórem szwagra mego do druku nie przyjęto? Czy 
małej Jadzi koniec noska zabolał? Czy melszpejs64 z jabłek nie dopiekł się 
dostatecznie? Czy... 
Młody człowiek zadawał pytania te ze zwykłą sobie komiczną emfazą65 w 
głosie, nagle jednak przestał mówić, powstał, zbliżywszy się do siostry usiadł 
przy niej i przez chwilę popatrzył jej w twarz z dłuższą i baczniejszą uwagą, 
niż można się było spodziewać po tak ruchliwej i roztrzepanej istocie. 
– Nie – wyrzekł po chwili – to nie artykuł i nosek Jadziny, i nie melszpejs. 
Jesteś, Maryniu, zmartwiona naprawdę i czymś ważnym... Co to takiego? 
Ostatnie wyrazy wymówił z prawdziwą czułością w głosie. Wziął przy tym 
rękę siostry i przycisnął ją do ust. 
64 Melszpejs (niem. Mehlspeise) – rodzaj leguminy. 
65 Emfaza – nacisk, przesada. 
68 
– No – rzekł patrząc jej w oczy – co to takiego, co cię tak martwi? powiedz... 
W tej chwili człowiek ten wiekuistego śmiechu wyglądał na chłopaka dobrego 
i szczerze do siostry swej przywiązanego. Toteż Maria przyjaźnie nań 
spojrzała. 
– Wiem, że masz dobre serce, Olesiu, i że smutek mój martwi cię szczerze. 
Rada bym ci powiedzieć go, ale lękam się wywołać twe żarty. 
Oleś wyprostował się i dłoń do serca przyłożył. 
– Mów śmiało, siostro! – wyrzekł – słuchać cię będę z powagą księdza siedzącego 
w konfesjonale i z uczuciem brata, dla którego ty nieraz byłaś dobrym 
aniołem spowiednikiem... Słuchać cię będę z gotowością na wszystko... 
jeśli ci się zachciało drzewka śpiewającego lub ptaszka gadającego, pójdę po 
nie za góry i morza... Jeżeli Jadziunię nózia lub buzia zabolała, zwołam wnet 
wszystkich doktorów, jacy tylko w Warszawie śpią i jedzą... Jeśli cię kto obraził... 
wyzwę na pojedynek lub... lub kijem obłożę, a że to wszystko zrobię i 
wykonam, przysięgam na wszystkie piękne oczy wszystkich moich bogiń... na 
pamięć lat dziecinnych z tobą, Mario, spędzonych, na okurzone ściany mego 
biura i na komórki serca mego, w których jedna z twoją, siostro, krew płynie! 
Kiedy młody człowiek mówił to wszystko, kameleonowa66 natura jego 
okrywała mu twarz i postać tak rozlicznymi i szybko mieniącymi się barwami 
pustej trzpiotowatości, serdecznego uczucia, przesadnej emfazy i rzeczywistej 
gotowości do poświęceń, że Maria czuła widocznie ochotę i do gniewu, i do 
śmiechu, i do uściśnienia ręki temu wietrznikowi, który jednak przypominał 
jej lata dziecinne wspólnie z nim spędzone i jedną krew w ich żyłach płynącą. 
– Nie jest to zresztą rzecz tak nadzwyczajnie ważna – rzekła po chwili wahania 
się – nic takiego, co by wpłynąć mogło na los mój lub bliskich mi osób. 
Ale żal mi strasznie tej biednej kobiety, która w tej chwili jest tam, za tymi 
drzwiami... 
– A! więc to o czarnooką boginię chodzi? No! chwała Bogu! Odetchnąłem 
swobodniej... Myślałem już doprawdy, że jakie nieszczęście... 
– Jest to w istocie nieszczęście, tylko nie nas tyczące się, ale jej... 
– Nieszczęście, doprawdy? No, to chyba i ja pożałuję już trochę interesującej 
tej wdówki. Ale i cóż jej stać się mogło? Czy nieboszczyk mąż przyśnił się? 
czy... 
– Daj pokój z żartami, Olesiu! Jest to, jak widzę, nieszczęśliwsza kobieta, 
niż zrazu sądziłam... biedna, a podobno nic nie umie... 
Oleś szeroko oczy roztworzył. 
– Nic nie umie! i to całe nieszczęście! cha! cha! cha! beau malheur, ma foi!
67 Taka młoda i ładna... 
Umilkł nagle, bo pąsowa portiera uchyliła się i do salonu weszła Marta. 
Weszła, postąpiła parę kroków i stanęła z ręką opartą o poręcz fotelu. Była w 
tej chwili bardzo piękną. Ciężka jakaś walka, ostatnia może chwila długo w 
piersi jej toczącej się walki okryła blade policzki jej żywym rumieńcem; przed 
minutą lub dwiema w przystępie wielkiej jakiejś boleści zapuścić musiała 
ręce w czarną gęstwinę swych włosów, bo dwa ich pasma krucze i kędzierzawe 
opadały teraz na czoło jej, głęboką bladością posępnie niemal odbijające 
od rumieńców opływających policzki. Gdy stanęła z pochyloną nieco głową i 
66 Kameleonowa – zmienna. Kameleon – gatunek jaszczurki nadrzewnej o zmieniającej się 
zależnie od otoczenia barwie skóry. 
67 Beau malheur, ma foi! (franc.) – A to mi ładne nieszczęście! 
69 
na wpół spuszczonymi oczami, postawa jej nie wyrażała ani wahania się, ani 
znękania, tylko głęboki, ostateczny namysł. 
Dość było jednego na nią spojrzenia, aby odgadnąć, że ważyła się ona w tej 
chwili na coś, co posiadało dla niej wagę ogromną, na krok jakiś, którego 
uczynić nie mogła bez wielkiego wysilenia, bez skupienia wszystkich władz 
swej woli. Podniosła na koniec głowę i postąpiła ku gospodyni domu. 
– Lekcja już ukończona? – ozwała się Maria, która przy wejściu młodej 
wdowy powstała i siliła się na uśmiech swobodny. 
– Tak, pani – zniżonym nieco, ale pewnym głosem odpowiedziała Marta – 
skończyłam dzisiejszą lekcję z panną Jadwigą i przyszłam, aby oznajmić pani, 
że była ona ostatnią. Nie mogę dłużej uczyć córki pani... 
Na twarzy Marii Rudzińskiej malowały się: zdziwienia, smutek i zmieszanie. 
Ostatnie było najsilniejszym. Serce dobrej kobiety nie pozwoliło jej wobec 
dobrowolnego tego zrzeczenia się wymówić słowo, o wymówieniu jednak którego 
myślała sama od dawna. 
– Pani nie będziesz już uczyła córki mojej? – wymówiła Maria jąkając się – 
dlaczego, pani? 
– Dlatego – zwolna i cicho odrzekła Marta – dlatego, że nie umiem uczyć. 
Mówiąc to spuściła oczy; rumieniec okrywający jej policzki podniósł się na 
czoło i okrył twarz całą wyrazem pognębiającego wstydu. 
– Omyliłam się na samej sobie – mówiła dalej. – Zostając ubogą pojęłam, 
że pracować powinnam... Widziałam, słyszałam, że ubogie lub zubożałe kobiety 
po większej części zostają nauczycielkami... myślałam więc, że i ja także 
w zawodzie tym znajdę dla siebie pracę i chleb... Powiedziano mi, że jednego 
tylko francuskiego języka nauczać jestem zdolną, sądziłam w istocie, że język 
ten posiadam, bo mówię nim dość poprawnie i z łatwością. Teraz przekonałam 
się, że dobre mówienie nie stanowi jeszcze całej znajomości języka, żem 
nigdy nie uczyła się gruntownie, a tę trochę wiadomości, którą nabyłam w 
dzieciństwie, zapomniałam... Były to oderwane, pobieżne, niedokładnie zrozumiane 
wiadomości, nic więc dziwnego, że wyszły mi z pamięci. Cudzoziemka, 
która dotąd udzielała lekcji córce pani, była doskonałą nauczycielką... 
panna Jadwiga daleko więcej umie ode mnie... 
Umilkła na chwilę, jakby potrzebowała na nowo zebrać swe siły. 
– Zarobek jest dla mnie, zapewne, rzeczą bardzo ważną – rzekła – niemniej 
jednak, gdy przekonałam się, że nie mogę nauczyć się prędko wszystkiego, co 
umieć mi trzeba, pomyślałam, iż nie powinnam postępować wbrew memu 
sumieniu... Wszak zawierając ze mną umowę powiedziałaś mi pani, iż przede 
wszystkim i wyłącznie prawie żądasz od nauczycieli swej córki, aby nauczanie 
jej było szerokie i gruntowne, obejmowało wszystkie gałęzie przedmiotu... 
Ja o nauczaniu takim marzyć nawet nie mogę... Przy tym pani byłaś dla 
mnie tak dobrą, że oprócz nieuczciwości byłabym jeszcze niewdzięczną, gdybym... 
Tu Maria nie pozwoliła już nieszczęśliwej kobiecie mówić dłużej. Pochwyciła 
obie jej ręce i ściskając je mocno w swych dłoniach rzekła: 
– Kochana, droga pani! nie mogę, zapewne, zaprzeczyć temu, co mówisz o 
sobie samej, ale wierzaj, że bardzo, bardzo mi smutno rozstawać się z panią. 
Może przynajmniej mogę ci być w czym użyteczną... mam znajomości, stosunki... 
70 
– Pani – rzekła Marta podnosząc oczy – jedynym pragnieniem moim jest 
otrzymać możność pracowania... 
– Ale jakże, nad czym pracować byś pani chciała i mogła? – z pośpiechem 
zapytała pani domu. Marta milczała długo. 
– Nie wiem – odrzekła w końcu cichym głosem – nie wiem, co umiem, czy 
umiem dobrze cokolwiek? 
Przy ostatnich wyrazach powieki jej w dół opadły, w głosie zadrżało głębokie 
upokorzenie. 
– Może byś pani życzyła sobie udzielać lekcji muzyki? Jedna z moich 
krewnych poszukuje teraz właśnie kogoś, kto by lekcje muzyki dawał jej córce. 
Marta przecząco wstrząsnęła głową. 
– Nie, pani – rzekła – w muzyce dziesięć razy jeszcze słabszą jestem niż we 
francuskim języku. 
Maria zamyśliła się. Nie wypuszczała jednak ręki Marty ze swych dłoni, 
jakby obawiała się, aby kobieta ta nie odeszła od niej bez otrzymania rady i 
pomocy. 
– Może – ozwała się po chwili – może pani pracowałaś choć trochę nad naukami 
przyrodniczymi? Mąż mój wychowuje młodego chłopaka, któremu 
trudno idzie w szkołach, dla przygotowania go więc, dla korepetycji... 
– Pani – przerwała Marta – wiadomości moje z dziedziny nauk przyrodniczych 
tak są pobieżne, że zupełnie prawie żadne... 
Zawahała się nieco i po chwili dodała: 
– Umiem trochę rysować. Jeśli pani zna kogo, kto by potrzebował lekcji rysunku... 
Maria po chwili namysłu przecząco wstrząsnęła głową. 
– Z tym – rzekła – najtrudniej... mało osób uczy się rysunku, a do tego 
jeszcze nauczają go przeważnie mężczyźni... Taki już zwyczaj. 
– A więc – zaczęła Marta ściskając rękę gospodyni domu – pozostaje mi 
tylko pożegnać panią i podziękować jej za okazywaną mi dobroć i uprzejmość. 
Maria sięgnęła ręką po zgrabną kopertkę, w której widać było parę asygnat, 
ale w tej chwili ktoś z boku dotknął jej rękawa. Był to wesoły Oleś, który 
przez cały czas rozmowy stał z dala w postawie bardzo skromnej i z wyrazem 
twarzy wcale niewesołym. Oczy jego na wpół z zachwyceniem, na wpół ze 
szczerym politowaniem tkwiły w twarzy młodej wdowy, która na obecność 
jego nie zwracała najmniejszej uwagi. Być może, iż wchodząc do salonu widziała 
go, ale cóż obchodzić ją mógł jeden człowiek więcej, mający być świadkiem 
upokarzającego jej wyznania, skoro najstraszniejszym a nierozłącznym 
z nią świadkiem jego była ona sama? Cóż obchodzić ją mogło przypuszczenie, 
iż oczy czyjeś patrzą na nią w chwili, w której wzrok jej własny zapadał z 
przestrachem w głębię własnej jej nieudolności, w głębszą jeszcze otchłań 
czekającej ją doli? Marta tedy nie zwracała uwagi na obecność młodego człowieka, 
Maria zapomniała o niej i czując, że ją ktoś z lekka pociąga za rękaw, 
odwróciła twarz z trochą zdziwienia. Zdziwiła się bardziej jeszcze na widok 
fizjonomii Olesia. Ruchliwe oczy jego były teraz pełne smutku, usta okrążone 
zwykle pustym uśmiechem ułożyły się w zarys łagodny, a nawet trochę jakby 
poważny. 
71 
– Maryniu! – rzekł z cicha młody człowiek – mąż twój pracuje przy jednym 
z pism ilustrowanych, może by tam potrzebowano kogoś, kto umie rysować... 
Maria klasnęła w ręce. 
– Masz słuszność – zawołała – zapytam o to męża! 
– Ale trzeba to zrobić zaraz! – zawołał Oleś ze zwykłą już sobie żywością – 
dziś właśnie sesja w redakcji... 
– I mąż mój jest na sesji... 
– Na sesji najłatwiej by o tym dowiedzieć się można... 
– Napiszę zaraz do mego męża... 
– Ale co tam to pisanie! to za długo, pójdę i wywołam Adama z sesji... 
– Idź, idź, Olesiu... 
– Idę, lecę, pędzę! – zawołał młody człowiek, pochwycił kapelusz i z nadzwyczajnym 
pośpiechem nakładając go na głowę przed progiem jeszcze, zapominając 
o pożegnaniu się z dwoma kobietami wypadł do przedpokoju. Tam 
narzucił palto na plecy i wołając raz jeszcze: – Biegnę, pędzę, lecę! – biegł w 
istocie, pędził i leciał ze wschodów tak samo, jak czynił to przed miesiącem, 
kiedy szło mu o dogonienie ujrzanej przez okno młodej piękności. Maria nie 
myliła się przypisując ciotecznemu bratu swemu dobroć serca, toteż z rodzajem 
zadowolenia przeprowadziła go oczami do progu, po czym zwróciła się 
wnet znowu ku Marcie. Młoda wdowa stała nieruchoma, z gorętszym jeszcze 
niż wprzódy rumieńcem na twarzy. Nie mogła nie widzieć, że obudziła litość 
nie tylko w tej kobiecie, która przed chwilą ściskała jej dłonie, ale i w owym 
młodym człowieku, nie znanym jej prawie, zaledwie bowiem parę razy mimochodem 
przez nią widzianym. Po raz to pierwszy w życiu swym była przedmiotem 
litości ludzkiej, wywołała ją niemal sama, uchylić się od niej, odrzucić 
ją, naglona gwałtowną potrzebą, nie mogła, a jednak uczucie to okazywane 
jej, dobre samo przez się, przytłaczającym ciężarem spadło na głowę jej i 
w dół ją chyliło... Nie była zadowoloną z siebie, ze swej rozmowy z Marią, która 
u ludzi całkiem jej obcych wywołała oznaki litości nad nią... Przebiegała 
jej przez głowę myśl, iż powinna była być silniejszą, skrytszą, powściągliwszą, 
doświadczała takiego poczucia, jakby w tej chwili ubyła cząstka godności jej 
osobistej, człowieczej, jakby po raz pierwszy wyciągała dłoń po jałmużnę. 
Kiedy siostra i brat zamieniali ze sobą żywe wyrazy, ją mające na celu, kiedy 
młody człowiek wybiegał z pokoju, aby kędyś do nieznanych, nigdy przez nią 
nie widzianych ludzi nieść prośbę w jej imieniu, powstało w niej niezmierne 
pragnienie odejść, odejść natychmiast, za chwilę litości zapłacić słowem podzięki, 
ale jałmużny nie przyjąć i powiedzieć: 
„Mam nadzieję, że sama poradzę sobie”. 
Pragnienie to było silne, zatamowało głos w piersi młodej kobiety, fala krwi 
rzuciła jej się do głowy, a jednak nie uległa mu, nie odeszła, stała nieruchoma 
z głową pochyloną i splecionymi rękami. W najdalszej głębi jej istoty rozlegał 
się szept posępny: 
,,Nie mam nadziei, abym sobie poradzić mogła. Nie mogę ufać sobie!” 
Było to rodzące się poczucie nieudolności własnej. Pod wpływem uczucia 
tego rósł w niej wstyd nieokreślony, lecz dolegliwy. ,,Gdybym była sama na 
świecie!... – myślała. – Gdybym nie miała dziecka!” 
– Chciej mi pani powiedzieć – przemówiła Maria – jakim sposobem oznajmić 
jej będę mogła o wyniku starań, jakie ja i mąż mój czynić będziemy w 
celu pozyskania dla niej zajęcia... Zostawisz mi pani może swój adres? 
72 
Marta myślała chwilę. 
– Jeżeli pani pozwoli – odrzekła – przyjdę tu sama zasięgnąć wiadomości. 
Chciała zrazu dać swój adres, ale przemknęła jej przez głowę myśl. że 
młoda, szczęśliwa kobieta zapomnieć o niej może. Zawstydzała ją litość, jakiej 
była przedmiotem, ale bardziej jeszcze przestraszało przypuszczenie. że 
nadzieja zarobku, która błysnęła przed jej oczami, zniknie znowu i zostawi ją 
w okropnej niepewności, nieokreśloności położenia. 
Zarobek! jakiż to prozaiczny, trywialny, czysto ziemski wyraz! – zawołacie 
może czytelnicy. Gdyby na miejscu jego była tu jaka pałająca miłość, sercowa 
tęsknota, wzniosłe marzenie, uczucia i myśli młodej kobiety obracałyby 
się we właściwszym dla nich kręgu moralnych zjawisk, obudzałaby sympatii 
więcej, współczucie silniejsze! Być to może, nie wiem. Co pewna, to że Marta 
myślała albo przeczuwała, że jedyną rękojmią życia i zdrowia jedynego na 
ziemi przedmiotu jej miłości, dziecięcia jej, ukojenia tęsknoty, której pełnymi 
były samotne kąty ubogiej jej izby, nie już wzniosłości, ale czystości i uczciwości 
jej marzeń i myśli, była praca – przynosząca zarobek. Marta myliła się 
może; przyszłość jej dopiero udowodnić miała prawdziwość lub błędność tego 
jej mniemania. 
Po kilku jeszcze zamienionych wyrazach Marta Świcka żegnała gospodynię 
domu. Maria sięgnęła znowu po kopertę z liliowymi brzeżkami. 
– Pani – rzekła z trochą nieśmiałości – oto jest dług, który względem niej 
zaciągnęłam za całomiesięczne nauczanie mej córki. 
Marta nie wyciągnęła ręki. 
– Nic mi się nie należy – rzekła – bo ja niczego wcale córki pani nie nauczyłam. 
Maria Rudzińska chciała nalegać, ale Marta pochwyciła jej rękę, uścisnęła 
ją silnie w swych dłoniach i spiesznie opuściła pokój. Dlaczego uchodziła 
tak? spiesznie? Pragnęła może umknąć po raz pierwszy w życiu doświadczanej 
złej pokusie? Czuła, że pieniądze, które jej ofiarowywano, nie należały do 
niej, że nie zarobiła na nie niczym, chyba bezowocnymi dobrymi chęciami, że 
gdyby je przyjęła, popełniłaby postępek nieuczciwy. Toteż nie wzięła ich, ale 
gdy o szarej godzinie, dla oszczędności nie rozniecając w izbie lampy, przy 
niepewnym świetle dnia dogorywającego otworzyła swój pugilaresik i przeliczyła 
znajdujące się w nim sztuki drobnej monety; gdy pomyślała, że oprócz 
pieniędzy tych, starczyć mogących zaledwie na dni parę, żadnych już innych 
nie ma, a te są resztkami sumy otrzymanej ze sprzedaży jednej z dwóch posiadanych 
przez nią sukien; kiedy mała Jancia, tuląc się do jej kolan, poskarżyła 
się na zimno panujące w izbie i poprosiła o zapalenie ognia na kominie, 
a ona odmówić jej tego musiała, bo zasób drewek był bardzo już 
szczupłym, a o zwiększeniu go i marzyć teraz nie mogła; kiedy na koniec 
ogarnęły ją ciemności nocne powiększające smutek, niepokój zamieniające w 
trwogę, przed oczami jej tajemną jakąś siłą wyobraźni wywołana przesunęła 
się zgrabna kopertka ozdobiona liliowymi brzeżkami, z trzema pięciorublowymi 
asygnatami wewnątrz. Marta zerwała się z siedzenia i zapaliła lampę. 
Widmo nie zapracowanych pieniędzy znikło wraz z ciemnością, ale w umyśle 
Marty pozostało po nim głuche przerażenie. 
– Mogłożby to być – zawołała – abym żałowała tego, iż nie popełniłam nieuczciwości? 
73 
Głęboko zawstydzająca myśl ta wzbudziła w niej reakcję ducha, nowe wyprężenie 
upadłej na chwilę energii. 
– Zdaje mi się – rzekła sobie – że daremnie niepokoję się tak bardzo. 
Wszak obiecano mi nowe zajęcie... Rysowałam przecież kiedyś nieźle, znajdowano 
we mnie dość wielką nawet zdolność do rysunku... Zadanie to, jeśli 
mi je tylko do spełnienia dadzą, spełnię już chyba dobrze! Mój Boże! jakże 
gorliwie starać się będę, aby tym razem już praca nie wymknęła się z rąk 
moich. A że dostarczą mi jej ludzie obcy przez litość, przez współczucie? cóż 
stąd? Nie powinno mię to upokarzać! Jestem jeszcze za dumną! Słyszałam 
wprawdzie nieraz, że ubóstwo z dumą chodzić w parze mogą, ale muszą to 
być tylko teorie; przekonywam się, że jest inaczej! 
Ostatnia myśl ta ponowiła się w głowie Marty, gdy nazajutrz z rana schodziła 
na dół i nieśmiało pukała do drzwi mieszkania rządcy. 
Rządca domu przyjął ją w pokoju dobrze ogrzanym i wygodnie urządzonym. 
– Panie! – rzekła Marta – za dwa dni nadejdzie termin, w którym obowiązaną 
jestem uiszczać opłatę za najem mieszkania i sprzętów. 
– Tak, pani – tonem twierdzenia i zarazem pytania odpowiedział rządca. 
– Przyszłam, aby oznajmić panu, że nie będę jeszcze w stanie opłatę tę 
uiścić... 
Wyraz twarzy rządcy objawił na te słowa pewne, dość widoczne niezadowolenie. 
Nie był to jednak człowiek zbyt surowy, fizjonomię miał uczciwą, łagodną 
i noszącą ślady długich lat przebytych i wielu trosk doświadczonych. 
Spojrzał uważnie na twarz młodej kobiety i po chwili namysłu odpowiedział: 
– Bardzo to przykro jest... ale cóż robić? Lokal, który pani wynajmujesz, 
jest niewielki i sądzę, że właściciel domu nie zechce odmawiać go pani przy 
pierwszej nieakuratności68 w opłacie. Jeżeliby jednak powtórzyła się ona... 
– Panie! – z żywością przerwała Marta – mam przyobiecaną robotę, która, 
jak sądzę, dostarczy mi środków do życia. 
Rządca skłonił się w milczeniu, Marta spłoniona i ze spuszczonymi oczami 
wyszła na ulicę. Niebawem wróciła do izby swej, przynosząc w chustce rozmaite 
zakupione na mieście przedmioty. Nie mogła już brać obiadów z garkuchni, 
wyrzucała sobie nawet, że brała je dotąd, ponieważ wydała na nie 
więcej, niż wydać mogła. O sobie mało myślała; wobec trosk, które ją obiegły, 
i celu, ku któremu dążyła, ilość i rodzaj żywności mającej podtrzymać jej życie 
nie mogły w 
myślach jej wielkiego zajmować miejsca. Sądziła, że szklanką 
mleka i parą bułkami dziennie zdoła przez zaś jakiś dostatecznie podtrzymać 
swe siły. Ale mała Jancia, drżąca nieraz od chłodu w izbie źle ogrzanej, potrzebowała 
koniecznie raz na dzień przynajmniej ciepłego pokarmu. 
Toteż młoda wdowa za pozostałe jej kilka złotych zaopatrzyła się w trochę 
masła, kaszy i mały garnuszek. 
„Zamiast z rana, palić w piecu teraz będę w południe – myślała – i zarazem 
zgotuję co dzień dla Janci trochę gorącej strawy!” 
Nie mogła też oswoić się z myślą, że dziecko jej zaprzestanie jeść mięso. I 
tak już było ono blade, wątłe, męczone licznymi niewygodami, których dawniej 
nie znało. Ale mięso świeże kosztuje dużo, dla sporządzenia zeń potrawy 
trzeba też sporo drzewa spalić. Marta upiła więc funt wędzonej szynki. Gdy 
68 Nieakuratność – niesumienność, niedotrzymywanie terminów. 
74 
załatwiała wszystkie te sprawunki, przychodziły jej na myśl talie kuchnie. 
Słyszała o nich kiedyś, wtedy gdy była jeszcze żoną urzędnika pobierającego 
znaczną płacą sama hojną ręką przyczyniała się do składek na rzecz dobroczynnych 
instytucji urządzanych. Oprócz tego jednak, że kuchnia tania w 
obecnym jej położeniu mogłaby dla niej być jeszcze za drogą, Marta czuła 
intynktowy, nieprzezwyciężony wstręt do uciekania się pod skrzydła jakiejkolwiek 
filantropijnej69 instytucji. 
„Istnieje to dla starców – myślała – dla chorych, kalek, dla dzieci zresztą 
pozbawionych opieki lub ludzi ostatecznie niedołężnych czy zniedołężniałych 
moralnie i umysłowo. Jestem młodą i zdrową, wielu jeszcze rzeczy robić nie 
próbowałam, które może robić potrafię, a że nie udało mi się znaleźć zarobku 
w jednym zawodzie, mamże dlatego uciekać się do dobroczynności publicznej?” 
„Nigdy!” – zawołała w duchu i otworzywszy znowu swój pugilaresik przeliczyła 
pozostałą w nim po załatwieniu sprawunków drobną monetę. Znajdowało 
się tam jeszcze około trzech złotych. 
,,Wystarczy to jeszcze przez tydzień na mleko i bułki dla mnie i dla Janci – 
myślała – tymczasem dobrzy ci ludzie znajdą dla mnie pewno robotę...” 
Znajomi Marty przy Świętojerskiej ulicy mieszkający byli w istocie ludźmi 
bardzo dobrymi i szczerze zajmowali się przyniesieniem pomocy ubogiej kobiecie, 
która wzbudziła w nich współczucie połączone z szacunkiem. 
Poczciwym tym usiłowaniom dopomagało wielce szczęśliwe położenie, jakie 
zajmował mąż Marii Rudzińskiej względem jednego z pism warszawskich ilustrowanych, 
najzamożniejszych i najwięcej rąk zatrudnić mogących. Był on 
współpracownikiem pisma tego dawnym, zasłużonym i wysoko szacowanym. 
Głos jego tak u wydawcy jak na sesjach redakcyjnych znaczył wiele, wstawienie 
się za kimś, słowo prośby przez niego wymówione lekceważonym być 
nie mogło. Do tego jeszcze Adam Rudziński był pisarzem wyłącznie prawie 
poświęcającym się badaniom kwestii społecznych, a pomiędzy nimi i położeniem 
w społeczeństwie kobiet ubogich. Martę widział on kilka razy w swym 
domu, gdy udzielała lekcji jego córce, a zajmująca powierzchowność młodej 
kobiety, żałobna jej suknia, pełen godności układ w połączeniu ze szlachetnym 
postępkiem jej, o którym w słowach pełnych zapału opowiedziała mu 
Maria, wzmogły gorliwość jego usiłowań. 
Skutek usiłowań tych pomyślny był i prędki. Jedna więcej para rąk nie 
okazała się zbyteczną dla pisma, które potrzebowało szerokiego współdziałania, 
i szło już tylko o stopień uzdolnienia nowej robotnicy, mający wyrokować 
o przyjęciu lub odrzuceniu jej prośby. 
Jakkolwiek jednak starania Adama Rudzińskiego względnie do natury 
okoliczności otrzymały skutek bardzo prędki, względnie do położenia Marty 
czas trwania ich był bardzo długim. Od dnia, w którym dobrowolnie zrzekła 
się zawodu nauczycielskiego, upłynął tydzień, szczupłe pieniężne zasoby 
młodej kobiety wyczerpały się całkiem prawie, oprócz tego przymusowa bezczynność 
ciężyła jej straszliwie, sen odbierała i sumienie niepokoiła. Marta 
wyszedłszy pewnego ranka na miasto udała się na ulicę Długą i zapukała do 
biura informacyjnego. Ludwika Żmińska przyjęła ją daleko zimniej i urzędowniej 
niż wprzódy. 
69 Filantropijny – dobroczynny. 
75 
– Słyszałam – rzekła – że pani nie udzielasz już lekcji w domu państwa 
Rudzińskich. To szkoda, wielka szkoda, jak dla pani, tak dla mnie, od zdania 
bowiem takich domów zależy po większej części opinia podobnych mojemu 
zakładów. 
Marta oblała się rumieńcem; zrozumiała wymówkę mieszcząca się w słowach 
właścicielki biura. Szybko jednak podniosła głowę i z wyrazem otwartości 
rzekła: 
– Przebacz mi, pani, że naraziłam ją na zawód... 
– Zawód osobiście mnie sprawiony bardzo tu małą posiadałby wagę – przerwała 
Żmińska – ale jeżeli ludzie zawodzą się na moim słowie, zakład mój 
cierpi na tym bardzo... 
– Omyliłam panią – ciągnęła Marta – dlatego, że omyliłam się na samej sobie. 
Panna Rudzińska była uczennicą zbyt daleko już dla mnie posuniętą w 
nauce. 
Sądzę przecież, iż gdyby szło o właściwe początki, zdołałabym odpowiedzieć 
może zadaniu. Z tą myślą przyszłam raz jeszcze do pani. Czy nie mogę 
otrzymać lekcji początków? 
Postawa Ludwiki Żmińskiej była bardzo zimna. 
– Osób poszukujących początkowych lekcji jest daleko więcej niż takich, 
które pobierać je potrzebują – odrzekła po chwili z odrobiną ironii w głosie. – 
Konkurencja ogromna, ceny więc bardzo niskie. Czterdzieści groszy, dwa 
złote najwyżej za godzinę... 
– Przystałabym na wszelką opłatę – wymówiła Marta. 
– Zapewne, przystać trzeba, skoro inaczej być nie może. Ja jednak nic pani 
nie przyrzekam. Zobaczę, postaram się... W każdym razie wszystkie wiadome 
mi miejsca są dziś zajęte i przyjdzie pani długo czekać. 
Gdy właścicielka biura wymawiała te słowa, Marta bacznie na nią patrzała. 
Oczy jej, smutne, zamyślone, lecz spokojne, szukały może na twarzy niemłodej 
kobiety tego błysku rozrzewnienia i życzliwości, jaki zjawił się na niej, 
gdy była tu po raz pierwszy, ale Żmińska była tym razem niewzruszoną, 
chłodną i urzędową. Marcie przyszły na myśl słowa przed dwoma miesiącami 
z ust jej usłyszane: 
,,Kobieta wtedy tylko utorować sobie może drogę pracy, zdobyć byt niezależny 
i położenie szacunek nakazujące, jeśli posiada wyłączny jakiś talent 
lub doskonałą jaką umiejętność.” 
Marta żadnego z warunków tych nie posiadała; właścicielka informacyjnego 
biura, raz już zawiódłszy się u niej, poznawszy szczupły zasób jej wiadomości, 
małą doniosłość jej uzdolnienia, uważała ją widocznie za klientkę 
bardziej natrętną i kompromitującą niż jakąkolwiek korzyść zakładowi jej 
obiecującą. Tam zaś, gdzie zjawiało się codziennie kilka lub kilkanaście osób 
w tym samym położeniu, w jakim ona była, zostających, z tymi samymi 
prośbami na ustach, z takim samym niedostatecznym zasobem w głowie, o 
trwałym współczuciu ze strony osoby, która je przyjmowała, i mowy być nie 
mogło. 
Marta pojęła, że kariera jej w zawodzie nauczycielskim stanowczo skończoną 
została, że gdziekolwiek z żądaniem swym udałaby się teraz, przejrzano 
by naprzód towar wiedzy przez nią przynoszony, a przekonawszy się o 
podrzędnym jego gatunku odprawiono by ją z niczym lub zepchnięto w sze
76 
regi czekające długo na zarobki maleńkie. Ona poprzestałaby zapewne na 
zarobku małym, ale czekać długo nie mogła. 
Z ulicy Długiej idąc na Świętojerską Marta jedną tylko myśl miała w głowie: 
,,Jakże nierozsądną byłam, jak nie znałam świata i siebie samej wtedy, 
gdym owego pierwszego wieczoru po zamieszkaniu w nędznej izbie myślała, 
że trzeba mi tylko pójść oświadczyć się z chęcią pracowania. aby zostać 
przyjętą w szeregi pracujących. Oto idę teraz z ulicy w ulicę, od jednego domu 
do innego i szukam.... A jednak... gdybym umiała!...” 
Maria Rudzińska spotkała przychodzącą do niej z wesołą twarzą, uścisnęła 
gorąco jej ręce i uprzedzając pytanie rzekła: 
– Pismo, którego mąż mój jest współpracownikiem a po części i współredaktorem, 
potrzebowało właśnie osoby umiejącej rysować. Oto jest szkic narysowany 
przez znanego u nas rysownika, którego skopiowanie pani powierzonym 
zostało. Co do opłaty zależeć już ona będzie całkiem od zalet pracy 
pani, ta, którą wykonasz teraz, ma być próbą stanowiącą o zamówieniach 
dalszych. 
Blady promień grudniowego słońca, przebijając się przez las gzymsów i zasłony 
murów, ozłacał małe okienko poddasza i ślizgał się po czarnej powierzchni 
stołu, nad którym siedziała Marta z oczami utkwionymi w leżący 
przed nią rysunek. Było tam tylko parę drzew rozłożystych, kilka gęstych 
krzewów, w cieniu ich siedząca piękna postać kobieca i parę uśmiechniętych 
główek dziecięcych, wychylających się zza upiorów gałęzi. Na najdalszym 
planie w niepewnych już, ale wdzięcznych zarysach ukazywał się domek 
wiejski z werandą oplecioną bluszczem i wybiegająca zza niego droga, której 
szlak kręty i mgłą przysłoniony rozpływał się i niknął w oddaleniu. Była to 
kompozycja prosta, jedną ze scen codziennego wiejskiego życia przedstawiająca, 
ale wykonana biegłą i natchnioną ręką utalentowanego rysownika, stanowiła 
piękne, acz drobne dzieło sztuki. Od wiejskiego domku, czterema 
swymi prostymi oknami wdzięcznie spoglądającego na widza, i smukłej postaci 
kobiecej, w pełnej rozkosznego zaniedbania postawie siedzącej pod cieniem 
drzewa, do figlarnych twarzyczek dziecięcych, przeglądających zza 
uplotu różanych gałęzi, i krętego szlaku drogi, rozpływającego się śród mgły i 
przestrzeni, wszystko tu nosiło na sobie piętno szczęśliwie pochwyconej i dobrze 
uwydatnionej charakterystyki, zachwycało oko, budziło wyobraźnię, 
skłaniało myśl do porównań i odgadywań. Wyborna poprawność i przedziwna 
lekkość rysunku szła tu w parze z poetycznością pomysłu, uwydatniając i 
podnosząc jego zalety. Natchnienie i znajomość techniki zarówno dopisały 
artyście w chwili, gdy lekką a zarazem pewną siebie ręką rzucał na papier tę 
wiązkę linii, z której powstała całość pełna głębokiego uczucia, prostego 
wdzięku i cichej harmonii. 
Techniczne zalety rysunku nie od razu przecież przykuły do siebie uwagę 
Marty; siłą wspomnień i tragicznością kontrastu pochwyciła ją naprzód myśl 
kompozycji. Z wiejskiego domu, z drzew cienistych i krzewów gałęzistych, z 
twarzy młodej matki, ścigającej wzrokiem falujące za przeczystą gęstwiną ruchy 
dwóch drobnych postaci dziecięcych, trysnęły ku młodej kobiecie wspomnienia 
zalewające pierś jej falą uczucia bolącą i razem rozkoszną. I ona 
także żyła kiedyś w takiej cichej, kwiecistej, cienistej ustroni, deptała lekką 
stopą puszystą murawę, zrywała róże z chylących się ku niej gałęzi krzewów i 
77 
z drobnymi rękami pełnymi wonnego kwiecia biegła ku takiej werandzie, takim 
jak tu bluszczem ocienionej, śród czterech okien rozgrzanych upalnym 
słońcem rozwieszającej namiot zielony, pod chłodną i orzeźwiającą osłonę 
gotowy przyjąć ukochane dziecię domu! 
I za jej także chyżymi stopami posuwało się niegdyś troskliwe spojrzenie 
matki, i ku niej także trwożny głos macierzyński wołał, aby nie wybiegały poza 
dom daleko, na tę drogę, która pełna kamieni i wąwozów, zawad i niebezpieczeństw 
kręto wiła się i przepadała śród tajemniczych wzgórz i niedojrzanych 
przestrzeni. Daremne wołanie! daremne drżenie macierzyńskiego serca! 
Przyszedł czas. w którym dziecię wiejskiego domu wyszło na ową drogę zza 
ścian jego wybiegającą krętym, kamienistym szlakiem i poszło w świat pomiędzy 
tajemnicze wzgórza, w nieznane przestrzenie, pomiędzy zawady i niebezpieczeństwa 
i zaszło tu, gdzie u szczytu wysokiej miejskiej budowy wznosiły 
się cztery ściany ciasne nagie, zimne, duszne samotne... Był to kontrast 
przeszłości z teraźniejszością. Marta oderwała oczy od rysunku, powiodła 
spojrzeniem wokół izby, zatrzymała je na bladym dziecięciu które owinięte od 
chłodu wełnianą chustką matki drżało jednak i na kształt znękanej ptaszyny 
tuliło główkę do jej kolan... W uchu kobiety dźwięczał znany, dobrze zapamiętany 
śpiew małego ptaszka, tego samego, zda się, ptaszka, który na rysunku 
muskał rozpiętymi skrzydłami szczyt różanego krzewu, a z tym echem 
oddalonego wspomnienia łączył się ciężki, drżący od zimna oddech jej dziecka... 
Po nici wspomnienia przypłynęła ku niej piękna twarz matki, potem łagodne 
oblicze ojca, potem jeszcze ujrzała zawieszone przed sobą w powietrzu 
ciemne oczy młodzieńca, które wpatrzone w nią z głębokim wyrazem mówiły 
jej: „Kocham!” w czasie gdy usta jego wymawiały: „Zostań moją żoną!” 
Wszystkie te rysy drogie jej nad życie, pomroką śmierci pochłonięte na zawsze, 
wszystkie miejsca, w których rozwijała się bezchmurna sielanka dzieciństwa 
jej i pierwszej młodości, wszystkie światła pogasło, uroki rozwiane, radości 
zatrute i połamane podpory drgnęły życiem, przybrały dawne kształty i 
barwy, skupiły się w jeden obraz i zawisły przed nią, niby w ramy przerażającej 
brzydoty i nagości, oprawione w puste, szare, zimne kąty samotnej izby. 
Marta nie patrzała już na rysunek; utkwione w pustą przestrzeń nieruchome 
jej źrenice zaszły szklistą powłoką, która jednak nie topiła się w łzy, 
pierś jej odpychała szybko i ciężko, ale łkań nie wydawała. Płacz gwałtowny 
rozrywał widocznie wnętrze tej kobiety, ale ona walczyła z nim, walczyła z 
sercem swym, usiłując stłumić przyśpieszone jego bicie, i z rozgorzałą swą 
głową, odtrącając od niej roje wspomnień i falę parzenia. Był w niej tajemny 
głos jakiś, który wołał, iż z każdą łzą, która wypłynie z jej oka, z każdym łkaniem, 
które wstrząśnie piersią, z każdą sekundą, spędzoną w tej strasznej 
męczarni ducha płaczącego nad grobami nadziei swych i miłości, ujdzie 
cząstka sił jej woli, ubędzie odrobina energii, cierpliwości i wytrwałości. A jej 
tych sił, tej woli, tej wytrwałości trzeba było tyle! tyle! Południe życia jej stało 
się dla niej tak surowym i wymagającym, jak pieszczotliwym i pobłażliwym 
był jego poranek. Jancia podniosła ku matce bladą twarzyczkę. 
– Mamo! – ozwała się jękliwym głosem – jak tu dziś zimno! Rozpal ogień na 
kominku! 
Za całą odpowiedź Marta schyliła się, wzięła dziewczynkę w objęcia, przycisnęła 
mocno do piersi drobne jej ciałko, do czoła jej przylgnęła ustami i tak 
została przez chwilę nieruchoma... Nagle powstała, ściślej owinęła Jancię 
78 
wełnianym szalem, posadziła ją na niskim stołeczku, przyklękła przed nią, 
uśmiechnęła się, pocałowała ją w blade usteczka i zupełnie prawie swobodnym 
głosem rzekła: 
– Jeżeli Jancia spokojnie bawić się będzie swoją lalką, jutro lub pojutrze 
skończę robotę, drewek kupię i rozpalę dla Janci taki śliczny, ciepły ogień. 
Czy dobrze, Janciu? czy dobrze, moje dziecko kochane? 
Uśmiechnęła się mówiąc to i rozgrzewała w swych dłoniach zziębnięte ręce 
dziewczynki. Jancia uśmiechnęła się także, usta jej dwoma pocałunkami 
zamknęły na chwilę wpatrzone w nią oczy matki, sięgnęła po lalkę swoją, po 
parę drobnych drewnianych zabawek i przestała patrzeć w okopconą, pustą i 
chłodem wiejącą głębię komina. Cisza zupełna panowała znowu w izbie, 
Marta siedziała za stołem i przyglądała się robocie wybornego rysownika. 
Teraz zwyciężone i odepchnięte rozkazem woli wspomnienia i żale legły na 
dnie jej piersi, nie umarłe, lecz milczące, twarz jej wyrażała spokojne skupienie 
wszystkich władz umysłu i tylko oczy jaśniały żywym połyskiem zapału, z 
jakim przystępowała do tej nowej próby sił swych i uzdolnień. Teraz nie w 
pomyśle już artysty, nie w rzewnej uczuciowości i poetyczności obrazka zatonęła 
uwaga Marty, ale w technice wykonania, w tej technice, która, biegła w 
znawstwie, bogata w środki, sięgała do gruntu istoty sztuki i zarazem z lekkością 
ptaszęcego pióra ślizgała się po jej powierzchni, małymi sposobami 
tworzyła rzeczy piękne, wcielała pomysł w każdą, by najsubtelniejszą linijkę, 
posługiwać się umiała każdą cząstką płaskiej powierzchni, którą dowolnie 
jakby orzucała smugami świateł i cieniów. Marta nie rysowała nigdy z natury, 
ale kopiowała niegdyś małe krajobrazy, drzewa, kwiaty, twarze ludzkie. 
Doskonałość więc leżącego przed nią rysunku zachwyciła ją, ale nie zniechęciła. 
„Nie jestem zapewne taką artystką jak ten, który narysował ten śliczny obrazek 
– myślała – ale skopiować robotę czyjąś potrafię chyba... potrafić muszę.” 
Myśląc tak, otworzyła podługowate pudełko, w którym mieściły się przyrządy 
do rysowania. Maria Rudzińska, wiedziona dobrocią serca i delikatnością 
uczuć, odgadła nową potrzebę, w jakiej znajdzie się uboga kobieta, i 
wręczyła jej to pudełko wraz ze wzorem, z którego kopia wykonaną być miała. 
Ołówek Marty posuwał się po gładkim papierze; czuła, że ręka jej była 
lekką, że myśl jej spajała się ściśle z myślą artysty, że oko jej dostrzegało bez 
trudności najzawikłańsze zgięcia linii, najsubtelniejsze różnice i przelewania 
się świateł z cieniami. Serce jej uderzało coraz silniej i radośniej, oddech 
stawał się coraz łatwiejszym, rumieniec wstępował na blade policzki, oczy 
rozpłomieniały się pogodą i płonęły zapałem. Pocieszycielka strapionych, towarzyszka 
samotnych, piastunka burzami życia miotanych, praca, wstąpiła 
na ubogie poddasze i przywiodła ze sobą – spokój. Daremnie promień słońca 
pieszczący z rana nagie ściany izby zniknął za wysokimi dachami domostw, 
daremnie wielkie miasto toczyło w dole głuche swe, tajemnicze, nieustanne 
gwary, Marta nie widziała nic i nic nie słyszała. 
Podnosiła czasem oczy od roboty, aby popatrzeć na cicho w kacie izby bawiące 
się dziecię, przemawiała doń słów parę i znowu pogrążała się w swym 
zajęciu. Niekiedy brwi jej zsuwały się, wyraz głębokiego namysłu osiadał na 
czole. Trudności i zagadnienia sztuki zjawiały się wtedy przed nią i stawiły jej 
twarde, urągliwe czoło. Ale ona łamała się z nimi i zdawało się jej, że przeła
79 
mywała je szczęśliwie. Gdy podnosiła głowę i przypatrywała się swej robocie, 
miała uśmiech na ustach, który znikał, gdy porównywać ją zaczynała z robotą 
mistrza. W umyśle jej rodziły się znać wątpliwości i obawy, ale ona 
usuwała je od siebie jak coś zbyt natrętnego, zbyt dla niej ciężkiego, dla serca 
dolegliwego. Pracowała z wielkim skupieniem umysłu, z niezmiernym wytężeniem 
woli, z porywającym zapałem wyobraźni rozkochanej w przedmiocie 
swej pracy; pracowała z całego rozumu, z całej duszy i z całych sił swoich i 
przestała pracować wtedy dopiero, gdy do izby napływać poczęły pierwsze 
cienie wieczornego zmroku. Wtedy zawołała do siebie Jancię, posadziła ją na 
kolanach i patrząc w dziecięcą twarzyczkę, uśmiechnęła się do niej znowu. 
Ale teraz uśmiech jej był innym niż z rana, nie wymuszonym przemocą na 
ściśniętym boleścią sercu, nie sprzeczający się z posępnym wyrazem oczu. 
Wykwitł on sam przez się i bez wysiłku z piersi młodej matki, ukojonej pracą, 
rozgrzanej nadzieją. 
Marta opowiadała małej córeczce swej jedną z owych bajek, których treść 
upleciona ze zjawisk cudownych, z barw tęczowych, ze śpiewów ptaszęcych i 
skrzydeł anielskich tak bardzo pochłania umysły i zachwyca wyobraźnie 
dziecięce; ale gdy usta jej snuły dla biednego, uczty podobnej od dawna 
spragnionego uszka długie nici fantastycznych opowieści, głowę jej napełniała 
myśl jedna, powtarzająca się wciąż niby przygrywka mieszcząca w sobie 
temat pieśni życia: „Gdybym potrafiła... jeżeli potrafię... jeżeli umiem!...” 
„Czy potrafiłam? czy umiem?” – myślała Marta w parę dni potem wstępując 
na wschody mieszkania Rudzińskich. 
Wewnętrzne pytania te młodej kobiety nie otrzymały tym razem stanowczej 
odpowiedzi. Wkrótce jednak nastąpić ona miała; dzień jutrzejszy bowiem był 
dniem przeznaczonym na sesję redakcyjną, na której ludzie kompetentni wydać 
mieli sąd o mierze artystycznych uzdolnień Marty i wartości dokonanej 
przez nią roboty. 
– Przyjdź pani pojutrze z rana – rzekła Maria Rudzińska. – Mąż mój przyniesie 
dla niej z jutrzejszej sesji pewną już wiadomość. 
Marta przybyła w oznaczonej porze. Właścicielka ładnego saloniku spotkała 
ją ze zwykłą uprzejmością i ukazała jej fotel stojący przy stole, na którym 
leżała przed dwoma dniami ukończona robota Marty i przy którym siedział 
mężczyzna średniego wieku, z twarzą rozumną, szlachetną i łagodną. 
Był to Adam Rudziński; powstał na powitanie Marty, z pełnym uszanowania 
ruchem podał jej rękę, a gdy usiadła, usiadł także, spuścił oczy i milczał 
chwilę. 
Maria usunęła się w głąb salonu i widocznie zasmuconą twarz oparłszy na 
ręku siedziała też ze spuszczonymi oczami w milczeniu. Przez kilkanaście 
sekund ciężka cisza panowała w salonie. Każdej z trzech obecnych osób 
pierwsze słowo mającej toczyć się rozmowy trudnym znać było do wymówienia. 
Adam Rudziński pierwszy przerwał milczenie. 
– Smutno mi bardzo – rzekł – iż jestem posłem przynoszącym pani niezbyt 
zapewne miłe wiadomości. Nie było przecież w mocy mojej uczynić je innymi, 
niż są... 
Umilkł i patrzał na Martę oczami, w których malowała się szlachetna 
otwartość połączona ze szczerym współczuciem. Przerwał na chwilę mowę 
swoją dlatego może, aby dać czas młodej kobiecie do zebrania sił, do przygotowania 
się na przyjęcie ciosu, który miał ją spotkać. Marta zbladła trochę 
80 
i spuściła nagle oczy, ze skupioną uwagą wpatrzone dotąd w twarz przemawiającego 
do niej mężczyzny. Z ust jej nie wyszedł przecież wykrzyk żaden 
ani z piersi westchnienie. Adam Rudziński z postawy i wyrazu twarzy młodej 
kobiety odgadł, że umiała powściągać się i mogła być mężną. Po chwili tedy 
mówił dalej: 
– W sprawie, która obecnie panią zajmuje, sam osobiście kompetentnym70 
sędzią nie jestem i powtórzę tu tylko słowa, które zlecono mi przed panią powtórzyć. 
Uczynię zaś to z zupełną otwartością dlatego, ażeby oszczędzić pani 
nowych zawodów i rozczarowań, i dlatego także, iż materialnie i moralnie nic 
szkodliwszym nie jest dla człowieka, jak nieznanie własnych zasobów, z którymi 
przychodzi do wrót społecznego życia, jak częste mylenie się na samym 
sobie. Z roboty, którą pani wykonałaś, widocznie się okazuje, że uczyłaś się 
pani rysunku i posiadasz istotne zdolności, ale... uczyłaś się go pani za mało, 
za pobieżnie, za powierzchownie, przez co zdolności jej niedostatecznie wyćwiczone, 
w wymagania sztuki nie wtajemniczone, należytego stopnia rozwoju 
i siły nie dosięgają. Sztuka wszelka posiada dwie strony: jedną, która 
wypływa z samej natury poświęcającego się jej człowieka, z przyrodzonego 
mu talentu, i drugą, z którą nikt już nie rodzi się, którą nabyć można tylko 
pracą, nauką. Z talentu powstaje zapewne natchnienie, ale natchnieniem, 
raz już istniejącym, rządzi umiejętność. Umiejętność techniczna nie ożywiona 
talentem prawdziwego dzieła sztuki stworzyć nie może i posługuje co najwięcej 
rzemieślniczym robotom. Ale nawzajem talent, choćby najwyższy, pozbawiony 
umiejętności technicznej, jest siłą pierwotną, ślepą, nierozwiniętą i zarazem 
nieokiełznaną, zdolną co najwięcej tworzyć rzeczy kalekie, chaotyczne 
i niekompletne. Pani posiadasz do rysunku talent, talent dość nawet wysoki, 
skoro odgadnąć go można w robocie pani pomimo więcej niż wadliwej techniki 
jej wykonania. Ale... 
– Adamie! – ozwał się w tej chwili głos gospodyni domu. Maria Rudzińska 
powstała i zbliżając się do stołu, przy którym toczyła się rozmowa, patrzała 
na męża z wyrazem prośby w oczach, na słuchającą go kobietę z żalem i 
trwogą. Marta zrozumiała obawę dobrej kobiety. Podniosła głowę i rzekła 
pewnym głosem: 
– Pani! ja pragnę usłyszeć całą, całą prawdę. Z krótkich dotąd doświadczeń 
moich przekonałam się o wielkiej słuszności tego, co mąż jej powiedział 
przed chwilą; nic materialnie i moralnie szkodliwszym nie jest dla człowieka, 
jak nieznanie własnych zasobów, z którymi przychodzi do wrót społecznego 
życia, jak częste mylenie się na samym sobie. 
Maria usiadła przy stole. Marta zwróciła wzrok na Adama Rudzińskiego, 
który mówił dalej: 
– Sztuka posiada różne stopnie, znajomość jej ludzie nabywają dla różnych 
celów. Dość niski nawet stopień artystycznego wykształcenia dostatecznym 
jest, aby dostarczyć posiadającemu go człowiekowi pewną sumę przyjemności, 
którą upiększa, urozmaica on chwile życia sobie i otaczającym. Pobieżna 
ta znajomość sztuki, owładanie drobną częścią wiadomości o niej i środków 
ku jej wcieleniu służących nazywa się dyletantyzmem71 artystycznym, posiada 
pewne dodatnie znaczenie w salonach, a choćby w salonikach, zgadza się 
70 Kompetentny – uprawniony do wyrokowania na dany temat, znający się na rzeczy. 
71 Dyletantyzm – niepełna, niedokładna znajomość jakiegoś przedmiotu, połączona często z 
pewną błyskotliwością. 
81 
z bytem zamożnym, co najmniej dostatnim, zaprawiając go pewną dozą 
wdzięku, poezji, świąteczności wrażeń i zajęć. Dyletantyzm ten jednak, jakkolwiek 
nie pozbawiony całkowicie stron szlachetnych i pożytecznych, jakkolwiek 
dość szerokie miejsce zajmujący w duchowej ekonomice ludzkości, 
nie może być niczym innym jak dodatkiem, przyozdobieniem życia, wdzięcznym 
wzorkiem rzuconym na osnowę istnienia dla ubarwienia jej i urozmaicenia. 
Budować na nim byt fizyczny, owijać wkoło niego przędzę ducha tak 
długą, jak długim jest życie ludzkie – nie podobna i nie godzi się. Nie podobna, 
gdyż z przyczyny niekompletnej wynikać nie może skutek kompletny; nie 
godzi się, gdyż to, co oddaje światu drobną i wielce cząstkową przysługę, nie 
posiada prawa rościć do świata pretensji o przysługę wzajemną, tak ważną i 
zupełną, jaką jest byt fizyczny i spokój moralny. Ponad dyletantyzmem artystycznym 
dopiero, w wysokościach, o których częstokroć ten najlżejszego nie 
ma wyobrażenia, istnieje – artyzm, siła potężna, kompletna, z rozwiniętego 
do ostatecznych granic, prawidłowo ukształtowanego, przyrodzonego talentu 
i gruntownej, szerokiej wiedzy złożona. Dyletantyzm jest zabawką życia – artyzm 
tylko może być dlań opoką. Może on być dla życia opoką fizyczny byt, 
zarówno jak moralny, podpierającą. Ale w dziedzinie sztuki, jak nauki, jak 
rzemiosła, ten otrzymuje najwięcej, kto w dzieła swe, społeczności ofiarowywane, 
wkłada największy kapitał czasu, pracy, umiejętności i wprawy. Tu, 
jak gdzie indziej, istnieje konkurencja, żądanie i ofiara stają naprzeciw siebie, 
przyglądają się sobie i ważą się wzajemnie; tu, jak gdzie indziej, stopień 
dobrobytu robotnika zostaje w prostym stosunku ze stopniem doskonałości 
wyrobów. W dziedzinie sztuki, tak jak w każdej innej dziedzinie ofiarującej 
pole dla pracy ludzkiej, człowiek zdobyć może dostateczne, niekiedy świetne 
warunki bytu, zdobyć je przecież może wtedy tylko, jeśli posiada talent nie 
tylko przyrodzony, ale wykształcony, jeśli nie jest dyletantem tylko, ale artystą. 
Wypowiedziawszy to wszystko Adam Rudziński powstał i z uszanowaniem 
skłaniając się przed Martą, dodał: 
– Przebacz, pani, że mówiłem tak długo. Nie mogłem jednak rozmowy mej z 
nią zawrzeć w kilku słowach. Lękałem się, abyś pani nie przypuściła, iż ci, 
którzy moimi usty odrzucają jej pracę, powodują się kaprysem lub uprzedzeniem 
jakim, które by w tym razie było niemal występkiem. Rysunek pani nie 
odpowiada potrzebom pisma, któremu miał służyć. Nie jest on dość poprawnym 
ani dość dokładnym, nie powtarza dostatecznie myśli i charakterystyki 
pierwowzoru. Twarz młodej matki, na przykład, rysowaną była przez panią z 
widocznym uczuciem i zamiłowaniem, a jednak jakże rysy jej wydają się 
mglistymi w porównaniu z wyrazistością, którą im nadał umiejętny i wprawny 
rysownik. Jakże wskutek mglistości tej wiele ubyło wyrazowi tych oczu, 
ścigających poruszenia ukochanych im istot, charakterowi tej głowy, podanej 
nieco naprzód, z gotowością niby wydania ostrzegającego lub pieszczotliwego 
wykrzyku. Drzewo to, tak bogato na wzorze rozwijające gałęzistą swą gęstwinę, 
wygląda tu ubogo i chorobliwie; droga wybiegająca zza domu, którą artysta 
umyślnie orzucił mgłą tajemniczości, na rysunku pani całkiem prawie 
osłonięta zbyt grubymi pociągami ołówka staje się dla oka patrzącego zagadkowym 
prawie, niezrozumiałym, czarnym szlakiem. Zrozumiałaś pani pomysł 
artysty, wniknęłaś weń i polubiłaś go; jest to widocznym, niemniej przecież 
widocznie przy każdym szczególe, przy każdym pociągnięciu ołówka łamałaś 
82 
się pani z techniką sztuki i nie przełamałaś trudności, jakie ci ona stawiała; 
nie przemknęłaś jej zagadnień, ponieważ w ręku swym nie posiadałaś dostatecznych 
środków umiejętności, wprawy... Oto jest cała prawda, którą 
wypowiadam z podwójnym smutkiem. Jako znajomy pani, żałuję, żeś pani 
nie otrzymała pożądanej ci pracy; jako człowiekowi, smutno mi, żeś pani nie 
kształciła dostatecznie swego talentu. Posiadasz pani niezaprzeczony talent; 
szkoda, że nie uczyłaś się więcej, gruntowniej, obszerniej, że uczyć się teraz 
już jej podobno niesposób... 
Marta powstała, zwolna opuściła splecione ręce i wymówiła z cicha: 
– Tak, uczyć się teraz już mi niesposób... Nie mam na to czasu – dodała po 
chwili, po czym umilkła i stała chwilę ze spuszczonymi oczami w milczeniu. 
Adam Rudziński patrzał na nią z wielkim zajęciem, z trochą podziwu nawet. 
Spodziewał się, obawiał się może łez, jęków, wyrzutów, mdleń i spazmów, 
natomiast usłyszał kilka zaledwie słów, wyrażających żal nad niemożnością 
uczenia się, nad brakiem czasu do uczenia się koniecznego. 
Wiotka, delikatna, z wyniosłą postacią i piękną twarzą, kobieta ta posiadać 
musiała wiele energii, skoro potrafiła bez łzy, bez westchnienia wysłuchać 
surowego wyroku, skazującego na śmierć drogą jej nadzieję, przyjąć na barki 
swe ten niewymowny ciężar niepewności, nieokreśloności położenia, jaki po 
krótkiej uldze spadł na nie znowu. Serce i głowa młodej kobiety bardzo ciężkimi 
musiały być w tej chwili, nie rozpłakała się ona jednak, nie jęknęła, nie 
westchnęła nawet. 
Znać pora jęków głośnych i płaczu nie wstydzącego się oczów ludzkich nie 
przyszła jeszcze dla niej, duma jej człowiecza nie była jeszcze złamaną ani 
siły starganymi. Wszak stała ona u początku dopiero kalwaryjskiej swej drogi, 
dwie stacje jej tylko przebyła, dwa razy tylko płonęła wewnętrznym wstydem, 
zadrżała do głębi w poczuciu własnej nieudolności. 
Posiadała jeszcze dość sił, aby dumą i wolą powściągać wybuchy własnych 
uczuć; nie posiadała dość znajomości samej siebie, aby przestać spodziewać 
się... 
Adam Rudziński uszanował milczący żal ubogiej kobiety; obcy jej w zupełności, 
kilka razy zaledwie przez nią widziany, uczuł, że w tej chwili oddalić 
się powinien. Pożegnawszy Martę, acz pełnym szacunku ukłonem, wyszedł z 
salonu, ale żona jego wtedy dopiero pochwyciła ręce Marty i ściskając je w 
swych dłoniach, rzekła pośpiesznie: 
– Nie trać nadziei, droga pani! Nie mogę pogodzić się z myślą, abyś tym razem 
jeszcze opuściła dom mój nie pocieszona i nie zaspokojona w słusznych 
swych żądaniach. Nie znam przeszłości twej, ale zdaje mi się, iż odgaduję 
trafnie, sądząc, że ubóstwo zaskoczyło cię niespodzianie, że nie byłaś przygotowaną 
do zajęcia śród społeczności miejsca pracownicy, dla siebie i dla 
innych byt zdobywającej... 
Marta podniosła nagle oczy na mówiącą. 
– Tak – przerwała z żywością – tak, tak... 
Spuściła znowu oczy i chwilę milczała. Znać było, że myśl jej uderzona została 
z nagła uwyraźnieniem tego, co dotąd w nieokreślonych stawało przed 
nią zarysach. 
– Tak – powtórzyła po chwili z mocą. – Ubóstwo i potrzeba pracy zaskoczyły 
mię niespodzianie. Nic mię nie uzbroiło przeciw pierwszemu, nic nie 
83 
nauczyło drugiej... Przeszłość moja była cała ciszą, miłością i zabawą... na 
burzę i samotność nie wyniosłam z niej nic... 
– Okropny los! – wyrzekła po chwili milczenia Maria Rudzińska. – Gdyby 
przeniknąć go, odgadnąć, zrozumieć całą jego okropność mogli wszyscy ojcowie, 
wszystkie matki!... 
Powiodła dłonią po oczach i zwyciężając szybko swe wzruszenie zwróciła 
się ku Marcie. 
– Mówmy o pani – rzekła. – Jakkolwiek z dwóch już dróg, na jakie wstąpić 
próbowałaś, wytrącił cię brak stosownych do torowania ich narzędzi, nie trać 
nadziei i odwagi. Zawody nauczycielski i artystyczny okazały się dla pani 
niestosownymi, ależ praca umysłowa i artystyczna to jeszcze niecały zakres 
działalności ludzkiej, a nawet kobiecej. Pozostaje jeszcze przemysł, handel, 
rzemiosło. Gdyś pani rozmawiała z moim mężem, przyszła mi do głowy myśl 
szczęśliwa... Znam z bliska właścicielkę jednego z najzamożniejszych sklepów 
bławatnych... byłam z nią nawet parę lat na pensji i odtąd zachowałyśmy 
pomiędzy sobą stosunki, jeśli nie przyjaźni, to przynajmniej dobrej znajomości. 
Sklep obszerny, modny i zasobny do usług swych potrzebuje prawdziwej 
armii komisantów72, subiektów73 itd. Co więcej, nie dawniej jak przed tygodniem 
Ewelina D., spotkawszy się ze mną w teatrze, mówiła mi, że utraciła 
nieraz jednego z najużyteczniejszych sklepowi jej subiektów i znajduje się z 
tego powodu w pewnym kłopocie. Czy zgodziłabyś się pani stać w sklepie za 
kontuarem, przyjmować gości sklepowych, mierzyć materie, urządzać w 
oknach wystawy itd.? Miejsca takie bywają bardzo dobrze opłacane. Aby 
spełniać przywiązane do nich czynności, niczego więcej nie trzeba jak uczciwości, 
przyzwoitości układu i dobrego smaku. Czy pojedziesz pani ze mną do 
Eweliny D.? Przedstawię cię jej, w potrzebie poproszę, namówię... 
W kwadrans po wymówieniu słów tych przez Marię Rudzińska dorożka 
wioząca dwie kobiety zatrzymała się przed jednym z najokazalszych sklepów 
przy ulicy Senatorskiej istniejących. Przed drzwiami opatrzonymi w szerokie 
zwierciadlane szyby stały dwie karety, pięknymi bardzo końmi zaprzężone, ze 
stangretami w liberii na koźle. 
Dwie kobiety wysiadły z dorożki i weszły do sklepu. Na odgłos dzwonka 
zawieszonego u drzwi zza długiego stołu, całkiem prawie przedzielającego 
sklep na dwie połowy, wybiegł młody mężczyzna i z bardzo zgrabnym ukłonem 
zapytał je, czego żądają. 
– Chciałabym widzieć się z panią Eweliną D. – rzekła Maria Rudzińska – 
czy jest w domu? 
– Nie wiem z pewnością – z nowym ukłonem odpowiedział młody człowiek – 
ale natychmiast służyć pani będę odpowiedzią. 
Kończąc te słowa poskoczył ku przeciwległej ścianie i przyłożył usta do 
otworu tuby prowadzącej na wyższe piętra domu głos mówiący na dole. 
– Wyszła, ale zaraz wróci – odpowiedziano z góry. 
Młody człowiek poskoczył znowu ku dwom niedaleko drzwi stojącym kobietom. 
– Raczą panie usiąść – wymówił wskazując stojącą w rogu sklepu aksamitem 
obitą kanapkę– albo – dodał wyciągając rękę w stronę wschodów zasłanych 
kobiercem – może na górę... 
72 Komisant – człowiek sprzedający powierzone mu towary na rachunek ich właściciela. 
73 Subiekt – sprzedawca sklepowy. 
84 
– Zaczekamy tutaj – odrzekła Maria Rudzińska i wraz z towarzyszącą jej 
kobietą usiadła na kanapie. 
– Mogłybyśmy pójść na górę i doczekać się powrotu pani Eweliny w jej 
mieszkaniu – półgłosem mówiła Maria do swej towarzyszki – zdaje mi się 
jednak, że dobrze będzie, jeśli przed rozmową z właścicielką sklepu przypatrzysz 
się pani zwykłym zajęciom osób sprzedających towary i zobaczysz, na 
czym one polegają. 
Widok, jaki oczom dwóch kobiet przedstawiał się w głębi sklepu, niezmiernie 
był ożywiony. Składało go osiem istot ludzkich głośno i z nadzwyczajnym 
zapałem mówiących i stosy materii rozwijanych, zwijanych, szeleszczących, 
połyskiem jedwabiu i wszystkimi barwami tego świata mieniących się i błyszczących. 
Z jednej strony długiego stołu, całkowicie zakrytego piętrzącymi się 
jedne na drugich lub rozwiniętymi i falującymi sztukami kosztownych materii, 
stały cztery kobiety ubrane w atłasy i sobole, właścicielki zapewne dwóch 
przed drzwiami sklepu oczekujących karet. Z drugiej strony stołu znajdowało 
się czterech młodych mężczyzn... tak, znajdowało się, nie podobna bowiem 
dla określenia pozycji, w jakiej zostawali, użyć innego wyrazu jak ten, który 
określa pozycje ciał ludzkich wszelkie: stojące, chodzące, skaczące, przeginające 
się na wszystkie strony, wdrapujące się na wszystkie ściany, rozdające 
ukłony wszelkich znaczeń i rozmiarów, dokonywające gesty najrozliczniejsze 
za pomocą najrozliczniejszych poruszeń rąk, piersi, głowy, ust, brwi, nawet 
włosów... Te ostatnie, jakkolwiek w zwykłym porządku rzeczy dość poślednią 
grające rolę w organizmie i powierzchowności człowieka, tu na szczególną 
zasługiwały uwagę. 
Wypomadowane, wyperfumowane, połyskujące, woniejące, w misterne 
pierścienie poskręcane lub w pełnym znaczenia nieładzie na czoła opadające, 
stanowiły one arcydzieła sztuki fryzjerskiej i zaraz do bardzo wysokiego stopnia 
podnosiły wytworność postaci młodych sklepowych. Być może, iż postacie 
te nie były z przyrodzenia wielce wytwornymi, znać było nawet, że natura 
obdarzyła je niepospolitą siłą fizyczną, grubością i jędrnością muskułów, w 
zupełności upoważniającą do zajęcia się rodzajem pracy cięższym nieco, 
mniej wybrednym i przyjemnym, jak rozwijanie jedwabnych tkanin, przesuwanie 
w dwóch palcach pajęczych koronek i wywijanie politurowanym, leciuchnym, 
zgrabniuchnym łokciem74 . Ramiona ich były szerokie, ręce duże, 
palce grube, twarze niezbyt nawet młodzieńcze, dojrzałością rysów i bujnością 
zarostu trzydziestkę z górą objawiające. Ale z jakimże pełnym najwybredniejszego 
smaku wytworem sporządzone były czarne tużurki75, szerokie 
ramiona te obejmujące, jak wspaniale poniżej bujnych zarostów kolorowe 
krawaty rozwijały motyle swe skrzydła, jak wdzięcznymi gestami poruszały 
się te duże muskularne ręce, jakie gustowne, a zarazem bijące w oczy pierścienie 
zdobiły te grube palce! Nic na świecie, z wyjątkiem jednego śniegu, 
prześcignąć nie mogło w białości koszul, puszystymi żabotami i wypukłymi 
haftami wzdymających się na ich piersiach, nic na świecie, żadna struna, 
żadna sprężyna, żadna gutaperczana76 piłka ani gorsetem wykształcona kibić 
74 Łokieć – dawna miara długości, 44 cm. 
75 Tużurek – odświętny ubiór męski z owych czasów, rodzaj surduta, marynarki. 
76 Gutaperczana – zrobiona z gutaperki, tj. masy pochodzenia roślinnego o własnościach 
podobnych do gumy. 
85 
niewieścia iść nie mogła w zawody z giętkością poruszeń ich, sprężystością 
poskoków, ruchliwością oczów i doskonałym wyćwiczeniem języków. 
– Kolor Mexique w białe ramaże!77 – mówił jeden z tych młodych panów 
rozwijając przed oczami dwóch kupujących kobiet jedną ze sztuk materii. 
– Panie przełożą może Mexique pur!78 – zawołał drugi. 
– Albo gros grains79 , vert de mer!80 jest to ostatniej mody... 
– Oto są koronki Cluny81 do oszycia peplonów82 i wolantów83 – brzmiał 
dźwięczny głos męski przy drugim końcu stołu. 
– Walansieny, alansony, briuże84, imitacje85, blondyny86, iluzje87... 
– Fay koloru Bismarck! może trochę zbyt światły, zbyt voyant88? Oto inny z 
ramażem czarnym. 
– Bordeaux, couleur sur couleur!89 Pani żąda czegoś lżejszego? 
– Mosambique! Sultan!90 kolor de chair!91 wyborny dla brunetek! 
– Panie życzą sobie czegoś w pasy! W horyzontalne czy w perpendykularne92 
? 
– Oto jest materia w rejony! białe i różowe, efekt wyborny! bardzo voyant! 
– Rejony93 popielate, zupełnie dystyngowane! 
– Rzut błękitny na białym fond94! dla osób młodych! 
– Koronka na puf albo na papiliona95? Oto są barby96 – z brzegami dentéles 
i unis97 – które panie wolą? 
– Panie kupują Bismarck z ramażem? bardzo dobrze! ile łokci piętnaście? 
nie! dwadzieścia? 
– Panie przekładają barby z brzegami dantelowanymi? gust wyborny! czy 
na papiliona? 
– Dla pani rejony popielate, a dla pani rzut błękitny na białym fond? po ile 
łokci? 
77 Kolor Mexique w białe ramaże itd. – Orzeszkowa daje próbkę żargonu subiektów w sklepie 
„bławatnym”. Na uwagę zasługuje fakt, że wszystkie przytoczone terminy były w istocie 
używane. Oto te z nich, których znaczenie udało się wyjaśnić. Wszystkie niemal są terminami 
francuskimi. 
78 Mexique pur (franc.) – kolor Mexique czysty, jednolity. 
79 Gros grains (franc.) – gatunek jedwabiu, 
80 Vert de mer (franc.) – zieleń morska. 
81 Koronki Cluny – wyrabiane we francuskim mieście tej nazwy. 
82 Peplon (łac.peplum) – szeroka suknia fałdowana. 
83 Wolant – suknia lekka, powiewna, przejrzysta. 
84 Walansieny, alansony, briuże – nazwy koronek od miejscowości, w których je wyrabiano: 
Valencienne, na północy Francji (koło Lille), Bruges w Belgii i Alençon w Normandii (Fran
cja). 
85 Imitacje – koronki, mające imitować (naśladować) hafty. 
86 Blondyna – cienka koronka z surowego jedwabiu. 
87 Iluzja – rodzaj przezroczystej tkaniny jedwabnej. 
88 Voyant (franc.) – jaskrawy, śmiały, rzucający się w oczy. 
89 Bordeaux, couleur sur couleur ( franc.) – bordo (odcień czerwonego), kolor świetnie do
brany. 
90 Sultan (franc.) – sułtański. 
91 Kolor de chair (franc. ) – kolor cielisty. 
92 Horyzontalne i perpendykularne pasy (łac.) – poprzeczne i podłużne. 
93 Rejony – paski. 
94 Fond (franc.) – tło. 
95 Puf, papilion – koronkowe ozdoby kapeluszy damskich. 
96 Barby – rodzaje koronek. 
97 Dentelés i unis (franc.) – ząbkowane i gładkie. 
86 
Urywki te rozmów prowadzonych przez czterech młodych panów z czterema 
kupującymi paniami składały się na pewien, jeśli tak wyrazić się można, 
szczebiot, który wychodząc z ust mężczyzn sprawiał efekt wcale niepospolity. 
Gdyby nie brzmienia głosów, które jakkolwiek przedziwnie ukształconymi 
modulacjami98 naśladowały miękko szelesty falujących materii i ciche szmery 
rozwijanych koronek, niemniej przecież wychodziły z piersi męskich, zaopatrzonych 
wyraźnie przez naturę w dość potężne płuca i doskonale zbudowane 
organa głosowe, nie podobna by nawet wpaść na domysł, aby owe ramaże, 
rejony, rzuty, fondy, barby, wolanty, peplony, papiliony, aby cały ten szczebiot 
niezrozumiały wszelkiemu nie poświęconemu uchu, niesłychaną erudycję99 
w dziedzinie gałganków rozwijający, wychodzić mógł w istocie z ust 
mężczyzn – mężczyzn, tych przedstawicieli poważnej siły, poważnego myślenia 
i poważnego pracowania. 
– Pani Ewelina D. wróciła! – rozległ się po sklepie basowy głos, z otworu 
tuby wychodzący. Maria Rudzińska szybko powstała. 
– Zaczekaj tu pani chwilę – rzekła do Marty – rozmówię się wprzódy sama z 
właścicielką sklepu, aby w razie odmowy z jej strony nie narażać pani na daremną 
przykrość. Jeżeli, jak mam nadzieję, wszystko pójdzie dobrze, przyjdę 
wnet po panią. 
Marta z wielką wciąż uwagą przypatrywała się odbywającej się z dwóch 
stron długiego stołu manipulacji100 sprzedawania i kupowania. Po bladych jej 
ustach przesuwał się od czasu do czasu uśmiech: bywało to wtedy, gdy poskoki 
sklepowych panów stawały się najsprężystszymi, fryzury najruchliwszymi 
i oczy najwymowniejszymi. 
Maria Rudzińska tymczasem przebiegła szybko wschody puszystym zasłane 
kobiercem, dwie duże sale osławione dokoła oszklonymi szafami i weszła 
do bardzo pięknie umeblowanego buduaru101, w którym po kilku zaledwie 
sekundach dał się słyszeć szelest szybko sunącej po posadzce jedwabnej 
sukni. 
– Ach! C’est vous, Marie!102 – zawołał dźwięczny, pieszczony, bardzo mile w 
ucho wpadający głosik niewieści i dwie białe zgrabne rączki pochwyciły w 
uścisk obie ręce Marii. 
– Usiądźże, moja droga, usiądź, proszę cię! uczyniłaś mi prawdziwą niespodziankę! 
Jestem zawsze tak szczęśliwą, gdy cię widzę! Jakże ślicznie mi 
wyglądasz! A szanowny małżonek twój czy zdrów i zawsze tak wiele pracuje? 
Czytałam ostatni artykuł jego o... o... nie pamiętam już doprawdy o czym... 
ale prześliczny! A miluchna Jadzia czy dobrze uczy się? Mój Boże! gdzie się to 
te czasy podziały, kiedyśmy z tobą, Maryniu, uczyły się także razem u pani 
Devrient! Nie wyobrazisz sobie, jak drogim mi jest wspomnienie tych chwil z 
tobą na pensji spędzonych! 
Zgrabna, wystrojona, trzydziestoletnia przeszło kobieta, z bardzo misternym 
kokiem z tyłu głowy, bardzo regularnymi, choć nieco już zwiędłymi rysami 
twarzy i z ruchliwymi czarnymi oczami, ocienionymi brwią czarną i sze
98 Modulacja – w muzyce: harmonijne prowadzenie tonów melodii z jednej tonacji do drugiej. 
Tu: staranne cieniowanie głosu, nadawanie mu brzmień miłych dla ucha. 
99 Erudycja – tu: drobiazgowe wykształcenie. 
100 Manipulacja – tu: czynność. 
101 Buduar – wytworny pokoik damski do przyjmowania bardziej poufałych gości. 
102 C’est vous, Marie (franc.) – to pani, Mario. 
87 
roką, wymówiła ten potok wyrazów szybko, bez odetchnięcia prawie, nie wypuszczając 
z dłoni swych rąk Marii, która usiadła przy nie na kozetce palisandrowej103, 
kosztownym adamaszkiem obitej. Mówiłaby pewno dłużej jeszcze, 
ale Maria przerwała jej mowę. 
– Droga Ewelino! – rzekła – przebacz, że skrócę tym razem powitanie moje 
z tobą i nie wdając się w żadne wstępy zacznę rozmowę o interesie, który mi 
bardzo leży na sercu! 
– Ty, Maryniu, masz do mnie interes? Mój Boże! jakże jestem szczęśliwą! 
Mów, mów co najprędzej, w czym ci mogę być użyteczną! Gotowam dla ciebie 
pójść pieszo na koniec świata... 
– O, nie tak wielkiej ofiary żądać od ciebie będę, kochana Ewelino! – zaśmiała 
się Maria, po czym dodała poważnie: – Poznałam niedawno pewną 
biedną kobietę, która wzbudziła we mnie bardzo żywe zajęcie... 
– Biedną kobietę! – z żywością przerwała właścicielka bogatego sklepu – 
żądasz więc pewno, abym jej w czym dopomogła? O, nie zawiodłaś się na 
mnie, Maryniu! ręka moja otwartą jest zawsze dla tych, którzy cierpią! 
Mówiąc ostatnie wyrazy sięgnęła do kieszeni i wydobywszy z niej spory pugilares 
z kości słoniowej miała już go otworzyć, ale Maria zatrzymała jej rękę. 
– Nie o jałmużnę tu idzie – rzekła. – Osoba, o której chcę ci mówić, nie żąda 
i nie przyjęłaby może jałmużny... pragnie ona i poszukuje pracy... 
– Pracy! – podnosząc lekko czarne brwi powtórzyła piękna pani Ewelina – 
cóż więc przeszkadza jej pracować? 
– Wiele rzeczy, o których zbyt długo by mówić – poważnie odparła Maria i 
ujmując rękę dawnej towarzyszki nauk z prośbą i uczuciem w głosie dodała: 
– Do ciebie właśnie przybyłam, Ewelino, z prośbą, abyś jej dała możność pracowania. 
– Ja... jej możność pracowania? a to jakim sposobem, moja droga? 
– Abyś ją przyjęła za pannę sklepową. Brwi właścicielki sklepu podniosły 
się wyżej jeszcze. Na twarzy jej malowały się zdziwienie i zakłopotanie. 
– Droga Mario – zaczęła po chwili jąkając się z widocznym zmieszaniem – 
to do mnie nie należy... w ogóle interesami tyczącymi się sklepu zajmuje się 
mąż mój... 
– Ewelino! – zawołała Maria – dlaczego mówisz przede mną nieprawdę? 
Mąż twój jest właścicielem sklepu wobec prawa, ale ty zarządzasz interesami 
wspólnie z nim, więcej nawet od niego, i wszyscy wiedzą dobrze, tym bardziej 
ja wiem, że znasz się na interesach wybornie i masz dużo energii w przeprowadzaniu 
swych planów... dlaczegóż więc... Ewelina nie pozwoliła jej dokończyć. 
– A więc tak, tak – wymówiła z żywością – przykro mi było odmawiać twej 
prośbie, Maryniu, i chciałam wymówić się znalezionym naprędce pretekstem, 
rzucić wszystko na mego męża... Postąpiłam źle, nie byłam od razu otwartą, 
wyznaję, ale też, droga Mario, życzenie twoje najzupełniej niepodobnym jest 
do spełnienia, najzupełniej... najzupełniej. 
– Dlaczego? dlaczego? – pytała Maria z takąż samą żywością, z jaką przemawiała 
do niej Ewelina. 
Obie kobiety posiadały znać charaktery żywe i wrażliwe. 
103 Palisander – drewno pięknego ciemnego koloru; pochodzi z drzewa rosnącego w Południowej 
Ameryce, używane na kosztowniejsze wyroby stolarskie. 
88 
– Ależ dlatego – zawołała Ewelina – że w sklepie naszym kobiety nie zajmują 
się nigdy sprzedażą towarów, tylko mężczyźni. 
– Ale dlaczegóż, dlaczego kobiety nie zajmują się tym, tylko mężczyźni? 
Czyż trzeba umieć po grecku albo móc giąć w palcach sztaby żelazne, aby... 
– Ależ nie, nie! – przerwała znowu gospodyni domu – mój Boże, wprawiasz 
mię, droga Mario, w prawdziwy kłopot. Jakże ci ja odpowiem na twoje: dlaczego? 
– Czy należysz do osób, które nie zdają sobie sprawy z powodów swoich 
czynności? 
– Ależ naturalnie, że nie należę do takich osób... Gdybym do nich należała, 
nie mogłabym być, tak jak jestem, czynną wspólniczką męża mego w przemysłowym 
przedsięwzięciu... Oto, widzisz, dlatego, że... że taki już zwyczaj. 
– Znowu chcesz mię zbyć niczym, Ewelino, a jednak nie uda ci się to. 
Dawne koleżeństwo daje mi prawo do pewnej nawet względem ciebie niedyskrecji. 
Powiadasz, że taki jest zwyczaj... ależ zwyczaj każdy musi mieć swoje 
przyczyny, leżące w interesach lub okolicznościach osób, które się go trzymają. 
Gospodyni domu zerwała się z sofki i szybko parę razy przebiegła pokój. 
Długi ogon jej sukni szemrał sunąc się po posadzce, na twarz jej, na której 
tu i owdzie ukazywały się ślady niedobrze startego pudru ryżowego, wybił się 
lekki rumieniec zakłopotania. 
– Przypierasz mię do muru! – zawołała stając przed Marią – przykro mi będzie 
wymówić to, co wymówię... ale przecież ciebie bez odpowiedzi pozostawić 
nie mogę. Odpowiem ci: publiczność nasza nie lubi kobiet sprzedających w 
sklepie... przekłada nad nie mężczyzn. 
Maria zarumieniła się trochę i wzruszyła ramionami. 
– Mylisz się, Ewelino – zawołała – albo mówisz znowu nieszczerze; to być 
nie może... 
– A ja ci powiadam, że tak jest... młodzi, dobrze ułożeni, przystojni sklepowi 
sprawiają dobry efekt, pociągają do sklepu nabywców, a raczej nabywczynie... 
Tym razem twarz Marii zapłonęła wstydem i oburzeniem. Ostatnie przemogło. 
– Ależ to szkaradzieństwo! – zawołała. – jeżeli mówisz prawdę, nie wiem już 
doprawdy, czemu ją przypisać... 
– I ja nie wiem, czemu fakt ten przypisać należy, po prawdzie nie zastanawiałam 
się nigdy bardzo nad jego powodami ... co mi do tego... 
– Jak to... co ci do tego, Ewelino? – przerwała znowu Maria – czyż nie rozumiesz, 
że stosując się do tego, jak powiadasz, zwyczaju, schlebiasz jakiemuś 
złemu, nie wiem dobrze, jakiemu mianowicie, ale najpewniej złemu... 
Właścicielka sklepu stanęła na środku pokoju i wpatrzyła się w Marię szeroko 
otwartymi oczami. 
W oczach tych było wiele sprytu, nawet rozumu, w tej chwili jednak po 
powierzchni czarnych błyszczących źrenic przelatywały powściągane 
uśmieszki. 
– Jak to? – wymówiła powoli – czyż sądzisz, Mario, że dla jakichś tam teorii 
powinnam antrepryzę104 naszą, jedyny fundusz nasz i naszych dzieci, nara104 
Antrepryza – przedsięwzięcie, przedsiębiorstwo, 
89 
żać na straty, na niebezpieczeństwa?... Dobrze to wam, literatom rezonować105 
w ten sposób siedząc nad książką i piórem; my, przemysłowcy, musimy 
być praktycznymi... 
– Czyliż przemysłowcy dlatego, że są przemysłowcami, uważać się mają za 
uwolnionych od uczuć i obowiązków obywatelskich? – zapytała Maria. 
– Wcale nie! – z nowym uniesieniem zawołała właścicielka sklepu – toteż 
ani mąż mój, ani ja nie uchylamy się nigdy od spełnienia tych obowiązków. 
Dajemy zawsze, ile tylko możemy... 
– Wiem o tym, że jesteście dobroczynnymi, należycie do wszystkich składek 
i filantropijnych projektów, i zakładów, ale czyż to o jałmużnę tylko idzie, 
o filantropię? Jesteście ludźmi zamożnymi, pod pewnym względem wpływowymi, 
powinniście brać inicjatywę we wszystkim, co ma na celu poprawienie 
złych zwyczajów, prostowanie błędów społecznych! 
Ewelina zaśmiała się z przymusem. 
– Moja droga – rzekła – poprawianie i prostowanie należy do takich ludzi, 
jak mąż twój, na przykład... do uczonych, pisarzy, publicystów... My jesteśmy 
ludźmi ścisłego rachunku... najściślejsze zaś rachunki prowadzić musimy 
z publicznością, z jej gustami i wymaganiami... ona jest naszą panią, od 
niej zależy byt nasz... pomyślność i przyszłość naszego przedsięwzięcia... 
– Tak – z mocą rzekła Maria – i dlatego powinniście schlebiać jej bezsensownym 
kaprysom i bardzo podejrzanej czystości i podejrzanego smaku 
sympatiom... Aby cię za to, coś powiedziała, zmartwić trochę przynajmniej, 
powiem ci, kochana Ewelino, że twoi sklepowi, krygujący się i na kształt papug 
paplający o ramażach i papilionach, doskonale śmiesznie wyglądają... 
Ewelina parsknęła śmiechem. 
– Wiem o tym! – zawołała zanosząc się od śmiechu. 
– I że gdybym była na twoim miejscu – ciągnęła Maria – doradziłabym tym 
panom, aby zamiast do jedwabiów i koronek wzięli się do pługa, siekiery, 
młota, kielni lub czegoś podobnego. Daleko by z tym przyzwoiciej wyglądali... 
– Wiem o tym, wiem! – śmiejąc się wciąż wołała gospodyni domu. 
– A na miejsce ich – kończyła Maria – wzięłabym kobiety, które zbyt mało 
mają sił fizycznych, aby orać, kuć i kamienice wznosić... 
Ewelina przestała nagle śmiać się i z wielką powagą spojrzała na Marię. 
– Droga Mario! – rzekła – ci ludzie potrzebują także zarobku i potrzebują 
go daleko niezbędniej, gwałtowniej niż kobiety... są oni przecież ojcami rodzin... 
Tym razem Maria uśmiechnęła się. 
– Moja droga – rzekła – muszę znowu odwołać się do praw koleżeństwa, 
aby ci powiedzieć, że machinalnie powtórzyłaś w tej chwili to, o czym mówiących 
słyszysz ciągle, a nad czym nigdy chyba nie zastanowiłaś się sama. Ci 
ludzie są ojcami rodzin, być może, ale kobieta, za którą wstawiałam się do 
ciebie, ma także dziecię, które wyżywić i wychować musi. Gdyby mnie, na 
przykład, spotkało nieszczęście otrącenia zacnego i dobrego człowieka, który 
nie tylko daje mi szczęście sercu, ale pracą swą byt mi zabezpiecza, nie byłażbym 
matką i odpowiedzialną opiekunką mojej rodziny? Gdybyście oboje, 
mąż twój i ty, za lat kilka zeszli ze świata i, jak bywa często, nie pozostawili 
po sobie majątku, czyliż najstarsza córka wasza nie byłaby obowiązaną do 
105 Rezonować – rozprawiać, filozofować, mówić o czymś w sposób ganiący. 
90 
podtrzymania bytu, do starań około wychowania i pokierowania w świecie 
młodszego rodzeństwa? 
Ewelina słuchała słów tych ze spuszczonymi oczami, trudno jej było widocznie 
zebrać się na odpowiedź. Niemniejszej jednak trudności doświadczała 
w odrzuceniu bez dostatecznych powodów prośby kobiety, z którą stosunek 
miłym znać był jej sercu, a może i pochlebiał jej miłości własnej. Niepospolity 
spryt, malujący się w wyrazie twarzy jej i oczów, poddał jej po 
chwili nową odpowiedź. 
– Gdyby zresztą i nie to – rzekła podnosząc oczy – znajdujeszże, droga Mario, 
przyzwoitym, aby młoda kobieta (protegowana twoja jest zapewne kobietą 
młodą) po całych dniach przebywała za jednym stołem z kilku młodymi 
ludźmi? Czy podobna okoliczność nie byłaby powodem zajść zgubnych dla 
niej, przykrych dla mnie, a sklep mój narażających wobec publiczności na 
pewną kompromitację? 
– Powtórzyłaś znowu, Ewelino, jeden z krążących po świecie komunałów106. 
Obawiacie się, aby praca wspólnie z mężczyznami podejmowana nie 
nadwerężyła cnoty i honoru kobiety, a nie obawiacie się, aby tego samego nie 
uczyniła bieda. Protegowana moja, jak nazywasz osobę, o jakiej mowa, przed 
trzema miesiącami utraciła męża, ma dziecię, które kocha, smutna jest, poważna, 
cała zajęta wyszukaniem dla siebie środków zarobkowania i, jak o 
tym przekonałam się sama, bardzo uczciwa. Czyliż możesz przypuścić, aby 
kobieta w takim zostająca położeniu, z takimi uczuciami, wspomnieniami, z 
taką trwogą o jutro, mogła najlżejszą zwrócić uwagę na twoich wyelegantowanych 
pomocników? Zaręczam ci, że żadna myśl płocha nie powstałaby w 
jej głowie. 
– Droga Mario! – zawołała Ewelina – tego, co powiedziałaś, niczym dowieść 
nie podobna. Kobiety są tak płoche... tak płoche... 
– Prawda – z powagą patrząc na dawną koleżankę swą odparła Maria – ale 
czyż odpychanie ich od wszelkiej pracy dobrym jest lekarstwem na płochość? 
Raz jeszcze powtarzam ci, Ewelino, że kobieta, o której mówię, nie jest teraz 
ani płochą, ani nieuczciwą... Jeżeli jednak żebrząc pracy, jak jałmużny, od 
wielu drzwi odejdzie tak, jak od twoich za chwilę odejść jej przyjdzie, nie ręczę 
wcale, jaką stanie się w przyszłości. 
– Przypierasz mię znowu do muru! – zawołała właścicielka sklepu – a więc 
dobrze, wierzę ci, że osoba, którą się zajmujesz, jest wzorem i uosobieniem 
cnoty, powagi, uczciwości... ale czy również będziesz mi mogła zaręczyć, że 
posiada ona tego ducha porządku tę umiejętność ścisłego rachunku, tę akuratność 
w stawieniu się do roboty i pełnieniu jej, która nie cierpi ani chwili 
zwłoki, ani cienia zaniedbania? 
Teraz przyszła na Marię kolej zawahania się z odpowiedzią. Przypomniała 
sobie niepowodzenie, jakie z powodu niedostatecznej umiejętności spotkało 
Martę w nauczaniu i rysowaniu, przypomniała sobie własne słowa Marty, 
przed kilku godzinami do niej wyrzeczone: ,,Nic nie uzbroiło mnie przeciw 
ubóstwu, nic nie nauczyło pracy.” 
Maria milczała. Gospodyni domu, przenikliwa i żywa jak iskra, pochwyciła 
w locie chwilę zakłopotania i wahania się towarzyszki. 
106 Komunał – sąd, mniemanie utarte, wyświechtane, choć niekoniecznie prawdziwe. 
91 
– Mówiłaś przed chwilą, droga Mario, że osobom zajmującym się sprzedażą 
towarów trzeba tylko umieć rozwijać, układać i mierzyć materie. Tak to się 
zdaje na pozór. W gruncie, powinny one posiadać wiele innych przymiotów, 
jak na przykład: przyzwyczajenie do jak najściślejszego porządku, jeden bowiem 
przedmiot nie na właściwym miejscu umieszczony, jedna fałda materii 
źle zagięta, jeden zwój koronki niedbale rzucony sprawia zamieszanie w sklepie 
lub przyczynia mu ważne straty. Trzeba także, aby sklepowi umieli rachować, 
i nie byle jak rachować, tam bowiem, gdzie w każdej godzinie, minucie 
niemal, wpływają sumy coraz nowe i coraz inne cyfry reprezentujące, 
opuszczenie jednego grosza stać się może przyczyną nieładu w rachunkach, 
którego my najpilniej strzec się musimy. Na koniec i przede wszystkim sklepowi 
powinni znać świat, ludzi, wiedzieć w jaki sposób z kim się obejść, jak 
komu dogodzić, komu wierzyć na słowo, komu odmówić kredytu itd. Wszystkich 
przymiotów tych najczęściej pozbawione są kobiety. Nie przyzwyczajone 
do porządku, nieakuratne, dla przerachowania najdrobniejszej sumy nosić 
muszą w kieszeni tabliczkę mnożenia, niewinne trusiątka, tylko co odczepione 
od spódniczki mamy, zaledwie śmieją podnieść oczy na twarze kupujących, 
nie wiedząc, jak do nich przemawiać, co o każdym z nich myśleć, albo 
też, puszczone samopas, rozhukane, roztrzepane, pozują na lwice, wdzięczą 
się, mówią i postępują bez taktu narażając siebie na niesławę, zakład, w którym 
pracują niby, na kompromitację. Mężczyźni jakkolwiek śmiesznymi wydają 
się z powodu układu swego i zajęć niezupełnie męskich, dla właścicieli 
sklepów są bardzo dogodnymi i użytecznymi. Dlatego może każdy sklep na 
większą skalę do usług swych używa mężczyzn, kto tylko zaś próbował zastąpić 
ich kobietami, źle na tym wyszedł. Kobiety, moja droga, nie są dziś 
jeszcze wychowane tak, aby pogodzić się mogły z surowością obowiązku, despotycznością107 
cyfry i wymaganiami tak różnolitej społeczności, jaką jest 
społeczność kupujących. 
Właścicielka sklepu przestała mówić i z pewnym triumfem patrzyła na swą 
towarzyszkę. Miała w istocie do triumfowania słuszną przyczynę. Maria Rudzińska 
stała ze spuszczonymi oczami, z wyrazem smutku na twarzy i milczała. 
Ewelina wzięła ją za rękę. 
– No, powiedz mi, droga Mario – rzekła – powiedz szczerze: czy możesz ręczyć 
za to, że twoja protegowana jest osobą porządną, akuratną, biegłą w rachunkach, 
pełną taktu i znajomości ludzi, tak jak ręczyłaś, że jest ona 
uczciwą? 
– Nie, Ewelino – z trudnością wymówiła Maria – za to ręczyć nie mogę. 
– A teraz – z coraz większą żywością nacierała na towarzyszkę właścicielka 
sklepu – powiedz mi, czy możecie wy, ludzie teorii i rozumowań, sprawiedliwie 
wymagać od nas, ludzi rachuby i praktyczności, abyśmy przez filantropię, 
przez, jak mówiłaś, inicjatywę obywatelską przyjmowali do zakładów naszych 
osoby do interesów niezdatne, a przez to narażali się na kłopoty, straty, 
całkowity może upadek naszych przedsiębiorstw? Powiedz mi, czy ktokolwiek 
może słusznie wymagać od nas tego? 
– Zapewne, że nie – wyjąkała Maria. 
– Widzisz więc – rzekła Ewelina – że powinnaś mię mieć za usprawiedliwioną, 
jeśli życzeniu twemu zadość nie uczyniłam. Fakt wytrącania z dzie107 
Despotyczność, despotyzm – władza nieograniczona, bezwzględna, także: tyrania, 
ucisk. 
92 
dziny przemysłu kobiet ubogich jest zapewne smutny, ale na konieczność 
jego i nieuniknioność składają się tak kaprysy i niezupełnie jasne instynkty 
kobiet bogatych, żądnych rozrywki i Bóg wie jakich wrażeń, jak niedołężność, 
płochość, płytkość kobiet ubogich potrzebujących pracy, a pełnić jej nie 
umiejących. Kiedy pierwsze porozumnieją i wyszlachetnieją, a drugie okażą 
się lepiej przygotowanymi do pełnienia zajęć ścisłych i obowiązkowych, wtedy 
odprawię moich subiektów, a ciebie poproszę, abyś na ich miejsce wybrała 
dla mnie z liczby twych protegowanych panny sklepowe. 
Przy ostatnich słowach Ewelina D. z cechującą ją żywością ucałowała Marię 
w oba policzki. 
Siedząca w sklepie kobieta w żałobie usłyszała szelest sukni i kroków swej 
chwilowej opiekunki wtedy, gdy ta znajdowała się jeszcze u szczytu schodów. 
Słuch jej był znać wyprężony, niecierpliwość wielka. Powstała i zatonęła 
oczami w twarzy zstępującej ze wschodów kobiety. Po kilku sekundach patrzenia 
ręka jej zadrżała lekko i oparła się o poręcz krzesła. Ze spuszczonych 
oczu Marii i żywych rumieńców, które wystąpiły na jej policzki, odgadła 
wszystko. 
– Pani! – zbliżając się do Marii rzekła z cicha – oszczędź sobie przykrości 
opowiadania mi szczegółów. Nie przyjęto mię... wszak prawda? 
Maria potwierdzająco skinęła głową i w milczeniu uścisnęła dłoń Marty. 
Wyszły ze sklepu i stanęły na szerokim chodniku ulicy. Marta była bardzo 
bladą. Można by rzec, że ogarnął ją chłód dolegliwy, bo drżała trochę pod futrzanym 
okryciem, i że wstydziła się czegoś głęboko, bo nie mogła oderwać 
oczu od kamieni chodnika. 
– Pani! – pierwsza ozwała się Maria – Bóg widzi, jak mocno boli mię niemożność 
dopomożenia ci na twej trudnej drodze. Z jednej strony zapiera ci ją 
własne twe niedostateczne przygotowanie, z drugiej obyczaj, brak inicjatywy, 
zła sława, której używają kobiety pracownice... 
– Rozumiem – zwolna i cicho wyrzekła Marta – nie przyjęto mię tu, bo opiera 
się temu zwyczaj, bo nie obudzam zaufania... 
– Daj mi, pani, swój adres – unikając odpowiedzi rzekła Maria – może dowiem 
się o czymś dla pani pożytecznym, może będę kiedy mogła być jej pomocną... 
Marta wymieniła nazwę ulicy i numer domu, w którym mieszkała, potem 
podnosząc oczy, w których malowała się gorąca wdzięczność, obie ręce wyciągnęła 
ku dobrej kobiecie, chcąc ująć i uścisnąć jej dłonie. 
Zaledwie jednak ręce dwóch kobiet połączyły się, Marta usunęła żywo 
swoją i cofnęła się parę kroków. Maria Rudzińska wsunęła jej w dłoń tę sarną 
kopertę Z liliowymi brzeżkami, której ona dwa tygodnie temu przyjąć od 
niej nie chciała. 
Marta stała chwilę nieporuszona, przedchwilowa bladość jej ustąpiła przed 
płomiennym rumieńcem. 
– Jałmużna! – szepnęła – jałmużna! – i razem z tym wyrazem stłumiony jęk 
i głuche jakieś łkanie wstrząsnęły jej piersią. Nagle zaczęła biec szybko w 
stronę, w którą poszła Maria. Fala przechodniów, płynąca nieustannie chodnikiem, 
zakrywała przed nią osobę, którą dogonić pragnęła, i utrudniała gonitwę. 
Na rogu ulicy dopiero Marta ujrzała skręcającą w przeciwną stronę 
dorożkę, a w niej siedzącą Marię. 
– Pani! – zawołała. 
93 
Głos jej był słaby, głuchy; przytłumił go, zdławił całkiem gwar i turkot 
uliczny. 
Kobieta obdarzona litościwą ręką skierowała się ku Świętojerskiej ulicy z 
zamiarem zapewne zwrócenia daru, który gorącym rumieńcem upokorzenia 
piętnował jej czoło. Krok jej, szybki zrazu i gorączkowy, po chwili jednak 
stawał się coraz powolniejszym i mniej pewnym. Czy wzruszenia moralne, 
jakich tyle doświadczyła w dniu tym, zachwiały jej fizyczną siłę? Czy może 
ogarniał ją namysł jakiś głęboki, jakieś wahanie się wewnętrzne wstrząsało 
zamiarem, który powzięła była przed chwilą? Ściskała w dłoni delikatną kopertę, 
w której szeleściło parę wartościowych papierków, na rogu ulicy 
Świętojerskiej stanęła. Stanęła i przez chwilę pozostała nieruchoma, ręką 
oparta o róg muru, z twarzą bladą i pochyloną nisko. Nagle zwróciła się w 
inną stronę i podążyła ku swemu mieszkaniu. 
Duma i trwoga stoczyły w niej walkę ciężką, rozdzierającą, w której pierwsza 
uległa drugiej. Młoda i zdrowa, niczym jeszcze nie sterana i nie znużona, 
łaknąca pracy wszystkimi siłami i pożądaniami swej istoty, Marta przyjęła 
jałmużnę. Nie przyjęłaby jej może, uczucie godności osobistej nie ustąpiłoby 
w niej może przed obawą nędzy, gdyby była samą na świecie. Ale u szczytu 
wysokiej kamienicy, pomiędzy czterema nagimi ścianami dziecię jej drżało od 
zimna, tęsknymi oczami spoglądało w okopconą głębię pustego komina, bladością 
twarzyczki, zapadnięciem policzków, chorobliwą szczupłością drobnego 
ciałka wzywało obfitszego pożywienia...
 I był to w życiu młodej kobiety dzień bardzo ważny, lubo ona z ważności 
jego nie zdawała sobie może dokładnej sprawy. Był to dzień, w którym po raz 
pierwszy przyjęła ona jałmużnę, ą więc skosztowała lego chleba, który, gorzki 
dla starców i kalek, trującym jest i rozkładającym jadem dla młodych i zdrowych.
 Tego wieczora w izbie na poddaszu palił się na kominie wesoły ogień, przy 
stole nad talerzem pełnym rosołu siedziała Jancia. Po raz pierwszy od dawna 
dziecię to doświadczało przyjemnego poczucia ciepła i zajadało ze smakiem 
starannie sporządzoną, posilną potrawę. Toteż duże czarne oczy dziewczynki 
przenosiły się z kolei to na ozłoconą promieniem głębię komina, to na leżącą 
obok talerza krajankę chleba powleczoną warstewką masła, a usta nie zamykały 
się ani na chwilę. Marta siedziała przed ogniem w postawie nieruchomej; 
profil jej rysujący się na czerwonawym tle płomienia surowy był i zamyślony. 
Oczy jej błyszczały suchym połyskiem, brwi zbiegły się i utworzyły pośród 
białego czoła głęboką bruzdę.
 Przed nią, zawieszona w pustej przestrzeni, stała postać kobieca ze 
śmiertelną trwogą na twarzy, z rumieńcem wstydu na czole, z załamanymi 
rękami. Postać ta była własną jej postacią odbitą w zwierciadle jej wyobraźni. 
„Tyżeś to jest – mówiła w myśli Marta do zjawiska wyłonionego z własnego 
jej ducha – tyżeś to jest tą samą kobietą, która rak pięknie przyrzekała sobie 
i dziecięciu swemu, że pracować będzie, że wytrwałością, energią drogę sobie 
pomiędzy ludźmi utoruje i miejsce pod słońcem zdobędzie. Cóżeś od chwili 
owych bohaterskich postanowień uczyniła? Jak spełniłaś obietnicę w głębinach 
ducha daną drogim cieniom ojca tego dziecięcia?” 
Postać niewieścia zakołysała się w przestrzeni na wzór gałęzi wiotkiej, 
miotanej wichrami; za całą odpowiedź silniej załamała dłonie i drżącymi usty 
szepnęła: 
94 
– Nie potrafiłam! nie umiem! 
„O niedołężna istoto! – zawołała w myśli Marta – jesteśże godną nosić nazwę 
człowieka, skoro głowa twa tak bezmyślna, że nie wie dobrze, co sądzić o 
sobie samej, ręce tak słabe, że nie zdołają osłonić opieką jednej drobnej, 
biednej główki dziecięcej! Za cóż więc ludzie szanowali cię kiedyś? Możeszże 
teraz szanować samą siebie?” 
Zawieszona w przestrzeni postać kobieca rozplotła dłonie i zakryła nimi 
twarz swą, która schyliła się nisko. 
Z suchych dotąd oczu Marty łzy potoczyły się gorącym strumieniem i bujnymi 
kroplami przeciekały przez palce którymi sobie twarz przysłoniła. 
– Ty płaczesz, mamo! – zawołała mała Jancia i zerwała się z krzesła. 
Stanęła przed matką, oczami wpółzdziwionymi, wpółrozżalonymi patrzała 
na nią chwilę, aż nagle osunęła się na ziemię drobnymi ramionami objęła jej 
kolana i pocałunkami okrywać zaczęła nogi jej i ręce. Marta odjęła dłonie od 
twarzy i kilka sekund siedziała jak skamieniała. Słodkie pocałunki ust dziecięcych 
paliły ją jak ślizgające się po ciele węże zgryzoty; gorąca miłość tej 
drobnej, u kolan jej klęczącej istotki rozrywała jej serce i na torturach rozciągała 
sumienie... 
Pochyliła się, wzięła dziecię w objęcia, po kilka razy przycisnęła usta do 
czoła jej policzków, potem zerwała się z siedzenia, poskoczyła ku oknu i upadaiąc 
na kolana wzrok i ręce podniosła ku kawałkowi nieba, którego tło 
ciemne i głębokie błyszczało gwiazdami. 
– Boże! – zawołała głośno prawie – daj mi miejsce na ziemi! małe, biedne 
choćby miejsce, ale na którym pomieścić bym się mogła wraz z dzieckiem 
moim! Nie pozwól, abym omdlała i bezsilna po raz drugi jeszcze przyjąć musiała 
jałmużnę, abym nie spełniła macierzyńskiego obowiązku, utraciła spokój 
sumienia i szacunek dla samej siebie. 
Zaiste! prośby, które kobieta ta zanosiła do nieba, niedorzecznie, niesprawiedliwie 
wymagającymi były, nieprawdaż, czytelnicy? Nie żądała ona 
wprawdzie zasiadać na ministerialnym krześle ani imienia swego głosić po 
świecie stugębną sławą, ani w wyuzdanej swobodzie używać zabronionych 
rozkoszy, ale pragnęła żyć i jedynej istocie, którą kochała na ziemi, życie kawałkiem 
chleba podtrzymać, pragnęła uniknąć doli żebraczej i móc przed 
samą sobą wstydem nie płonąć... Jakże ambitną była, zazdrosną, pożądliwą i 
w pożądaniach swych rozuzdaną! nieprawdaż? 
Zwyciężyła siebie znowu, zgnębiła i do milczenia zmusiła szarpiące ją 
wstyd, żal, trwogę; powstała z klęczek ze spokojną twarzą, rozpłakaną dziewczynkę 
wzięła na swe kolana i cichym, łagodnym głosem opowiadać zaczęła 
ulubioną jej bajeczkę. Posiadała ona w sobie widocznie sporą sumę sił ducha 
i woli. Miałyżby siły te pozostać dla niej bez użytku, posługiwać jej tylko w 
walkach uczuć, a giąć się kornie i upadać bezwładnie pod wrogą mocą niedołężności 
głowy i rak, uciążliwości otaczających ją żywiołów zewnętrznych? 
Przez całą długą noc zimową Marta nie zamykającymi się ani na chwilę 
oczami patrzała w ciemność zalegającą izbę, machinalnie ścigała uchem 
spokojny oddech śpiącego obok niej dziecka i myślała nad tym, co jej jutro 
czynić wypada. 
Nazajutrz około południa kobieta w żałobie wchodziła do niezbyt wielkiego, 
lecz bardzo wytwornego magazynu, za którego oknami zwieszały się bufiaste 
kobiece suknie i na kształt roju motylów najrozliczniejszymi barwami migo
95 
tały zgrabne kapelusiki i malutkie czepeczki. Był to magazyn, w którym niegdyś 
Marta zaopatrywała się zwyczajnie w przedmioty do stroju potrzebne. 
Na odgłos dzwonka, który zakołysał się u drzwi, z przyległego pokoju wyszła 
kobieta młoda jeszcze, z piękną kibicią i bardzo przyjemną twarzą. Spojrzawszy 
na Martę uśmiechnęła się i ukłoniła bardzo uprzejmie. Znać poznała 
dawną swą klientkę i widziała ją znowu u siebie z przyjemnością. 
– Jakże dawno pani u nas nie była! – z jednostajnie uprzejmym uśmiechem 
rzekła właścicielka sklepu; wnet jednak szybkim spojrzeniem obrzucając 
żałobną suknię Marty dodała: – Mój Boże! słyszałam o nieszczęściu, 
które panią spotkało. Znałam przecież dobrze pana Świckiego! 
Wyraz boleści przesunął się po twarzy młodej wdowy. Dźwięk nazwiska 
człowieka ukochanego i utraconego ostrzem sztyletu drasnął świeżą ranę jej 
serca. Nie wolno jej było przecież zatrzymywać się długo śród drogi i bezczynnie 
słuchać rozmawiających w jej wnętrzu głosów, żalów i wspomnień. 
– Pani! – rzekła podnosząc oczy na stojącą przed nią kobietę – dotąd przychodziłam 
tu zwykle, aby nabywać różne rzeczy, teraz przychodzę do pani z 
prośbą, abyś chciała nabyć u mnie czas mój i pracę rąk moich. 
Mówiąc to poskromiła drżenie głosu i na bladych ustach swych wymogła 
uśmiech. 
– Szczerze pragnęłabym stać się pani w czym użyteczną, ale... nie zrozumiałam 
dobrze znaczenia słów jej. 
– Czy nie przyjmiesz mnie pani do zakładu swego na szwaczkę? 
Właścicielka magazynu usłyszawszy słowa te nie wydawała się wcale zdziwioną 
ani zmieszaną, nie zmieniła wyrazu twarzy pełnego uprzejmości i 
współczucia. Przez chwilę stała w milczeniu, namyślając się, potem wskazała 
ręką na drzwi przyległego pokoju i bardzo grzecznie rzekła: 
– Chciej pani wejść do pracowni; będziemy tam mogły wygodniej pomówić 
o interesie. 
Pracownia przytykająca do magazynu zawierała się w dość dużej sali, w 
której przy stole pod oknami umieszczonym, mnóstwem wstążek, koronek, 
piór, kwiatów i kawałków materii zarzuconym, siedziały trzy młode kobiety 
sporządzające kapelusze, stroiki na głowę i ozdoby do sukien delikatnego obrobienia 
wymagające. W głębi sali rozlegał się turkot dwóch maszyn do szycia, 
nad którymi pochylały się także dwie postacie kobiece, pośrodku zaś stał 
stół cały okryty tablicami kroju i wielkimi kawałami sukien, płócien, batystów, 
muślinów, pośród których błyszczały stalowe nożyce, w ołów oprawne 
kredki i ołówki. Wszystkie kobiety znajdujące się w pracowni pilnie zajęte 
były swymi robotami, jedna z nich tylko przy wejściu Marty podniosła głowę 
znad maszyny, popatrzała na wchodzącą i spotkawszy się z jej wejrzeniem 
oddała jej grzeczny ukłon. 
Właścicielka magazynu wskazała Marcie krzesło, przy jednym ze stołów 
umieszczone, po czym zwróciła się do młodej panny, która w tej chwili właśnie 
przypinała bogate strusie pióro do aksamitnego kapelusza. 
– Panno Bronisławo! – rzekła – pani ta życzy sobie pracować u nas. Zdaje 
mi się, że okoliczności składają się bardzo szczęśliwie. Wczoraj właśnie mówiłyśmy 
z panią, że jedna jeszcze para rąk byłaby nam bardzo użyteczną. 
Panna w ten sposób wezwana i widocznie pomiędzy pracownicami magazynu 
pierwsze miejsce zajmująca powstała i zbliżyła się do stołu. 
96 
– Tak, pani – rzekła – od oddalenia się panny Leontyny jedna z maszyn pozostaje 
bezczynną. Panna Klara i panna Krystyna nie mogą wydołać szyciu. 
Mnie także niesposób zająć się krojem tyle, ile trzeba, ponieważ muszę dyrygować 
wyrabianiem kapeluszy. Robota opóźnia się, zamówienia nie spełniają 
się we właściwej porze. 
– Masz pani zupełną słuszność – po chwili namysłu odpowiedziała właścicielka 
sklepu – myślałam już o tym sama. A ponieważ pani Świcka przybyła 
tu z chęcią pracowania u nas, zdaje mi się, iż nic nie przeszkadza, abym mogła 
spełnić życzenie osoby, która w innej porze była na nas łaskawą. 
Panna Bronisława skłoniła się grzecznie. 
– Zapewne – rzekła – jeżeli tylko pani zna się na kroju... 
Słowa te wymówione były tonem pytania. 
W tej samej chwili jedna z maszyn umilkła, a siedząca przy niej młoda kobieta, 
podniósłszy głowę, z widoczną uwagą zaczęła przysłuchiwać się rozmowie. 
Trzy osoby stojące przy wielkim stole pośrodku sali umieszczonym milczały 
chwilę. Właścicielka magazynu i jej pomocnica z wyrazem pytania patrzały 
na Martę; Marta wiodła wzrokiem po rozpostartych na stole tablicach 
kroju, od góry do dołu zakreślonych czarnymi linijkami, kropkami, wężykami, 
które biegnąc wzdłuż i wszerz arkusza, krzyżując się, zbiegając, rozbiegając, 
zakreślając najrozmaitsze figury jeometryczne, przedstawiały nieumiejętnemu 
oku chaos do rozwikłania niepodobny. Powieki Marty podniosły 
się zwolna i ciężko. 
– Nie mogę – rzekła – przyznawać się do umiejętności, której nie posiadam, 
byłoby to z mej strony nieuczciwością i zresztą nie przydałoby się na nic. Krój 
znam trochę, ale bardzo mało, o tyle, aby móc wykroić kołnierzyk, może koszulę... 
sukien, okryć, a nawet wytworniejszej trochę bielizny krajać nie potrafię. 
Właścicielka magazynu milczała, ale po ustach panny Bronisławy przeleciał 
niechętny trochę uśmieszek. 
– To dziwne! – rzekła zwracając się do naczelniczki zakładu – mnóstwo 
osób żąda zajmować się szyciem. a tak trudno znaleźć kogoś, kto by był biegły 
w krajaniu. Jest to przecież podstawa całej roboty. 
Tu biegła i niewątpliwie wysoko opłacana szwaczka zwróciła się do Marty. 
– Co zaś do samego szycia? – wymówiła pytającym znowu tonem. 
– Szyć umiem nieźle – odrzekła Marta. 
– Na maszynie, zapewne. 
– Nie, pani, na maszynie nie szyłam nigdy. 
Panna Bronisława zesztywniała, założyła ręce na piersi i stała w milczeniu. 
Właścicielka magazynu wyglądała też w tej chwili sztywniej i chłodniej trochę 
niż wprzódy. 
– Prawdziwie... – zaczęła po chwili, jąkając się i z trochą zmieszania – jestem 
prawdziwie bardzo zmartwioną... potrzebowałam głównie osoby zdatnej 
do kroju... zresztą i do szycia, ale na maszynie... u nas nie szyje się inaczej 
jak na maszynie. 
I znowu pomiędzy kobietami stojącymi przy stole panowała chwila milczenia. 
Usta Marty drżały trochę na twarzy jej gorące rumieńce mieniły się bladością. 
97 
– Pani – wymówiła podnosząc oczy na właścicielkę magazynu – czy nie 
mogłabym nauczyć się... pracowałabym tymczasem darmo... byleby móc nauczyć 
się... 
– To nie podobna – ostrym trochę tonem zawołała panna Bronisława. 
– To trudno – przerwała właścicielka magazynu i grzeczniejsza od swej 
domownicy, mówiła dalej: – Sporządzamy różne ubiory, po większej części na 
zamówienia, z materiałów kosztownych, do nauki i wprawiania się służyć nie 
mogących... roboty wykonywać musimy spiesznie, bo i tak z przyczyny niedostatku 
doskonale ukształconych pracownic czujemy trochę brak dostatecznej 
ilości rąk i opóźniamy się... co przynosi nam straty i nieprzyjemności. 
Dlatego możemy przyjmować takie tylko pracownice, które są dostatecznie 
już przygotowanymi... Bardzo żałuję, niech pani wierzy, iż bardzo żałuję nie 
mogąc spełnić jej żądania... 
Wtedy dopiero, gdy właścicielka magazynu kończyła te słowa, maszyna, 
która umilkła była przy rozpoczęciu się rozmowy, zaturkotała znowu. Schylona 
nad nią kobieta łzę miała w oku. 
Marta po wyjściu z magazynu skierowała się nie ku mieszkaniu swemu, 
ale w inną zupełnie stronę. Z wyrazu twarzy jej poznać by można, że szła bez 
celu, ręce jej zasunięte były w rękawy okrycia i ściśle z sobą zwarte. Marta 
doświadczała wciąż bezwiednego, lecz gwałtownego pragnienia podniesienia 
w górę splecionych dłoni i ściśnięcia nimi głowy, która płonęła i ciężyła jej 
niewymownie. W głowie tej była zrazu jedna tylko myśl powtarzająca się z 
uporczywą nieustannością i nadzwyczajną szybkością: „Nie umiem”. Myśl ta 
rozstrzeliwała się na tysiące błyskawic, na tysiące sztyletów, które przeszywały 
mózg, kłuły w skronie i ostrzami spuszczały się aż na dno piersi. Po kilku 
minutach Marta pomyślała: „Zawsze i wszędzie to samo...” 
Przez chwilę nie myślała znowu o niczym, a raczej bezwiednie już, ale nieustannie 
powtarzała w myśli: 
„Nie umiem!” 
Nagle wróciła do przedchwilowego twierdzenia i dodała doń pytanie: ,,Co to 
jest, co idzie za mną zawsze i wszędzie, wypycha mię zewsząd?...” 
Potarła dłonią czoło i sobie samej odpowiedziała: 
„Wszędzie i zawsze idę ja sama ze sobą i sama siebie wypycham zewsząd...” 
Zdobyła się na wysilenie wielkie, aby móc myśleć, i sięgnęła w przeszłość, 
poczynając od owej chwili, w której w salonie informacyjnego biura siadała 
do fortepianu, aby niefortunnie zagrać niefortunną Priere d’une Vierge, aż do 
ostatniej, w której stojąc w pracowni bogatego magazynu na zadawane jej 
pytania odpowiadać musiała: „Nie potrafię!...” 
„Zawsze to samo! – powtórzyła w myśli – wszystkiego po trochu, nic gruntownie 
i do dna... wszystko dla ozdoby lub drobnych wygódek życia, nic dla 
jego użytku...” 
Kilkanaście słów tych wymożonych na umyśle oplatanym, jak siecią, jednym 
słowem: „Nie umiem!” zmęczyły ją. Dnia tego wychodząc z domu była 
tak stroskaną, tak zajętą, rozgorączkowaną niemal nowym powziętym planem, 
że nie pomyślała o przyjęciu posiłku. Patrząc na Jancię wypijającą 
zwykłą swą poranną szklankę mleka czuła nawet pewien wstręt do jedzenia. 
Targana wciąż i raniona w niej strona moralna oddziaływała na fizyczną. Nogi 
chwiały się pod nią, serce uderzało z mocą i szybkością niezwyczajną, cho
98 
ciaż szła zwolna. Teraz tylko po głowie jej szamotało się nowe pytanie, zawarte 
zrazu w krótkiej formule: 
,,Dlaczego?” Po chwili do wyrazu tego przyrastać poczęły inne wyrazy, 
bezładne zrazu, potem szykujące się w pewien logiczny wątek myśli. 
,,Dlaczego... tak, jest? – pytała samą siebie młoda kobieta. – Dlaczego ludzie 
wymagają ode mnie tego, czego nikt mi nie dał? Dlaczego nikt mi nie dał tego, 
czego dziś ludzie wymagają ode mnie?” 
W tej chwili Marta drgnęła. Uczuła, że ktoś dotknął z lekka jej ramienia. 
– Czy pani pozwoli, abym przypomniała się jaj znajomości? – zadźwięczał 
za nią łagodny, nieśmiały nawet trochę głos kobiecy. 
Marta odwróciła się i zobaczyła tę samą kobietę, która przy wejściu jej do 
pracowni magazynu podniosła głowę znad maszyny i oddała jej grzeczny 
ukłon, a potem szyć przestała i z uwagą przysłuchiwała się rozmowie o losie 
jej stanowiącej. Była to osoba nieładna i wcale niepokaźna, dość zgrabna 
jednak, jak każda prawie warszawianka, bardzo porządnie ubrana, z wyrazem 
rozsądku i dobroci na ospą oszpeconej twarzy. 
– Pani nie poznaje mię może – postępując obok Marty mówiła panna – jestem 
Klara, pracuję w magazynie pani . od pięciu lat blisko, szyłam kiedyś 
suknie dla pani i odnosiłam je pani na Graniczną ulicę. 
Marta patrzała na postępującą obok niej kobietę omglonymi oczyma. 
– W istocie, przypominam sobie – wymówiła po chwili z trudnością. 
– Przepraszam panią, że jestem tak śmiała i zaczepiam panią na ulicy – 
ciągnęła dalej Klara – ale pani byłaś dla mnie kiedyś tak dobrą i grzeczną... 
Miałaś taką śliczną, malutką córeczkę... Czy córeczka pani... 
Zawahała się z dokończeniem pytania, ale Marta myśl jej odgadła. 
– Dziecko moje – rzekła – żyje... 
Ostatni ten wyraz wyrwał się z ust jej mimo woli zapewne, bo szybko i 
niewyraźnie, zadźwięczała w nim jednak gorycz taka, jakiej dotąd w głosie jej 
nie było nigdy. Klara milczała chwilę, jakby namyślając się, potem rzekła: 
– Słyszałam o śmierci pana Świckiego i zaraz pomyślałam, jak też to pani 
da sobie radę na świecie... a jeszcze z dzieckiem. Ucieszyłam się bardzo zobaczywszy 
panią przychodzącą do naszego magazynu i myślałam, że pani 
pracować z nami będzie. To byłoby bardzo dobrze, bo pani . jest dobrą i 
płaci nieźle... panna Bronisława tylko trochę kapryśna i czasem fąfry stroi, 
ale kiedy człowiek biedny, to musi przecież znieść czasem cokolwiek... byle 
robota była. Toteż było mi przykro, bardzo przykro, jak posłyszałam, że pani 
. odmawia pani roboty... Przypomniałam sobie zaraz moją biedną Emilkę... 
Ostatnie słowa szwaczka wymówiła ciszej i jakby do siebie, ale Marta uderzona 
nimi była więcej niż wszystkimi poprzedzającymi. 
– Któż to taki ta biedna Emilka, panno Klaro? – zapytała młoda wdowa. 
– To moja siostra cioteczna, o parę lat ode mnie młodsza. Moja matka i jej 
matka były rodzonymi siostrami, ale jak często bywa, niejednostajne miały 
dole. Jej matka wyszła za urzędnika, moja za rzemieślnika. Kiedy dorastałyśmy 
obie, Emilka była panienką, a ja prostą dziewczyną. Do tego jeszcze ona 
była ładną, a mnie ospa do reszty już zeszpeciła, kiedym jeszcze miała lat 
dwanaście. Toteż ciotka, bywało, mówiła zawsze: ,,Emilce dam edukację108, a 
potem za mąż ją wydam dobrze”. Trzymała do niej guwernantkę109 na po108 
Edukacja – wykształcenie. 
109 Guwernantka – nauczycielka domowa. 
99 
czątki, potem na jakąś małą pensyjkę110 posyłała. Moja matka martwiła się 
naprzód okropnie, że mię ospa tak zeszpeciła, ale ojciec nie bardzo martwił 
się. ,,To i cóż? – mówił – brzydka będzie, za mąż nie pójdzie, wielka bieda! 
Albo to jeden mężczyzna nie żeni się, a dlatego żyje na świecie i nie bardzo 
mu źle!”. Moja matka odpowiadała: „Mężczyzna to co innego! Broń Boże czego 
na nas, to Klara nie wyszedłszy za mąż z głodu umrze!” Ale ojciec, zamiast 
martwić się tak jak matka, śmiał się, a czasem i gniewał się. ,,Oj, wy baby, 
baby! – mówił – u was tak, jak tylko za mąż nie pójdzie, to i z głodu umrze! 
Albo to dziewczyna rąk nie ma, czy co?” A trzeba wiedzieć, że sam był cieślą i 
lubił chwalić się swoją siłą. Bywało, mówił: „Ręce, panie, to grunt! Głowę Pan 
Bóg jednemu daje, drugiemu nie daje, ręce każdy ma!” Miałam tedy lat trzynaście, 
kiedy rodzice zaczęli posyłać mię na naukę do szwalni; naturalnie, że 
płacili za mnie, i dużo płacili, ale też chwała Bogu nauczyłam się wszystkiego, 
czego trzeba... 
– I długo pani uczyłaś się? – zapytała Marta, która z coraz większym zajęciem 
słuchała prostego opowiadania szwaczki. 
– O! uczyłam się dobre trzy lata! – odpowiedziała panna Klara – a i potem 
jeszcze od razu zarabiać nie mogłam, tylko cały rok pracowałam darmo w 
magazynie, aby tylko wprawić się w krajanie, w szycie na maszynie i nabrać 
gustu. Teraz za to umiem już tyle, że mogłabym sama założyć szwalnię albo 
magazyn, gdybym miała pieniądze, bo na to trzeba mieć choć trochę pieniędzy... 
Ale trzy lata temu ojciec nas odumarł oprócz mnie zostało przy matce 
dwóch młodszych braci, z których jeden terminuje u stolarza, a drugi do 
szkół chodzi... za naukę obydwóch trzeba płacić, a i matce, niemłodej już kobiecie, 
jaką taką dać wygodę... 
– I pani sama pracujesz na to wszystko? 
– Prawie sama, bo po ojcu został się nam tylko mały domek na Solnej, w 
którym mieszkamy... no, to już za mieszkanie płacić nie potrzebujemy... 
Zresztą, pani . płaci mi dobrze i jakoś tym, co od niej biorę, łatamy się jako 
tako, żeby i wyżyć, i braci w świecie pokierować. 
– Mój Boże! – zawołała Marta – jakaś pani szczęśliwa! 
– Tak – odrzekła Klara – po prawdzie, nie bardzo to wesołe życie siedzieć 
tak po całych dniach przy robocie i tylko w niedzielę albo święto na świat boży 
wychodzić, ale kiedy pomyślę sobie, że robota moja daje sposób do życia 
matce i jaką taką przyszłość zapewnia braciom, czuję się bardzo szczęśliwą i 
wielką mam litość nad tymi. którzy, jak, bywało, ojciec mój mówił, ani głowy, 
ani rąk nie mają. Com się ja nie namartwiła nad tą Emilką, com ja nie napłakała 
się z jej przyczyny... 
– Czy nie wyszła za mąż? – zapytała Marta. 
– Ot, tak jakoś się stało, że choć miała edukację i była ładną, nie wyszła. 
Ojciec jej stracił posadę i ze zgryzoty zaniemógł; do tego czasu jeszcze leży w 
łóżku biedaczysko, ni to żywy, ni to umarły. Matka także chorowita i, prawdę 
mówiąc, kapryśna kobieta, zgryźliwa; oprócz Emilki ma jeszcze w domu 
młodszą córkę i syna, z którymi nie wie, co ma zrobić, bo za naukę wszędzie 
płacić trzeba, a tu w domu bieda, głód, nie tylko co... Emilkę ciotka zaczęła 
od razu pędzić do pracy, jak tylko zubożeli, ale oprócz tego, że dziewczynie 
czynie rozbałamuconej balami i strojami nie chciało się wziąć do pracy, po110 
Pensja – prywatny zakład wychowawczy i szkoła dla dziewcząt. 
100 
kazało się, że ta wielka edukacja, którą jej ciotka dawała, nie dała jej ani 
głowy, ani rąk. Chciała być nauczycielką, ale gdzie tam! brząkać, brząka na 
fortepianie i po francusku podobno nieźle mówi. ale jak przyszło do uczenia, 
ani w ząb... nikt jej nie chciał... dostała była dwie lekcje po 40 groszy za godzinę, 
a i te prędko jakoś straciła... Zresztą, nic dobrze nie umie... Gdzie tylko 
udała się prosząc o robotę, odprawiali ją z kwitkiem. A tu matka w domu 
gryzie za próżniactwo, chory ojciec w łóżku stęka, brat bąki zbija po ulicach i 
tylko patrzeć, jak złodziej z niego będzie, siostra z nudów i ze złości kłóci się 
z całą familią, jeść czego nie ma ani w piecu czym zapalić... Emilka ma dobre 
serce, toteż martwiła się okrutnie, wymizerniała, myśleliśmy, że już suchot 
dostanie, aż dwa miesiące temu dopiero znalazł się zarobek... 
– Znalazł się jednak! – zawołała Marta i odetchnęła głęboko, jakby z piersi 
jej zsunął się tłoczący jakiś ciężar. Gdy słuchała historii biednej, nieznanej 
dziewczyny, zdawało się jej, że ktoś opowiada dzieje kilku ostatnich przez nią 
samą przeżytych miesięcy. Podobieństwo smutnej doli tej do własnego jej losu 
budziło w niej palące współczucie i ciekawość. Klara przecież milczała 
chwilę. Po namyśle dopiero i lekkim jakby wahaniu się nieśmiałym trochę 
głosem zaczęła mówić: 
– Kiedy pani wyszła z naszego magazynu, starałam się ją dopędzić na ulicy... 
Na szczęście jest to pora, w której co dzień idę do domu na dwie godziny 
aby obiad zjeść i matce w uporządkowaniu kuchni dopomóc, potem wracam 
znowu na pięć godzin do magazynu... Oto? wybiegłam za panią, aby pani 
powiedzieć, że jeżeli... jeżelibyś pani wypadkiem... w takim samym znajdowała 
się położeniu, w jakim dwa miesiące temu była moja biedna Emilka, to 
może... może byś pani zgodziła się pracować tam, gdzie ona teraz pracuje... 
Nieśmiałość, z jaką słowa te wymówionymi były, uprzedzała już z góry, że 
zawierająca się w nich propozycja nie była arcyświetną. Ale Marta szybko i 
jakby z długiego snu zbudzona pochwyciła rękę szwaczki. 
– Panno Klaro – zawołała – mów pani, mów prędzej, na wszystko zgodzę 
się, na wszystko w świecie! jestem przywiedziona do ostateczności. 
Głos jej, gdy mówiła stłumiony był i drżący, dłoń z konwulsyjną niemal 
siłą ściskała rękę szwaczki. 
– Ach, mój Boże! – zawołała z kolei panna Klara – jakże to szczęśliwie, że 
mi ta myśl przyszła do głowy, skoro pani w takim przykrym zostajesz położeniu, 
a jeszcze z dzieckiem... z tym ślicznym aniołkiem, z którym pani pozwalałaś 
mi czasem bawić się, kiedy odnosiłam suknie jej na Graniczną ulicę. 
Chociaż znowu doprawdy... niezazdrosny111 to los tych kobiet, które u Szwejcowej 
pracują... 
– Któż to jest ta Szwejcowa? gdzie mieszka? czym zajmuje się? – pytała 
Marta z gorączkową ciekawością i niepokojem. 
– Szwejcowa, pani, ma przy ulicy Freta zakład szycia, w którym sporządzają, 
najrozmaitszą bieliznę. Ale to dziwny zakład, doprawdy, obszerny i 
bardzo nawet zamożny, pracuje w nim około dwudziestu kobiet, a ani jednej 
nie ma maszyny112. Od sześciu z górą lat we wszystkich szwalniach i magazynach 
nie szyją inaczej jak na maszynach, ale Szwejcowa nie kupiła ani 
111 Niezazdrosny... los – los nie do pozazdroszczenia. 
112 Ani jednej nie ma maszyny – zakład Szwejcowej to typowa, w owych czasach już spóźniona 
rękodzielnia i manufaktura. Jedynie głodowe płace robotnicze pozwalały takim przedsiębiorstwom 
konkurować z firmami stosującymi maszyny. 
101 
jednej, krojem zajmuje się sama z córką, a do szycia przyjmuje takie tylko 
robotnice, które na maszynie szyć nie umieją, a roboty na gwałt potrzebują... 
toteż płaci im, płaci... aż wstyd i jak o tej zapłacie mówić... 
– Wszystko to nie zmienia postanowienia mego, panno Klaro – przerwała 
żywo Marta – ja także, tak jak cioteczna siostra twoja nic dobrze nie umiem i 
muszę iść tam, gdzie wymagają najmniej. 
– I dają najmniej – ze smutkiem dokończyła Klara. – Zapewne – mówiła 
dalej – lepiej przecież mieć coś jak nic. Skoro więc pani życzy sobie tego, mogę 
panią zaprowadzić do Szwejcowej. 
– Daj mi pani tylko dokładny adres, pójdę sama. Wszak nie masz wiele 
czasu do stracenia. 
– Nie, pójdę z panią; spóźnię się tylko na obiad, ale to nic nie szkodzi; 
matka moja nie będzie niespokojną o mnie, bo zdarza się czasem, ze zatrzymują 
mię w magazynie dłużej niż zwykle, gdy pilna jest robota. Zresztą i 
Emilki dawno już nie widziałam, pójdziemy razem. 
Marta nowym uściskiem ręki podziękowała poczciwej szwaczce i obie kobiety 
poszły drogą prowadzącą ku ulicy Freta. Po drodze Klara mówiła do 
Marty: 
– Szwejcowa jest kobietą niemłodą i różnie ludzie o przeszłości jej opowiadają. 
Założyła szwalnię lat temu już ze dwadzieścia, ale nieszczególnie jej 
szło, dopóki maszyn do szycia nie było. Odkąd zaczęto szyć na maszynach, 
Szwejcowa wzbogaciła się. Może to komu wydać się dziwnym, a jednak tak 
jest. Słyszałam, jak pani . rozmawiając z panną Bronisławą mówiła, że 
Szwejcowa eksploatuje113 biedne robotnice, które mało umieją i z wielkiej 
biedy muszą pracować za byle co. Nie rozumiem dobrze, co ten wyraz znaczy, 
ale zdaje mi się, że jeżeli Szwejcowa krzywdzi biedne kobiety, nie tylko jej w 
tym wina, ale jeszcze i kogoś innego... 
Tu szwaczka umilkła i zamyśliła się. Nie umiała widocznie zdać sobie dokładnej 
sprawy z jakiejś myśli, która świtała w jej głowie. 
– Nie wiem już doprawdy, czyja to wina, ale proszę pani, dlaczegóż są na 
świecie kobiety takie, które można krzywdzić? co ja mówię! które chodzą i 
proszą jeszcze, aby je krzywdzono, byleby tylko dano im także kawałek czarnego 
chleba? 
Marta przyśpieszała wciąż kroku; szła tak prędko że Klara zaledwie podążać 
za nią mogła. Niebawem też znalazły się na ulicy Freta. 
– Tu, pani – rzekła Klara wchodząc w niską, wilgotną bramę jednej z kamienic. 
Z bramy weszły na dziedziniec wąski, długi, ciemny, z czterech stron otoczony 
wysokimi, starymi i wilgotnymi murami, z podługowatym kawałkiem 
chmurnego nieba w górze. Pochmurno musiało być tam zawsze i duszno, bo 
nad wysokimi murami znajdowała się znaczna ilość kominów, z których wychodzący 
dym party ku dołowi wilgotnym powietrzem kłębił się w ciasnym 
zamknięciu i grube szare opony rozpościerał w różnych stronach dziedzińca. 
W najdalszej głębi dziedzińca, naprzeciw bramy, nad drzwiami nadpróchniałymi 
nieco i kilku wschodkami nad poziom wyniesionymi, wisiała wąska i 
długa tablica, na której brudnoszafirowym tle wielkie żółte litery składały następujący 
napis: 
113 Eksploatować – wyzyskiwać. 
102 
ZAKŁAD SZYCIA BIELIZNY MĘSKIEJ I DAMSKIEJ 
B. SZWEJCOWEJ 
Klara prowadząc za sobą Martę weszła do wielkiej sieni, w której śród głębokiego 
zmroku widać było wschody prowadzące na wyższe piętra domu, i 
otworzyła jedne z drzwi znajdujących się po obu stronach sieni. Gęsta fala 
stęchłego, wilgotnego powietrza uderzyła twarze obydwóch wchodzących kobiet. 
Weszły jednak i znalazły się w izbie obszernej, więcej długiej niż szerokiej, 
oświetlonej trzema oknami na dziedziniec wychodzącymi i do potowy 
białą muślinową firanką przysłonionymi, z głębią zatapiającą się w zupełnym 
prawie zmroku. Sufit był tam niski, belkowany i okurzony, podłoga z prostych 
nie pomalowanych desek, ściany tynkowane, spopielaciałe już nieco od 
pyłu, W kątach zaś powyżej podłogi wielkimi czarnymi i błękitnymi plamami 
wilgoci okryte. 
Spośród szarego tła smutnej tej izby mętnymi barwami, lecz z wyraźnymi 
kształty występowały mnogie postacie kobiece, to grupami wkoło okien i 
stołów umieszczone, to pojedynczo siedzące w pobliżu ogromnych szaf, zza 
których szyb widać było stosy płócien uszytych lub do szycia przygotowanych. 
Pośrodku stał wielki, na czarno pomalowany stół, a nad nim pochylały 
się dwie kobiety z nożycami w jednym ręku, z arkuszem szpilkami nasadzonym 
w drugim. 
Znalazłszy się o parę kroków od progu Klara skinęła głową kilku robotnicom, 
które na nią wzrok podniosły, potem zwróciła się do stojącego pośrodku 
izby stołu. 
– Dzień dobry, pani Szwejc – rzekła. 
Jedna ze stojących przy stole kobiet zwróciła się twarzą ku przybyłej i 
uśmiechnęła się bardzo uprzejmie. 
– A, to pani, panno Klaro! przychodzisz zapewne, aby odwiedzić swoją siostrę. 
Panno Emilio! panno Emilio! 
Na dźwięk dwukrotnie powtórzonego imienia jedna z kobiet samotnie i w 
cieniu siedzących podniosła głowę. Była znać tak zajęta robotą swą lub tak 
pogrążona w myślach, że nic wcale nie widziała, co się wkoło niej działo. Teraz 
spojrzała przed siebie mętnymi oczami i zobaczyła Klarę. Nie zerwała się 
jednak z siedzenia i nie poskoczyła ku siostrze. Powstała zwolna, położyła 
robotę swą na stołku i zwolna postąpiła kilka kroków. 
– A! to ty, Klaro! – rzekła, przy czym wysunęła ku przybyłej rękę białą, 
bardzo chudą, z palcami igłą nakłutymi. 
Teraz całą postacią wysunęła się na światło przez okna płynące, a Marta 
orzuciwszy ją spojrzeniem poznała w niej ową młodą dziewczynę, którą spotkała 
na wschodach informacyjnego biura wtedy, gdy przybywała tam po raz 
pierwszy. Emilia tę samą nawet co wtedy miała na sobie suknię, tylko że 
przez trzy upłynione miesiące suknia wyszarzała się bardziej, świeciła tu i 
ówdzie naprawkami i łataniami, a twarz młodej dziewczyny pobladła i schudła. 
Odzież i powierzchowność jej objawiały zarazem, że życie przedwcześnie 
zaczęło i szybko odbywało na niej złowrogi proces niszczenia. 
Dwie siostry podały sobie ręce, przywitanie ich było krótkie i milczące. 
Emilia odeszła na opuszczone przed chwilą swe miejsce, Klara zwróciła się 
do naczelniczki zakładu. 
103 
– Pani Szwejc! – rzekła – oto jest pani Marta Świcka, która życzy sobie 
znaleźć u pani robotę. 
Szwejcowa od kilku już chwil patrzała na Martę, ale wyrazu oczu jej nie 
można było dojrzeć, bo okryte one były okularami. Głos jej przecież brzmiał 
bardzo uprzejmie, słodko, nieledwie czule, gdy na odezwę Klary odpowiedziała: 
– Bardzo wdzięczną jestem pani... jakże? pani Świckiej, że pomyślała o 
skromnym moim zakładzie, ale doprawdy... tyle już mam robotnic, że nie 
wiem, czy będę mogła... 
Marta chciała coś mówić, ale Klara pociągnęła z lekka rękaw jej okrycia i 
szybko wpadła jej w mowę. 
– Moja pani Szwejc – rzekła z rezolutnością osoby zupełnie niezależnej a 
poniekąd wyższość swą czującej – po co tu daremnie słowa tracić? To samo 
mówiłaś pani Emilce, kiedy po raz pierwszy tu przyszła, a jednak przyjęłaś 
ją... cała rzecz w tym, żeby zgodzono się na jak najmniejszą opłatę, nieprawdaż? 
Szwejcowa uśmiechnęła się. 
– Panna Klara zawsze żywego temperamentu – rzekła z jednostajną słodyczą 
– porównywasz pani opłatę, jaką pobierają robotnice u pani ., z tą, jaką 
dać może biedny nasz zakład, i dlatego wydaje się pani, że płacimy zbyt mało... 
– O tym, co mi się wydaje, kochana pani Szwejc, wiem już ja sama – przerwała 
Klara – chciałabym tylko, abyś pani jak najprędzej powiedziała, czy 
pani Świcka znajdzie tu dla siebie robotę, bo w przeciwnym razie pójdziemy 
gdzie indziej... 
Szwejcowa splotła ręce na piersi i spuściła głowę. 
– Miłość bliźniego – zaczęła z cicha i przewlekle – miłość bliźniego nie pozwala 
odmawiać pracy osobie... 
Klara uczyniła niecierpliwe poruszenie. 
– Moja pani Szwejc – rzekła – miłość bliźniego nie ma tu nic do czynienia. 
Pani Świcka ofiaruje pani swoją pracę, za którą pani płacić jej będziesz, ot i 
koniec. To tak samo, jak kiedy człowiek przychodzi do sklepu, bierze towar i 
kładzie za niego pieniądze na stół. Po co tu miłość bliźniego? Szwejcowa 
westchnęła z cicha. 
– Moja panno Klaro – rzekła – wiesz dobrze, jak dbam o zdrowie moich robotnic, 
a przede wszystkim o ich obyczaje... 
Przy ostatnim wyrazie twarz jej długa i pomarszczona okryła się w istocie 
wyrazem twardym i surowym. 
Klara uśmiechnęła się. 
– Wszystko to do mnie nie należy. Chciałabym tylko usłyszeć na koniec: 
czy przyjmujesz pani panią Świcką do zakładu swego, czy nie? 
– Cóż mam robić? cóż mam robić? chociaż, doprawdy, tyle mam już robotnic, 
że i roboty nie staje... 
– A więc na jakich warunkach? – żywo nacierała Klara. 
– A cóż? Na takich, na jakich pracują wszystkie te panie, czterdzieści groszy 
na dzień. Dziesięć godzin roboty. 
Klara przecząco wstrząsnęła głową. 
104 
– Pani Świcka nie będzie za taką cenę pracować – rzekła rezolutnie i 
śmiejąc się dodała: – Czterdzieści groszy za dziesięć godzin roboty, to znaczy 
cztery grosze za godzinę... To żart chyba. 
Zwróciła się do Marty i rzekła: 
– Chodźmy, pani, gdzie indziej. 
Klara zwróciła się już do drzwi, ale Marta nie postąpiła za nią. Stała chwilę 
jak przykuta do miejsca, nagle podniosła głowę i rzekła: 
– Zgadzam się na warunki pani. Będę szyła po dziesięć godzin dziennie za 
czterdzieści groszy. 
Klara chciała jeszcze coś mówić, ale Marta nie dopuściła ją do słowa. 
– Tak już postanowiłam – rzekła i ciszej dodała: – Samaś przed godziną 
mówiła, panno Klaro, że lepiej mieć coś jak nic. 
Umowa stanęła. Od następnego dnia Marta rozpocząć miała zawód 
szwaczki w zakładzie Szwejcowej. Na koniec więc po długich poszukiwaniach, 
po trudach podejmowanych nadaremnie, upokorzeniach również 
nadaremnie przenoszonych, po bezowocnym szamotaniu się śród dróg różnych 
i żebraczym pukaniu do drzwi wielu, Marta znalazła robotę, możność 
zarobkowania, tę podstawę, na której budować się musiał byt jej i jej dziecka. 
A jednak, gdy zmęczona długim chodzeniem po mieście wróciła do swej 
izdebki, nie uśmiechała się tak, jak owego dnia szczęśliwego powrotu z biura 
informacyjnego, nie otworzyła ramion ku biegnącemu ku niej dziecięciu i nie 
powiedziała mu ze łzą w oku i z uśmiechem na ustach: 
– Dziękuj Bogu! 
Blada, zamyślona, z głęboką fałdą na czole i zwartymi usty, Marta usiadła 
dziś przy małym okienku, szklanymi oczami wpatrzyła się w dachy otaczających 
domostw i żadnego dźwięku rozróżnić niezdolnym uchem wsłuchiwała 
się w gwary wielkiego miasta. 
Niska cyfra przyobiecanego zarobku nie przestraszała ją; zbyt mało jeszcze 
upłynęło czasu, odkąd poczęła związywać i łatać środki do życia na kształt 
szmaty spróchniałej, rwącej się i rozpadającej w ręku; zbyt niewprawną jeszcze 
była w groszowe rachunki ubogich i zbyt nieświadomą tego roju codziennych 
szczególików, z których każdy, drobniejszy od najdrobniejszej muszki 
zawieszonej w przestrzeni, kamiennym przecież brzemieniem spada na barki 
ubogiego, aby od razu zmierzyć mogła przyszły zarobek z przyszłymi potrzebami 
i jasno dojrzeć niewystarczalność pierwszego, dolegliwość drugich. 
Nie wiedziała jeszcze dokładnie, czy wraz z dzieckiem swym wyżyć będzie 
mogła czterdziestu groszami dziennie; mała ta cyfra dzisiejsza była zresztą 
wielką w porównaniu z wczorajszą, która przedstawiała zero. Ale jeżeli Marta 
nowicjuszką114 była, acz srodze już doświadczoną nowicjuszką, w szkole 
praktyki życiowej i w posępnej korporacji115 idącej przez świat, pod sztandarem 
nędzy, posiadała przecież dostateczną dozę rozsądku i oświaty, aby pojąć 
niskość tego szczebla pracy ludzkiej, na jaki zstąpiła, na jakim zatrzymała 
się bez najmniejszego widoku podniesienia się kiedykolwiek na wyższy. 
Był to szczebel, na którym zasiadało niedołęstwo wszelkie opierając się 
śmierci głodowej. 
114 Nowicjusz – człowiek nowoprzybyły do jakiegoś zawodu lab grupy społecznej, nie obeznany 
jeszcze z nowymi warunkami życia. 
115 Korporacja – związek, zrzeszenie, tu w znaczeniu przenośnym. 
105 
Był to szczebel, ku któremu zstępowali tylko ci, którym zabrakło sił do 
utrzymania się na wyższych. 
Był to szczebel pogrążony w nizinach, w których panuje mrok nieustanny, 
praca nudna, żmudna, odetchnąć nie pozwalająca, dająca chleb czarny ciału, 
ducha trzymająca na żelaznej uwięzi wiecznej i nigdy dostatecznie nie zadowolnionej 
potrzeby ciała. 
Był to szczebel na koniec, na którym pająki snuły gęste pajęczyny i oplątywały 
muchy, dobrowolnie ku nim zlatujące, na którym panowała krzywda i 
gniotła głowy, kornie, w uznaniu nieudolności własnej schylone. 
Nigdy, przenigdy, ani w dniach pomyślności i dostatku, ani w chwili zapadnięcia 
w samotność i ubóstwo, ani nawet w porze, w której próbowała 
wstępować na różne drogi i ze wszystkich po kilku krokach uczynionych cofać 
się musiała, Marta nie wyobrażała sobie, aby siły jej były tak słabe, wiedza 
tak ograniczoną, aby zstąpienie w tak niskie sfery przeznaczeniem jej być 
mogło. 
Przeznaczenie to przyjęła ona z gorączkowym pośpiechem i zupełną i stanowczą 
gotowością, a jednak było ono dla niej niespodzianką; cokolwiek w 
dniach ubiegłych przygotować ją doń mogło – było ono zawsze niespodzianką. 
Tłumem gwarnym, kłótliwym, posępnym tłumem cisnęły się myśli nowe, 
dotąd nie znane, do głowy młodej kobiety siedzącej w wielkiej, mrocznej, wilgotnej 
izbie ulicy Freta nad kawałkiem płótna, które zszywała pilnie, podnosząc 
i w dół opuszczając rękę w jednozgodny takt z dwudziestu rękami, które 
wkoło niej podnosiły się i opadały. 
Przychodząc tu po raz pierwszy jako robotnica, Marta uważniej niż dnia 
poprzedniego rozejrzała się pomiędzy licznym gronem współtowarzyszek pracy 
i doli. 
Wielkim było jej zdziwienie, gdy dostrzegła, że większa ich część składała 
się z kobiet, których delikatne twarze, giętkie kibicie, białe ręce objawiały pochodzenie 
z innej towarzyskiej sfery niż ta, w którą zapadły poranek życia 
bynajmniej niepodobny był do południa jego i wieczora. Były tam zresztą kobiety 
różnych wieków, powierzchowności, różnych też widocznie usposobień. 
Jedne z nich siedziały na stołkach milczące i nieruchome z wyjątkiem rąk, 
które poruszały się nieustannie. Głowy ich, godzinami spuszczone nad robotą, 
w chwili opuszczania jej podnosiły się z widoczną ciężkością; przy wyjściu 
z sali nogi ich wlokły się powoli, a zagasłe źrenice, wciąż prawie okryte 
zaczerwienionymi powiekami, ani jedną iskrą, ani jednym promieniem nie 
rozpalały się nawet na widok południowego Słońca ozłacającego pełne ruchu 
ulice miasta, nawet na widok tego ruchu, ani na odgłos swobodnych głosów 
ludzkich, otaczających je pełnym życia gwarem, wtedy gdy one, nieme i onieczulone, 
wychodziły na świat boży z posępnej swej pracowni. 
Suknie ich były podarte, błotem ulic poplamione; włosy ich zaledwie przyczesane, 
w bezkształtny kłąb z tyłu głowy zwinięte, rozsypywały się w nieładzie 
po chudych szyjach i tylko kiedy niekiedy jeszcze jakiś płócienny, lecz 
nieskażonej białości kołnierz, jakaś obrączka ślubna na palcu połyskująca i 
złotymi połyskami całe znędzniałej postaci urągać się zdająca przypominały 
jakieś przyzwyczajenia dawne, jakieś uczucia i związki serdeczne, które 
upłynęły w dal niedościgłą na zbyt wartkiej fali niepowrotnej przeszłości. 
Były to istoty, które, już zmęczone krótką przebytą drogą, omdlałe na sercu i 
106 
umyśle, z chorym ciałem, a w nim z konającym duchem, wlokły ciemne, 
ciężkie, beznadziejne swe istnienia, milczeniem, niby ostatnią przez los im 
zostawioną szatą, osłaniając upornie poranione swe wnętrza. 
Nie one jednak, nie te omdlałe ciała i śmiertelnie smutne duchy, przedstawiały 
w pracowni Szwejcowej widok najsmutniejszy. Najbliżej okien, na 
kształt niewolnych ptaszków pomiędzy kratami klatki szukających blasku 
dziennego, umieszczały się robotnice młodsze od innych, jeżeli nie latami życia, 
to latami cierpień, z większą żywotnością w charakterach, z uporczywszymi 
pragnieniami w piersiach, z uśmiechem, który, dławiony i powściągany, 
skonać jednak nie chciał ani w sercu, ani na ustach. Twarze ich były 
blade i chude, odzież bardzo uboga. Ale pod bladymi czołami błyskały tam 
oczy co chwilę niemal podnoszące się znad roboty, spojrzeniem szukające 
spojrzeń towarzyszek, figlarne niekiedy albo urągliwe i złośliwe, albo jeszcze 
niecierpliwie rwące się wzrokiem kędyś poza wilgotne, mroczne ściany izby. 
Od czasu do czasu pośród zapadłych, co dzień prawie głębszą żółcią powlekających 
się policzków zjawiały się uśmiechy, wyrazem swym do wyrazu 
spojrzeń podobne: swawolne, szyderskie tęskne lub marzące. Były tam głowy 
wspaniale okryte bogactwem warkoczów, śród których niekiedy jakaś wstążeczka, 
kokardka, tasiemka choćby błyszczała różową lub niebieską barwą; 
sznur kolorowych paciorek otaczał czasem szyję urągając jakby dziurom i 
łatom stanika, któremu niby ozdobą miał służyć. A wszystkie spojrzenia te, 
uśmiechy i ozdoby boleśniejszy i bardziej zagadkowy przedstawiały widok niż 
milczenie, omdlałość i onieczulenie innych robotnic... Objawiała się w nich 
jadowita sprzeczka uczuć i pragnień gniotącymi je warunkami bytu, marzeń 
o zbytku z głęboką nędzą. Tam nastąpił już upadek bierny, tu grozić się zdawał 
co chwilę upadek czynny. Tamte nędzarki bliskimi już były końca ziemskiej 
wędrówki, te zbliżały się ku początkowi – występnego życia. Przed tamtymi 
roztwierał się grób, przed tymi – kałuża. 
Kiedy Szwejcowa i córka jej stały przy wielkim samym stole, zupełna na 
pozór cisza panowała w pracowni i jedynym wyraźnym odgłosem były ostre 
dźwięki ogromnych nożyc nieustannie prawie poruszanych wprawnymi palcami. 
Cisza ta przecież była pozorną; oprócz jedynego panującego nad nią wyraźnego 
odgłosu było tam mnóstwo odgłosów innych, niewyraźnych tylko, 
przerywanych, ale tworzących szmer nieustanny i z cicha wybuchający niekiedy 
niecierpliwą jakby falą, to znowu opadający i zlewający się niemal z 
ciszą. Szmer ten składał się z szelestu dwudziestu przeszło poruszających się 
rąk, z oddechu dwudziestu piersi, kaszlów suchych i krótkich lub gwałtownych 
i zanoszących się, z szeptów zaledwie poruszających się ust, z cichutkich 
i szybko tłumionych chichotów. Robotnice siedzące w głębi pracowni 
kaszlały; robotnice garnące się ku oknom szeptały i chichotały. Szwejcowa 
podnosiła niekiedy głowę i zza okularów toczyła dokoła izby różnym spojrzeniem. 
Oczy jej przenikliwym blaskiem połyskiwały zza grubych szkieł: doglądała 
roboty. Niekiedy kładła nożyce na stole i przewlekłym, miodowym głosem 
rozpoczynała długą mowę. 
Mówiła o tym, jako w innych pracowniach robotnice tracą zdrowie nad 
maszynami, które, jak wiadomo, wyczerpują siły i sprowadzają różne defek
107 
ty116, i jako ona wyrzekła się wszelkich korzyści, jakie by osiągnąć mogła 
przez wprowadzenie do zakładu swego maszyn, byleby tylko nie obciążyć 
sumienia swego grzechem niszczenia zdrowia bliźnich. Sumienie bowiem to 
rzecz najważniejsza, wszystko zresztą jest próżną mamoną117. Szwejcowa 
jedno tylko robotnicom swym stawiła wymaganie. Oto, aby obyczaje ich były 
nieskazitelnymi. Pod tym względem jednak była ona nieubłaganą, raz dlatego, 
że nie chciała, aby zakład jej przedstawiał widok zgorszenia, na koniec, że 
obawiała się utracić klientelę z osób zacnych i bezpośrednio zatem zostać 
pogrążoną w nędzy z dziećmi swymi i wnukami. 
Robotnice słuchały przemówień tych w głębokim milczeniu. Prawdopodobnie 
nie było pomiędzy nimi ani jednej, która by wierzyła słowom Szwejcowej. 
Prawdopodobnie wszystkie one wiedziały o tym, że były wyzyskiwanymi, a 
jednak słuchały i milczały kornie. Wiedziały, że poza ścianami tej izby, która 
je mieściła, dla żadnej z nich nie było nic prócz grobu albo – kałuży. 
Niekiedy także Szwejcowa lub jej córka opuszczały pracownię wychodząc z 
niej drzwiami prowadzącymi w głąb budowy. Przez drzwi otwierane dolatywały 
wówczas do uszu robotnic dźwięki wybornego fortepianu, na którym to 
grano biegle i umiejętnie, to uczono się grać. Widać także było przez te drzwi 
rząd pokojów osławionych zbytkownymi sprzętami; błyszczały tam woskowe 
posadzki i szerokie zwierciadła, pąsowe adamaszki okrywające sprzęty raziły 
zmęczone oczy robotnic. Toteż jedne z nich uśmiechały się smutnie, inne 
patrzały przed siebie ponuro, inne jeszcze mrugały oczami złośliwie. Boleść, 
zazdrość, żółć nurtowały wtedy dwadzieścia piersi kobiecych. O godzinie 
trzeciej zapalano u sufitu wielkie lampy i robotnice pracowały przy sztucznym 
świetle, dopóki na ściennym zegarze w mieszkaniu Szwejcowej nie wybiła 
dziewiąta. 
Gdy Marta przepędziwszy w miejscu tym dzień cały wracała do domu, zaledwie 
mogła utrzymać się na nogach. 
Nic ją przecież nie zmęczyło, nic nawet nowego nie zasmuciło. Ale do głębi 
piersi i mózgu, do szpiku kości swych była przerażoną. 
* 
Wybredni czytelnicy, a przede wszystkim czułe i wrażeń łaknące czytelniczki, 
czy przebaczycie mi tę opowieść moją, pozbawioną w zupełności tajemniczego 
węzła intrygi i zajmującego widoku dwóch serc przeszytych ognistymi 
strzałami? 
Każde zjawisko za przedmiot dla opowieści służące traktować można w 
różny sposób. Dzieje biednej Marty, zamiast rozsnuwać się przed oczami waszymi 
jednolitą i jednobarwną nicią, mogłyby być zapewne upiększone, 
uświetnione mnóstwem krzyżujących się uczuć, uderzających kontrastów, 
piorunujących wypadków, mogłyby być wplątane w wieniec epizodów118, z 
których każdy rzucałby na nie wdzięk, urok lub grozę, albo też same traktowanymi 
być epizodycznie jako dopełnienie jakiejś bardziej efektownej i pory
116 Defekt – uszkodzenie; tu: utrata zdrowia, kalectwo. 
117 Mamona – tu: złuda, ułuda. 
118 Epizod – w literaturze: drobne zdarzenie, luźno związane z głównym tokiem opowiadania, 
108 
wającej całości, jako pendant119 przywiązany do historii szczęśliwych lub 
rozpaczających, sielankowych lub bohaterskich, faworyzowanych losem lub 
przezeń gnębionych – Numy i Pompiliusza120. 
Wybaczcie! Spotkawszy na świecie Martę rozglądałam się wkoło, szukałam, 
lecz nigdzie w bliskości nie znalazłam Pompiliusza żadnego. Nie znalazłszy 
go, chciałam dzieje kobiety skrócić, zdusić i zamknąć w epizodzie – nie 
mogłam, albowiem uznałam, że są one godne oddzielnej całości; zamierzałam 
na koniec wplątać je w węzły intryg, w wieńce epizodów – nie uczyniłam tego, 
gdyż wydało mi się, że najlepiej im będzie do twarzy, gdy pójdą w świat samotne. 
Wybaczcie prostotę środków, których używam dla przedstawienia wam 
jednego z najrozpaczliwszych zjawisk społeczności dzisiejszej, i pójdźcie za 
mną dalej na drogę, po której postępuje smutna postać kobiety ubogiej, godnej 
może lepszego losu niż ten, któremu poddało ją... co? Wszak imię tego 
czegoś, które niby fatalistyczne121 przekleństwo ugniata głowy, pęta stopy i 
miażdży serca mnóstwa istot ludzkich, wyczytacie w dziejach Marty. 
Warszawa radowała się, gwarzyła, jaśniała. Był to tydzień świąteczny. 
Przed kilku dniami zaledwie pogasły rzęsiste światła rozpalone śród zielonych 
gałęzi wigilijnych jodeł, a w powietrzu zdawały się jeszcze drgać i pląsać 
radośnie gamy śmiechów dziecięcych i gwarne rozmowy szczęśliwych rodzin 
zebranych wkoło świątecznie przybranych stołów. Nazajutrz zawitać miał 
światu gość tajemniczy; rok nowy. Wnętrza domów i wystawy sklepów wyglądały 
strojnie. Ulice zaścielała gruba warstwa śniegu stężałego od mrozu a 
połyskującego milionem iskier pod promieńmi słońca, które jaśniało na wypogodzonym 
niebie. 
Roje sanek mknęły w różnych kierunkach, tłumy przechodniów zalewały 
chodnik. Ile było głów w tym różnobarwnym, ruchliwym tłumie, tyle było pasem 
myśli tajemnie rozsnuwających się po przestworzu, niewidzialnie ścigających 
po szerokim świecie bliskie i dalekie, wzniosie i poziome przedmioty. 
Miłość, chciwość, uwielbienia, nienawiści, trwogi, nadzieje, najróżniejsze interesa 
i namiętności, najrozmaitsze pragnienia i dążenia wiły się i krzyżowały 
w tysiącznych głowach ludności wielkiego miasta, idącej, jadącej, biegnącej 
tam, kędy gnały ją wielkie cele życia lub maluchne celiki dnia. Śród tego tajemnego 
i żadnemu cielesnemu uchu nieprzystępnego gwaru, na którym niby 
na spodnim pokładzie rozwiał się ruch słów i czynów tysięcy ludzi, przez nikogo 
nie badana i nie odgadywana, wiła się cicho nitka myśli w pokornej i 
przez nikogo nie spostrzeżonej głowie kobiecej. 
„Dwie dziesiątki dziennie... osiem złotych na tydzień... dziesięć groszy 
dziennie żonie stróża za dozorowanie Janci, gdy siedzę u Szwejcowej... 15 
groszy chleb i mleko dla dziecka... 15 groszy obiad... na każdą niedzielę nie 
ma już nic...” 
Była to myśl Marty idącej zwolna i ze schyloną głową chodnikiem Krakowskiego 
Przedmieścia. 
119 Pendant (franc.) – odpowiednik. 
120 Numa i Pompiliusz – w rzeczywistości ta sama osoba, król rzymski Numa Pompiliusz. 
Tu nawiązanie do żartobliwego zwrotu przysłowiowego „Numa wyszła za Pompiliusza”, oznaczającego 
szczęśliwy koniec przygód i powikłań miłosnych. 
121 Fatalistyczny – tu: nieuchronny, nieodmienny, niecofniony (od fatalizm: wiara w przeznaczenie, 
w nieuchronność losu). 
109 
„Za dwa miesiące mieszkania należy się złotych 45... w sklepiku winnam 
złotych 20... za sprzedane futro wzięłam złotych 100... 60 od stu... 40... Janci 
trzewików na gwałt trzeba, moje drą się już także... drzewa kupić muszę... 
dziecku ciągle zimno...” 
Kończąc myśl tę Marta zakaszlała suchym, krótkim, lecz uporczywym 
kaszlem. Miesiąc minął od dnia, w którym po raz pierwszy zasiadła ona jako 
robotnica w pracowni Szwejcowej. Przez czas ten zmieniła się bardzo. Zza 
przezroczystej białości jej twarzy tu i owdzie przebijały się żółte smugi, ciemne 
koła podkrążyły oczy, które wklęsły i rozszerzyły się, pośród czoła, przedziwnie 
pięknie zarysowanego, głęboka leżała bruzda. Czarna suknia Marty, 
czysta i cała, zrudziała przecież przez używanie, wyglądała chędogo, lecz staro; 
na głowie jej nie było kapelusza ani na ramionach futrzanego okrycia. 
Czarna wełniana chustka okrywała jej włosy, grubymi fałdami otaczając blade 
czoło i wklęsłe policzki. 
Płynęła, szumiała ludność wielkiego miasta na szerokim chodniku wspaniałej 
ulicy, z nią razem płynęły w przestrzeń tysiączne prądy myśli ludzkich, 
a śród nich wiła się wciąż cicha, pokorna, jednostajna myśl przeciskającej się 
śród tłumów bladej kobiety. 
„Dziesięć groszy a pięć... piętnaście, a dwa... siedemnaście... siedemnaście 
od czterdziestu... dwadzieścia trzy...”. 
Jakaż to była myśl błaha, niska, sucha! Czołgała się po ziemi wtedy, kiedy 
niebo zimowe przeczystym jaśniało lazurem, krzepła śród chłodu cyfr wtedy, 
gdy wobec zbliżania się roku nowego ludzkość kipiała pragnieniami, uczuciami, 
nadziejami... 
Tak; był to w istocie akt duchowy, spełniający się we wnętrzu istoty ludzkiej, 
wielce prozaiczny i poziomy, był to groszowy i szelągowy rachunek ubóstwa... 
Nie zawsze przecież myśli Marty czołgały się tak nisko; była pora, w której 
i ona oczy swe podnosiła ku lazurom, z bijącym sercem i z uśmiechem nadziei 
witała zstępujący na świat rok nowy. Przypomniała sobie o tym w tej 
chwili. Podniosła powieki i spojrzeniem powiodła dokoła. W oczach jej, w których 
zrazu widać było tylko frasunek z zestawienia i kombinowania groszowych 
cyfr wylęgły, zagrały teraz światła podnoszących się w piersi uczuć. 
Była to naprzód tęsknota potem żal, na koniec niecierpliwy bunt ducha gnębionego 
fatalną jakąś koniecznością, z którą jednak stałego dotąd nie zawarł 
sojuszu. Zapadłe oczy Marty błysnęły gorącymi ogniami, coś w niej podniosło 
się krzyknęło bólem, zajęczało trwogą, zbuntowało się niewyczerpaną jeszcze 
dotąd energią woli. Przystanęła chwilę, podniosła głowę i drżącymi ustami 
szepnęła: 
– Nie! tak długo być nie może! tak zawsze być nie powinno! 
Postąpiła dalej i myślała, że jest to przecież rzeczą niepodobną, zupełnie 
niepodobną, aby stanowczym, jedynym, dośmiertnym miejscem jej przeznaczenia 
był ów stołek w pracowni Szwejcowej, na którym śród mroku, wilgoci, 
stęchłego powietrza, w otoczeniu wynędzniałych, obumierających twarzy, 
szyła po dniach całych, nie mogąc w zamian zarobić tyle przynajmniej, aby 
móc w nocy spać spokojnie, a minuty wolne od pracy wyzwolić spod panowania 
cyfr przedstawiających grosze... 
Urodzeniem, całą przeszłością swą należała przecież do klasy ludzi oświeconych, 
była uważaną i sama siebie uważała zawsze za kobietę oświeconą. 
110 
Dlaczegóż więc, gdy dotknęła ją twarda ręka losu, stanęła ona w hierarchii 
społecznej, w dziedzinie prac, zysków i zaszczytów ludzkich na tym szczeblu 
najniższym, na którym, zdawałoby się, iż stać powinni najnieszczęśliwsi tylko, 
najsrożej wydziedziczeni z dobrodziejstw oręży i narzędzi przynoszonych 
ludziom oświatą? Byłażby ta oświata jej kaleką z kapitalnej strony jakiejś? 
Byłażby ona tylko cackiem wyrzeźbionym, wypiększonym ku zabawie spokojnego 
ducha, mieszkającego w sytym i zadowolnionym ciele, rozpadającym 
się w nieprzydatne na nic próchno, ilekroć by duch zapragnął użyć ją ku 
ochronieniu siebie od zmordowania i upadku, ciało od utraty sił posługujących 
duchowi? Miałażby na koniec ta oświata jej być tylko złudzeniem? 
Oświata w tej mierze i postaci, w jakich posiadła ją Marta, budziła pragnienia, 
nie dając nic, co by zadowolenie ich zdobyć mogło, podsycała tęsknotę 
za sferami ducha, przykuwając go do ziemi więzami głodnego ciała, potęgowała 
w sercu uczucia na to tylko, aby zaprawiać je goryczą, wstrząsać 
śmiertelną trwogą... 
Marta myślała o tym i czuła to wszystko, ale nie uogólniała swych myśli i 
uczuć, nie zdawała sobie dokładnej sprawy z wielce skomplikowanego zjawiska, 
które rządziło jej losami. Czepiała się jednego przypomnienia, jednej 
świadomości, że należała do ludzi oświeconych, przed którymi tyle, tyle przecież 
dróg leży otworem. 
Miałażby na zawsze już zatrzymać się na tej, śród której stanęła? Nie byłoż 
dla niej na ziemi żadnego innego miejsca jak to, do którego wchodziła ze 
wstydem, o którym z oddalenia myślała ze zgrozą? Błagała ona wprawdzie 
Boga o małe, skromne miejsce pod słońcem, o takie miejsce, na którym dwie 
istoty ludzkie, związane ze sobą najściślejszymi i najświętszymi związkami i 
uczuciami, żyć by mogły; ależ to, które po wielu próbach i wysileniach stało 
się jej udziałem, nie było miejscem pod słońcem, ale otchłanią ciemną, w 
której dwie istoty ludzkie nie żyły, ale skute kajdanami najprostszych, najniższych, 
a nigdy nie zadowolonych, nigdy nie kończących się potrzeb powoli 
umierały. 
Tak, powoli umierały. Nie była to metafora122 żadna, ale przerażająca rzeczywistość. 
Niedawno jeszcze Marta zastanawiając się nad położeniem, w jakie 
popadła, i nad obowiązkami, które zaciężyły na sercu jej i sumieniu, powtarzała 
sobie jako zachętę i pociechę: ,,Jestem młoda i zdrowa”. Dziś połowa 
tylko słów tych wyrażała prawdę. Była młodą, ale nie była już zdrową. 
Żywioły fizyczne i moralne, połączone ze sobą, tworzyły rodzaj piły niewidzialnej, 
która wycieńczała i osłabiała jej ciało. 
Marta kaszlała, od tygodni kilku doświadczać zaczęła nie znanych dotąd 
osłabień, sny jej bywały gorączkowe, budziła się z nich z głową ciężką i bolącą 
piersią. 
Tak zaczynać musiały karierę swą owe wyrobnice, dziś na wpół umarłe, z 
suchotniczymi rumieńcami na twarzach. Niedawno jedna z nich opuściła 
pracownię Szwejcowej o parę godzin wcześniej, niż nakazywał regulamin zakładu, 
i nie wróciła więcej. Gdy nazajutrz Marta zapytała o nią towarzyszki, z 
kilkunastu ust rozszedł się po sali stłumiony, niemniej przeszywający szept: 
– Umarła! 
122 Metafora – przenośnia. 
111 
Umarła? A jednak Marta wiedziała o tym, iż liczyła sobie dwadzieścia sześć 
lat zaledwie i że kędyś, na poddaszu lub w suterenie, żyło i każdodziennie 
powrotu jej oczekiwało dwoje małych dzieci... 
– Co stało się z jej dziećmi? – z gorączkową ciekawością pytała towarzyszek 
młoda matka ślicznej czarnookiej dziewczynki. 
Odpowiedź, jaką otrzymała, zabrzmiała w jej uchu ostro, dziko: 
– Dziewczynkę przyjęto do ochronki, chłopiec kędyś zginął. 
Do ochronki? a więc na bary dobroczynności publicznej, w ręce ludzi obcych, 
na przyszłość niepewną. Zginął? gdzież się mógł podziać? W dziecięcej 
naiwności szukał może matki, którą zniesiono z wysokiego poddasza, i śród 
ośnieżonych ulic w mroźną noc zimową umarł kędyś po cichu, przykryty całunem 
białej zamieci, lub, o zgrozo! połączywszy się z rówiennymi sobie wyrzutkami 
społeczeństwa... 
Dłużej Marta myśleć nie mogła o posępnej tej historii, w której odzwierciedlała 
się może własna jej przyszłość. Własna? O, mniejsza o to. Ukochane 
przez nią istoty były już poza światem, czuła się znużoną, śmiertelnie smutną, 
i z rozkoszą może zamknęłaby oczy do snu wiekuistego, w którym wiara 
przyrzekała jej połączenie się z tymi, za którymi tęskniło zranione serce. Ale 
przyszłość jej dziecka... jakąż będzie, jakąż być może, jeżeli jej zabraknie na 
ziemi, jeżeli kiedy na policzkach jej osiądą takie krwiste, płomienne rumieńce, 
czoło obleje się taką grobową bladością, oddechu piersiom zabraknie, jak 
owej biednej wyrobnicy, która przed niewielą dniami opuszczała chwiejnym 
krokiem szwalnię Szwejcowej, aby nigdy już nie powrócić więcej... 
Postać Marty, w zamyśleniu podana nieco naprzód, wyprostowała się. 
– Nie! – z cicha, lecz z mocą wyrzekła młoda kobieta – tak być nie może! 
tak być nie powinno! 
Mówiąc tak czuła znać każdemu człowiekowi wrodzoną chęć dźwigania się 
z niedoli i każdemu człowiekowi przysługujące prawo polepszenia, podnoszenia 
swego bytu. 
Marta powiodła dokoła oczami, w których na miejscu przedchwilowego 
frasunku i znużenia ukazały się znowu energia i badawczość. Mnóstwo 
przedmiotów otaczało ją zewsząd, na jednym z nich zatrzymało się jej spojrzenie. 
Przedmiotem, który przykuł do siebie wzrok Marty, było szerokie i 
wysokie okno z bogatą wystawą jednej z najzasobniejszych księgami miasta. 
Na widok kilkudziesięciu tomów, których różnobarwne okładki mieściły się 
za przezroczystymi szybami, młoda kobieta doświadczyła trzech różnych 
uczuć, a były nimi: wspomnienia, tęsknota i nadzieja. Przypomniała sobie 
owe dni szczęśliwe, w których wsparta na ramieniu młodego i wykształconego 
męża przybywała nieraz w to miejsce. Stęskniona do wyższych uciech 
umysłowych, których od czasu do czasu kosztowała niegdyś, których od 
dawna pozbawioną była najzupełniej, a które na ciemnym tle obecnego jej 
życia zaświeciły przed nią niewymownym czarem, zobaczyła na koniec parę 
imion kobiecych wydrukowanych poniżej tytułów książek. Z imion tych jedno 
należało do osoby, którą znała kiedyś, w której nikt nie podejrzewał talentu 
póty, póki nie objawiła go, a i to ze stopniowym, bardzo powoli wzrastającym 
powodzeniem. A jednak teraz imię jej figurowało zaszczytnie pomiędzy wielu 
głośnymi, świetnymi imionami krajowych pisarzy, teraz kobieta ta, o której 
Marta wiedziała, że była samotną jak ona i jak ona ubogą, posiadała miejsce 
pod słońcem, szacunek ludzki i własny... 
112 
– Kto wie? – drżącymi usty szepnęła kobieta i blada twarz jej zapłonęła 
rumieńcem śród czarnych fałd wełnianych, które obejmowały ją posępną 
ramą. 
Postąpiła parę kroków i stanęła przed drzwiami księgarni. 
Zapuściła wzrok za szyby i zobaczyła w głębi wielkiej sali jej właściciela. 
Była to twarz dobrze jej niegdyś znana, często w dniach pomyślności przez 
nią widywana, myśląca, uczciwa i łagodna... 
U drzwi oszklonych zadźwięczał dzwonek, Marta weszła do księgarni. Zatrzymała 
się chwilę w bliskości progu i bystre, niespokojne nieco spojrzenie 
rzuciła wokoło. Obawiała się zapewne znaleźć w księgarni kupujące osoby, 
wobec których nie mogłaby wypowiedzieć tego, z czym przychodziła. 
Księgarz sam jeden stał za kontuarem, zajęty kreśleniem rachunków w 
wielkiej księdze na małym podniesieniu roztwartej. Przy otworzeniu się drzwi 
podniósł głowę i na widok wchodzącej kobiety przybrał postawę na wpół witającą, 
na wpół oczekującą. Marta postąpiła zwolna i stanęła przed człowiekiem, 
który widocznie oczekiwał pierwszego od niej słowa. 
Przez parę sekund powieki jej pozostały spuszczonymi i blade wargi drżały 
lekko. Szybko jednak podniosła na twarz księgarza wzrok, w którym skupiły 
się w tej chwili wszystkie władze woli i cała przytomność jej umysłu. 
– Pan mię nie poznajesz? – rzekła głosem cichym, lecz pewnym. 
Od samego już jej wejścia księgarz przypatrywał się jej z wielką bacznością. 
– W istocie! – zawołał – wszakże to panią Świcką mam przyjemność widzieć! 
Zdawało mi się od razu, że panią poznaję, ale... nie byłem pewny. 
Mówiąc to szybkim spojrzeniem orzucił ubogie ubranie młodej kobiety.
 – Co pani rozkaże? – wymówił uprzejmie i z lekkim odcieniem smutku w 
głosie. 
Marta milczała chwilę. Twarz jej była bardzo blada, a wzrok głęboki i nieruchomy, 
gdy mówić zaczęła: 
– Przyszłam do pana z prośbą, która wyda się mu zapewne szczególną, 
dziwną... 
Głos jej urwał się nagle. Podniosła obie dłonie i powiodła nimi po bladym 
czole. Księgarz szybko wyszedł zza kontuaru i przysunął ku młodej kobiecie 
aksamitem wybity taboret, po czym wrócił na uprzednie swe miejsce. 
Wydawał się zasmuconym, a więcej jeszcze zmieszanym. 
– Chciej pani usiąść – rzekł. – Słucham panią z uwagą... 
Marta nie usiadła. Splecione dłonie oparła na kontuarze i patrzała znowu 
w twarz stojącego przed nią człowieka głębokim, lecz coraz jaśniejszym wzrokiem. 
– Prośba, z którą przyszłam, jest w istocie szczególną, dziwną – mówiła – 
ale... przypomniałam sobie, że zostawałeś pan kiedyś w przyjaznych stosunkach 
z mężem moim... 
Księgarz skłonił się. 
– Tak – przerwał – pan Świcki pozostawił przyjazne i pełne szacunku 
wspomnienie u wszystkich, którzy znali go bliżej. 
– Przypomniałam sobie – ciągnęła Marta – 
że kilka razy przyjmowałam pana 
w domu moim jako miłego gościa... 
Księgarz skłonił się znowu z uszanowaniem. 
113 
– Wiem o tym, ze jesteś pan nie tylko księgarzem, ale i wydawcą... że zatem... 
Głos jej słabł i cichł stopniowo, umilkła na chwilę. Nagle podniosła znowu 
głowę, splecione dłonie wyciągnęła nieco przed siebie i odetchnęła głęboko 
parę razy. 
– Daj mi pan pracę jaką... wskaż drogę... naucz mię, co mam czynić!... 
Księgarz wydawał się w istocie nieco zdziwionym. Patrzał przez chwilę na 
stojącą przed nim kobietę wzrokiem uważnym, niemal badawczym. Ale piękna 
i młoda twarz Marty nie przedstawiała bynajmniej trudnej do odczytania 
zagadki. Bieda, niepokój, daremne pragnienia i gorące błaganie zakreśliły ją 
bardzo czytelnymi znakami. Rozumne, siwe oczy księgarza, badawczo zrazu, 
a nawet nieco surowo patrzące spod szlachetnego czoła, miękły zwolna, aż w 
smutnym zamyśleniu okryły się powiekami. Przez chwilę pomiędzy dwojgiem 
tych ludzi panowało milczenie. Księgarz przerwał je pierwszy. 
– A więc – rzekł z lekkim wahaniem w głosie – pan Świcki umierając nie 
zostawił po sobie żadnego majątku? 
– Żadnego! – z cicha odpowiedziała Marta. 
– Mieliście państwo dziecię. 
– Mam małą córkę. 
– I żadnego dotąd zajęcia znaleźć pani dla siebie nie mogłaś? 
– Owszem... zajmuję się szyciem, za które otrzymuję czterdzieści groszy 
dziennie... 
– Czterdzieści groszy dziennie! – zawołał księgarz – dla dwóch osób! ależ to 
nędza! 
– Nędza – powtórzyła Marta – gdybyż to była nędza tylko i tylko dla mnie, i 
taka jeszcze, na którą żadnej już rady nie ma na ziemi! O, wierzaj mi, panie, 
że potrafiłabym cierpieć odważnie, żyć bez żebraniny i umrzeć bez skargi! Ale 
nie jestem samą, jestem matką! Gdybym nie miała serca macierzyńskiego, 
które kocha, słyszałabym w sobie głos sumienia, które obowiązek przypomina; 
gdybym nie miała sumienia, które kocha, słyszałabym głos serca. Mam 
jedno i drugie, panie! Rozpacz mię ogarnia, gdy patrzę na wychudłą twarz 
mego dziecka, gdy myślę o jego przyszłości, ale gdy wspomnę, iż dotąd nic 
dlań uczynić nie potrafiłam, wstyd mi taki, że pragnęłabym co chwilę upaść 
na ziemię i głową tarzać się w pyle! Boć przecie są ludzie ubodzy, którzy siebie 
i dzieci swe dźwigają z niedoli, dlaczegóż ja uczynić tego nie mogę? O, panie! 
bieda ciężką jest do przeniesienia, zapewne, ale czuć się przeciwko niej 
bezsilną, porywać się do wszystkiego i zewsząd odchodzić z poczuciem własnej 
nieudolności, cierpieć i drogą istotę widzieć cierpiącą dziś i myśleć, że 
cierpienie to trwać będzie jutro, pojutrze, zawsze, i powiedzieć sobie: „Przeciw 
cierpieniu temu ja nic nie mogę” – o, to męczarnia taka, dla której jedna jest 
tylko nazwa: życie ubogiej kobiety! 
Marta wypowiedziała słowa te szybko i z ogniem. Przy ostatnich wyrazach 
głos jej stał się cichszym i dwa strumienie łez z niepodobną do powstrzymania 
gwałtownością oblały jej policzki. Zakryła twarz chustka i przez chwilę 
stała nieruchoma, walcząc wyraźnie ze łzami, które ustać nie chciały, poskramiając 
tkania, które coraz silniej wstrząsały jej piersią. Po raz to pierwszy 
dopiero zapłakała wobec świadka, po raz pierwszy głośną skargą wypowiedziała 
to, co nosiła w sobie od dawna. Nie była już ani tak silną, ani tak 
114 
dumną, jak wtedy, kiedy w domu Rudzińskich z suchym okiem i spokojną 
twarzą dobrowolnie zrzekła się pracy, której wykonywać nie mogła. 
Księgarz stał za kontuarem z rękami na piersi skrzyżowanymi w postawie 
nieruchomej. Zmieszany nieco zrazu gwałtownym wybuchem uczuć, którego 
był świadkiem, stał się po chwili widocznie wzruszonym: 
– Mój Boże! – rzekł półgłosem – jakież to zmienne są losy ludzkie na ziemi! 
Znając panią dawniej, czyliż mogłem spodziewać się, że zobaczę ją kiedykolwiek 
w tym stanie smutku i ubóstwa. Takeście państwo żyli dostatnio, taka z 
was była kochająca się, szczęśliwa para. 
Marta odjęła chustkę od twarzy. 
– Tak – wymówiła stłumionym głosem – byłam szczęśliwą... Kiedy ukochany 
przeze mnie człowiek umierał, sądziłam, że go nie przeżyję... Przeżyłam... 
Żal i tęsknota pozostały we mnie dręczące, nie zgojone, ale dla serca zranionego 
śmiertelnie szukałam ulgi w spełnieniu macierzyńskiego obowiązku i 
spełnić go dotąd nie mogłam. Samotna i smutna poszłam w świat, aby o trochę 
spokoju dla siebie, o życie i przyszłość mego dziecka walczyć – nadaremnie... 
Oczy księgarza, poważne i zamyślone, tkwiły w przestrzeni. Miał on liczną 
rodzinę. Był bratem, mężem, ojcem. Być może, iż wywołane słowami Marty 
przed oczami jego przesunęły się oblicza ukochanych mu kobiet: młodej siostry, 
malutkiej córki, drogiej małżonki. Czyliż każda z nich nie mogła kiedykolwiek 
poddaną zostać takiemu losowi jak ten, który stał przed nim w postaci 
tej kobiety osamotnionej, bez dachu, z sercem rozbolałym i ustami 
spalonymi gorączką głodu i rozpaczy? Wszak sam mówił przed chwilą o 
okrutnej zmienności losu! 
Spojrzenie jego zwolna spłynęło na twarz Marty, wyciągnął ku niej rękę. 
– Uspokój się pani – rzekł łagodnie i poważnie.– Chciej usiąść i odpocząć 
chwilę. Nie poczytasz mi przecież pani za niedelikatność, jeżeli pragnąc jej 
być użytecznym zapytam o pewne nieodzowne szczegóły. Czyś próbowała już 
pani jakiej innej pracy prócz tej, która ci tak nędzne przynosi wynagrodzenie? 
Do jakiego zajęcia czujesz się pani najbardziej usposobioną, uzdatnioną? 
Wiedząc o tym może coś obmyślę... znajdę... 
Marta usiadła. Łzy oschły na twarzy jej, oczy nabrały tego wyrazu rozsądku 
i przytomności, który był im właściwym, ilekroć młoda kobieta skupiała 
władzę woli swej i umysłu. Nadzieja wstąpiła w jej serce; zrozumiała, że spełnienie 
jej zależy od rozmowy, którą prowadzić miała; uczuła się znowu 
śmiałą i wydawała się spokojną. 
Rozmowa ta przecież nie trwała długo. Marta mówiła szczerze, lecz zwięźle, 
zatrzymywała się tylko na faktach swej przeszłości. Powodowana dumą, która 
ozwała się w niej na nowo, o uczuciach doznanych mało lub nic prawie 
nie mówiła. Księgarz rozumiał ją wybornie. Bystre oko jego spoczywało na jej 
twarzy, lecz widać było, że w opowiadaniu młodej kobiety widział on więcej 
niż ją samą i jej jednej tylko losy. 
Wielkie zagadnienie społeczne, wielka może krzywda łono społeczne nurtująca 
stanęły przed myślą dobrego i oświeconego człowieka wtedy, gdy z 
uwagą, zajęciem i wzruszeniem słuchał on dziejów ubogiej kobiety, nie mogącej 
pomimo energii, wysileń, trudów znaleźć dla siebie miejsca na ziemi. 
Marta powstała z taboretu, na którym przez kilka minut siedziała, i podając 
rękę księgarzowi rzekła: 
115 
– Powiedziałam panu wszystko. Nie wstydziłam się wyznania zawodów, 
które spotykały mię dotąd, bo jeśli siły mię zawiodły, chęci moje były uczciwe. 
Czyniłam wszystko, co mogłam i umiałam. Słowo nieszczęścia mego zamyka 
się w tym, że mało mogłam, nic dostatecznie nie umiałam. Ależ dotychczasowe 
próby moje nie objęły jeszcze całego kręgu rozlicznych czynności 
ludzkich, pomiędzy nimi znajdzie się jeszcze może cokolwiek i dla mnie. Mogęż 
mieć jaką nadzieję? Powiedz mi pan szczerze i bez wahania, prozę cię o to 
w imię tego, którego darzyłeś niegdyś swą przyjaźnią, a który już nie żyje, w 
imię istot, które ci są drogimi... 
Księgarz uścisnął podaną sobie rękę. Dłoń jego ciepła była i serdeczna. Po 
chwili namysłu zaczął mówić: 
– Ponieważ rozkazałaś mi pani być szczerym, powiedzieć więc muszę 
prawdę smutną. Nadzieję polepszenia losu swego za pomocą pracy małą tylko 
możesz mieć pani i wielce niepewną! Wspomniałaś pani o kręgu działalności 
ludzkiej. Ale krąg działalności w ogóle ludzkiej i krąg działalności kobiecej 
są to, do rozmiarów swych, dwa nieskończenie różne pomiędzy sobą 
kręgi. Ostatni wyczerpałaś już pani całkiem prawie w próbach bezowocnych. 
Marta słuchała słów tych ze spuszczonymi oczami. w nieruchomej postawie. 
Księgarz patrzał na nią wzrokiem pełnym współczucia. 
– Powiedziałem pani to wszystko dlatego, abyś nie łudziła się zbył wygórowaną 
nadzieją i nie doświadczyła nowego, boleśniejszego może od innych zawodu. 
Nie chciałbym jednak, abyś pani odeszła stąd myśląc. iż nie chciałem 
podać ci ręki pomocnej. Byłaś pani przez lat pięć codzienną towarzyszką życia 
człowieka ukształconego, to wiele znaczy; wiem, że jesiennymi, zimowymi 
wieczorami mieliście państwo zwyczaj czytywać wspólnie, musiał się stąd 
uzbierać pewien zapasik wiadomości. Oprócz tego pozwól pani sobie powiedzieć, 
że sposób jej wyrażania się, jak też zapatrywanie się na życie świadczy 
o umyśle, który nie jest w zupełności nieuprawnym. Dlatego sądzę, że spróbować 
pracy na nowym jeszcze polu możesz pani i powinnaś. 
Przy ostatnich słowach księgarz zdjął z półki niewielkich rozmiarów książkę. 
Oczy Marty zajaśniały. 
– Jest to świeże dziełko jednego z francuskich myślicieli. którego przekład 
użytecznym być może publiczności naszej i moim interesom. Miałem zamiar 
powierzyć go komu innemu, teraz jednak szczęśliwy jestem, że mogę służyć 
nim żonie naszego kochanego i nieodżałowanego pana Jana... 
Mówiąc to księgarz zawijał w papier błękitny tomik. 
– Jest to dzieło traktujące o jednej z bieżących kwestii społecznych; jasno 
przystępnie napisane, nie powinno być ono do przekładu zbył trudnym. Ażebyś 
zaś pani wiedziała, dla czego pracować będziesz, określić mogę, że honorarium123 
(przebacz pani urzędowy ten wyraz) udzielić jej będę mógł w sumie 
sześciuset złotych. Jeżeli zajęcie to okaże się dla pani odpowiednim, znajdzie 
się może potem i coś innego do przełożenia. Na koniec, nie ja to jeden jestem 
wydawcą i bylebyś pani zyskała sobie imię dobrego tłumacza, zostaniesz wezwaną 
tu i ówdzie. O niemieckim języku mówiłaś mi pani, że posiadasz go w 
bardzo słabym stopniu. To szkoda. Przekłady z tego języka byłyby pożądańsze 
i popłatniejsze. Ale jeżeli jedna i druga praca uda się pani pomyślnie, będziesz 
może w stanie wziąć kilkadziesiąt lekcji... dzień przekładać pani bę123 
Honorarium – wynagrodzenie, płaca. 
116 
dziesz dzieła francuskie, nocami doskonalić się w mowie Germanów...124 taką 
być musi praca kobiety. Krok za krokiem i self 
help125. 
Marta drżącymi rękami wzięła podawaną jej książkę. 
– O, panie! – wymówiła ściskając w obu dłoniach rękę księgarza – niech ci 
Bóg wynagrodzi szczęściem tych, których kochasz. 
Nic więcej powiedzieć nie była w stanie, po kilku sekundach znajdowała 
się już na ulicy. Szła teraz szybkim krokiem. Z rozrzewnieniem myślała o 
szlachetnym postępku z nią księgarza, o uprzejmości uczynności, jaką jej 
okazał. Z myśli tej wywinęła się myśl inna. 
,,Mój Boże – mówiła w duchu młoda kobieta – tylu dobrych ludzi na drodze 
mej spotykam, dlaczegóż mi żyć tak ciężko?” 
Książka, którą niosła, paliła jej dłonie. Pragnęłaby lotem strzały dosięgnąć 
swej izdebki, aby rozejrzeć się pomiędzy kartami, które może przynieść jej 
miały zbawienie. Po drodze jednak wstąpiła do małego sklepu z obuwiem i 
kupiła parę malutkich trzewiczków. 
Kiedy na koniec wbiegła w bramę wysokiej kamienicy przy ulicy Piwnej 
stojącej, nie poszła wprost na wschody, ale skierowała się w głąb dziedzińca 
ku małym drzwiczkom mieszkania stróża. Tam bowiem, pod opłacanym 
przez Martę dozorem żony stróża, Jancia przepędzała codziennie długie godziny, 
w których matka jej szyła w zakładzie Szwejcowej. W powierzchowności 
dziecka zaszły przez czas ubiegły większe jeszcze i głębsze zmiany niż w 
powierzchowności matki. Policzki Janci wklęsły i chorobliwą okryły się żółtością; 
żałobna, zrudziała i w kilku miejscach rozdarta jej sukienka zwisała na 
wychudłym ciałku, czarne oczy rozszerzyły się, utraciły dawny blask i ruchliwość, 
a w wyrazie swym posiadały tę niemą, bolesną skargę, którą odznacza 
się wzrok dzieci gnębionych fizycznie i moralnie. 
Ujrzawszy matkę Jancia nie rzuciła się jej na szyję, nie zaszczebiotała, jak 
bywało dawniej, nie klasnęła w drobne dłonie. Ze schyloną główką i chudymi, 
zziębniętymi rączkami, zaciśniętymi wkoło wełnianej chusteczki, którą 
się otulała, weszła z matką do izby na poddaszu i usiadła wnet na ziemi 
przed pustym kominem w postaci skurczonej i znękanej. Marta położyła 
książkę na stole i wydobyła parę polan zza pieca. Jancia wodziła za nią swymi 
przygasłymi i rozszerzonymi źrenicami. 
– Czy nie pójdziesz już dziś nigdzie, mamo? – ozwała się po chwili głosem, 
którego dźwięk stłumiony i poważny rażący stanowił kontrast z drobną, dziecięcą 
postacią. 
– Nie, dziecko moje – odpowiedziała Marta – nie pójdę już dziś nigdzie. Jutro 
wielkie święto i dziś po południu nie kazano nam przychodzić. 
Mówiąc to Marta położyła drewka na kominku i przykląkłszy chciała uścisnąć 
małą córkę. 
Zaledwie jednak dotknęła jej ramienia, z ust Janci wyrwało się syknięcie 
bólu. 
– Co ci to? – zawołała Marta. 
– Boli mię tu, mamo! – bez skargi w głosie, ale bardzo cicho odparło dziecię. 
– Boli cię! dlaczego? jak dawno? – troskliwie dopytywała się matka. 
124 Mowa Germanów – język niemiecki. 
125 Self help – wyrażenie nieprzetłumaczalne, znaczy tyle, co „liczenie na własne siły”. 
117 
Jancia milczała i siedziała nieruchomo ze spuszczonymi oczami. Blade 
usteczka jej tylko drżały trochę, jak bywa zwykle u dzieci, gdy płacz gwałtowny 
powstrzymać usiłują. Martę niepokoiło uparte milczenie dziecka więcej 
może niż ból objawiony. Szybko rozpięła luźno zwisający staniczek i usunęła 
go z jednej ręki dziecka. Na chudym, białym ramieniu, obnażonym ręką matki, 
czerniała ciemnosina plama. Marta splotła kurczowo ręce. Okropna jakaś 
myśl przejść jej musiała przez głowę. 
– Czy upadłaś albo uderzyłaś się? – zapytała z cicha, z oczami wlepionymi 
w ciemne piętno. 
Jancia milczała jeszcze chwilę, nagle podniosła spuszczone powieki i ukazała 
źrenice oszklone łzami. Wciąż jednak wstrzymywała się od płaczu, drobna 
pierś jej pracowała gwałtownie, cienkie usteczka drżały jak listki. 
– Mamo – szepnęła po chwili, chyląc się ku matce – siedziałam dziś tam, 
przy piecu... zimno mi było... Antoniowa niosła wodę do ognia... zaczepiła o 
moją sukienkę, wodę rozlała i ze złości uderzyła mię tak mocno... mocno... 
Ostatnie wyrazy wymówiła bardzo cicho, głową i piersią przylgnęła do 
piersi matki i drżała całym ciałem. Marta nie wydała jęku ni krzyku; twarz jej 
wyglądała przez chwilę jak skamieniała ale pobladłe wargi zwierały się coraz 
silniej i z oczu, nieruchomo zapatrzonych w przestrzeń, buchało coraz jaskrawsze, 
posępniejsze światło. 
– Ach! – jęknęła na koniec i pałające czoło objęła splecionymi dłońmi. W 
krótkim jęku tym zabrzmiał gniew głuchy i boleść bez granic. Przez parę minut 
matka i dziecię tworzyły grupę dwóch piersi, ściśle do siebie przyciśniętych, 
dwóch twarzy, z których jedna, kobieca, z suchym i posępnie płonącym 
okiem, pochylała się nad drugą, dziecięcą, bledziuchną i łzami zalaną. Po 
chwili dopiero Marta odjęła dłonie od czoła i opuściła je na głowę córki. Odgarniała 
z czoła poplątane jej włosy, ścierała łzy z chudych policzków, zapinała 
u piersi mały staniczek, rozgrzewała w dłoniach zziębłe, drobne ręce. 
Wszystko to czyniła w milczeniu. Parę razy otworzyła usta, jakby chciała coś 
powiedzieć, ale nie stawało jej zapewne głosu. Powstała na koniec z ziemi i 
podniosła Jancię. Posadziła ją na łóżku i wydobyta z kieszeni zawinięte w 
papier trzewiczki. 
Na ustach jej leżał teraz uśmiech, dziwny uśmiech. Było w nim coś 
sztucznego, ale zarazem i coś bardzo wzniosłego: obok wysilenia woli widać w 
nim było miłość i męstwo matki, która własne, bóle przerabia na uśmiechy, 
aby osuszyć nimi łzy swego dziecięcia... 
Dzień skończył się, zegary miejskie ogłosiły północ, a w izbie na poddaszu 
paliła się jeszcze lampa; izba ta wyglądała teraz smutniej jeszcze jak wtedy, 
gdy młoda wdowa po raz pierwszy próg jej przestępowała. 
Nie było już w niej szafy ani komody, ani dwóch skórzanych tłomoczków. 
Pierwsze dwa przedmioty wraz z dwoma nowymi krzesłami lokatorka oddała 
rządcy domu, nie mogąc za najmowanie ich płacić dłużej, drugie sprzedała w 
dniach silnych mrozów, aby za otrzymane pieniądze przysporzyć opału. Pozostało 
w izbie jedno tylko łóżko, na którym w tej chwili, owinięta czarną 
chustką matczyną, spała Jancia, dwa krzesła kulawe i jeden na czarno pomalowany 
stolik. Oblana białym światłem lampy i otoczona grubym uplotem 
czarnych warkoczy, twarz siedzącej przy stole kobiety w pięknych i surowych 
zarysach występowała z półmroku. Marta nie pracowała jeszcze, chociaż 
wszystkie materiały przyszłej jej pracy: książka, papier, pióro, leżały przed 
118 
nią. Ale pochwyciło ją nieodparte, nieprzezwyciężone marzenie. Niespodziane, 
świetne perspektywy otworzyły się przed jej oczami, nie mogła od nich oderwać 
ciemnością zmęczonego wzroku. Nie była już tak pełną ufności, jak 
wtedy, kiedy przed tym samym stolikiem zasiadała z ołówkiem w ręku, ale 
nie miała dość siły, aby słuchać poszeptów zwątpienia. Były one w niej, te 
poszepty, ale ona odwracała od nich ucho, a natomiast wsłuchiwała się 
wciąż w napełniające myśl jej słowa księgarza. Ze słów tych snuła się długa 
przędza złotych rojeń kobiety, matki. Móc wykonywać pracę miłą acz trudną, 
podnoszącą ducha i odpowiadającą najgłębszym jego potrzebom, jakaż to 
rozkosz! Zapracować przez kilka tygodni sześćset złotych – co za bogactwo! 
Gdy raz już zostanie taką bogatą, wielką panią, pierwszą rzeczą, jaką uczyni, 
będzie przyjęcie jakiej uczciwej, niemłodej służącej, która by dzieci swoje 
miała, a przynajmniej je lubiła, a więc dozorować mogła Jancię troskliwie, 
rozsądnie. Potem... (tu Marta zapytała sama siebie, czy nie jest w rojeniach 
swych zbyt śmiałą) potem opuści może tę nagą, zimną, ponurą izbę, w której 
jej samej tak smutno, dziecku jej mieszkać tak niezdrowo, a wynajmie gdziekolwiek, 
przy małej jakiej, lecz czystej, cichej ulicy dwa pokoiki ciepłe, suche, 
słoneczne... Potem... jeżeli zdobędzie sobie imię dobrego tłumacza i wezwaną 
zostanie tu i ówdzie, jeżeli te sześćset złotych, ta suma olbrzymia, po wiele 
razy do rąk jej przyjdzie, poszuka nauczycieli języków i rysunków, uczyć się 
będzie, o, uczyć się będzie dniami, nocami, bez odpoczynku, z zapałem i 
cierpliwością, bo taką przecież być musi praca kobiety, krok za krokiem i o 
własnych siłach... Potem... Jancia dorastać zacznie. Z jaką bacznością oko 
matki śledzić będzie i odgadywać wrodzone jej zdolności, aby żadnej z nich 
nie pozostawić odłogiem, ale z każdej, owszem, ukuć dla przyszłej kobiety 
skarb dla ducha, zbroję do walki o życie... Nauka Janci, jej wykształcenie, 
siła, szczęście i bezpieczeństwo przyszłości całej będzie owocem pracy jej 
matki... Z jakimże spokojem zamykać ona będzie wtedy oczy swe do snu pokrzepiającego, 
z jakąż rozkoszą otworzy je co rano, witając nowy dzień trudów 
i obowiązku, lecz zarazem spokoju i zadowolenia! Z jakąż dumą wejdzie 
wtedy pomiędzy ludzi czując, że jest im równą w sile i godności człowieczej, z 
jak ulżonym i błogo rozrzewnionym sercem uklęknie na grobie człowieka, 
którego kochała, i wiecznie oczom jej przytomnemu obrazowi jego powie: 
,,Zostałam godną ciebie! Nie uległam złej doli! Uniknęłam śmierci z głodu i 
życia z jałmużny! Potrafiłam osłonić opieką i wychować dla przyszłości dziecię 
twoje i moje!” Potem... 
Tu oczy Marty spotkały obok niej wiszący na ścianie obrazek. Był to rysunek 
ów odrzucony przez pracodawców i zwrócony jej przez nich. Przyozdobiła 
nim biedną, nagą izdebkę, a teraz utopiła w nim cicho gorejące oczy. Domek 
mały, wiejski, rozłożyste drzewo, ptaszyna śpiewająca nad krzakiem bzowym, 
przezroczyste powietrze wsi i głęboka cisza pól woniejących... O Boże! gdyby 
tyle zapracować mogła, aż tyle, iżby podobny kącik skromny, świeży, zielony 
mógł stać się jej własnością! Będzie już wtedy podeszłą w wieku kobietą; 
wietrzyk szemrzący w gałęziach ochłodzi trudem życia uznojone jej czoło, 
zmęczone oczy pić będą barwę świeżej zieleni, a ptaszek, który śpiewał, gdy 
była w kolebce, nad głową jej usypiającą snem wiekuistym wydzwoni ostatnią 
dla niej pieśń tej ziemi. 
Tak roiła kobieta uboga. Nocy tej w izbie na poddaszu lampa nie gasła aż 
do świtania. Marta czytała książkę, którą z obcej mowy przełożyć jej poleco
119 
no. Czytała zrazu powoli, z uwagą, potem z zapałem, z gorączkowym niemal 
zajęciem. Zrozumiała myśl jej twórcy, przedmiot pisma przeniknął jej umysł, 
jasny i wyraźnie stanął przed oczami. Pojęcie jej stało się niby elastyczne 
koło i coraz obszerniejszą, kompletniejszą obejmowało całość; intuicja, ten 
rzadki i wysoki dar z człowieka czyniący półboga, podniosła się z głębokości 
ducha młodej kobiety i szeptała jej do ucha stówa nie znanych dotąd zagadnień. 
Dzień był biały, gdy Marta zgasiła lampę i pochwyciła pióro. Pisała, a kiedy 
niekiedy odrywając oczy od papieru, przenosiła je w stronę izby, w której 
stało łóżko z uśpionym dziecięciem. Przy białym świetle zimowego poranku 
Jancia wyglądała blado i cierpiąco. Gdy pierwszy promień słońca wniknął do 
izby, otworzyła oczy. Wtedy matka powstała, uklękła przy łóżku i otaczając 
ramieniem na wpół uśpione ciałko dziecka pochyliła na poduszkę zmęczoną, 
gorącą głowę. 
W tej samej chwili ruch zawrzał na mieście. Zaturkotały powozy, zabrzmiały 
dzwony kościelne, gwarem zakipiały rozmowy, śmiechy i wołania. 
Warszawa witała rok nowy.
 * 
Od dnia, w którym Warszawa witała rok nowy, sześć tygodni minęło. O 
pierwszej południowej godzinie Marta jak zwykle opuściła szwalnię, aby wrócić 
do domu i obiad dla siebie i dziecka sporządzić. Ucałowała Jancię, która 
smutna i znękana w ciasnej izbie stróża ożywiała się nieco na widok matki, i 
przystawiwszy do małego ognia garnek ze strawą młoda kobieta wysunęła 
szufladę stolika i wydobyła z niej kilkanaście arkuszy papieru. Było to już 
skończone tłumaczenie francuskiego dzieła. Nad wykonywaniem go pracowała 
tygodni pięć, nad przepisywaniem tydzień. Teraz z uśmiechem na 
ustach przeglądała kartki napełnione kształtnym i czystym pismem. 
Przez czas ubiegły w powierzchowności jej zaszły nowe zmiany, ale wcale 
inne niż uprzednio. Pracowała podwójnie, bo w dzień i w nocy. Dziesięć godzin 
dziennie szyła, dziewięć godzin nocnych pisała, godzinę przepędzała na 
rozmowie z dzieckiem, cztery godziny spała. Był to sposób życia niezupełnie 
zapewne odpowiadający prawidłom higieny, a jednak smugi chorobliwej żółtości 
zniknęły z twarzy Marty, czoło jej wygładziło się, oczom wrócił blask 
dawny. Kaszlała rzadziej, wyglądała zdrowo i niemal świeżo. Duch jej, skąpany 
w spokoju i orzeźwiony nadzieją, pokrzepił upadające wprzódy ciało, 
szlachetne zadowolenie z siebie samej wyprostowało na nowo smukłą kibić, 
pogodę przywróciło czołu. Po sporządzeniu i spożyciu obiadu, składającego 
się z jednej prostej wielce potrawy i kawałka czarnego chleba, Marta przejrzany 
przed chwilą manuskrypt126 owinęła arkuszem cienkiego białego papieru. 
Czyniła to ze staraniem jakimś szczególnym, z malującym się na twarzy 
uczuciem pieczołowitości i zarazem wewnętrznej głębokiej rozkoszy. Na 
jednej z wysokich wieży miasta uderzyła godzina druga. Marta odprowadziła 
Jancię do izby stróża i wyszła na miasto. O trzeciej powinna była znaleźć się 
na zwykłym swym miejscu w szwalni Szwejcowej, przedtem zaś jeszcze wstąpić 
chciała do znajomej sobie księgarni. 
126 Manuskrypt – rękopis. 
120 
Księgarz-wydawca stał jak zwykle za kontuarem, zajęty zapisywaniem cyfr 
i notat w wielkiej książce. Przy wejściu Marty podniósł głowę. Ukłonił się 
wchodzącej bardzo uprzejmie. 
– Skończyłaś już pani pracę swą – rzekł biorąc rękopis z ręki Marty – to 
dobrze, czekałem na nią z niecierpliwością. Dzieło to wydanym być powinno 
teraz lub nigdy... kwestia bieżąca, paląca czekać nie może... dziś obchodzi 
ogół, jutro może mu być obojętną. Z przejrzeniem rękopisu pośpieszę. Chciej 
pani przyjść jutro o tej samej porze, a będę mógł udzielić jej wiadomość stanowczą. 
Dnia tego w pracowni Szwejcowej Marta niewiele wykonywała roboty. Usiłowała 
spełniać jak najlepiej to, co pomimo wszystkiego mieniła swym obowiązkiem, 
ale nie mogła. Ręce jej drżały, chwilami ciemna mgła słaniała oczy, 
serce uderzało z mocą oddech w piersi tamującą. Teraz, w tej chwili może, 
księgarz-wydawca rozwija jej rękopism, czyta go... przebiega może oczami 
piątą stronicę... O! żeby też przebiegł ją szybko, m właśnie znajduje się 
ustęp, który, najtrudniejszy do rozumienia, najmniej dobrze wyszedł w przekładzie 
.. za to koniec rękopismu, ostatnie jego karty przełożone wybornie... 
Pisząc je Marta czuła sama, że porywa ją rzeczywiste natchnienie, że myśl 
mistrza odzwieciadla się w jej słowach, jak wspaniałe oblicze mędrca w przeczystym 
zwierciadle... W mieszkaniu Szwejcowej zegar uderzył godzinę dziewiątą, 
robotnice rozeszły się, Marta wróciła do swej izby. O północy wyobrażała 
sobie, że księgarz-wydawca teraz właśnie zamyka zakreślony przez nią a 
przez niego przeczytany zeszyt. 
Cóż by była dała za to, gdyby widzieć mogła w tej chwili fizjonomię jego! 
Jestże ona zadowoloną lub zasępioną, surową lub obiecującą spełnienie jej 
nadziei? Biały dzień wnikał do izby, gdy Marta, oparta o poduszkę, oczami, 
które przez noc całą nie zamknęły się ani na chwilę, wpatrywała się w widniejący 
za drobnymi szybami kawałek nieba. W oczach tych, rozwartych szeroko, 
nieruchomych pod bladym czołem malowało się głębokie błaganie, tryskała 
z nich niema, lecz gorąca modlitwa. O godzinie ósmej miała według 
zwyczaju udać się do szwalni, ale nogi tak drżały pod nią, głowa jej tak płonęła 
i piersi tak bolały, że opuściła się na stołek, czoło objęła dłońmi i powiedziała 
sobie: 
– Nie mogę... 
Wstając, czesząc swe długie jedwabiste włosy, wkładając żałobną zestarzałą 
suknię, sporządzając napój poranny dla dziecka i nawet rozmawiając z 
Jancią, wciąż jedną myśl miała w głowie: ,, Przyjmie pracę moją czy nie 
przyjmie? umiem prace takie spełniać czy nie umiem?” ,,Kocha nie kocha” – 
szeptała urocza Gretchen127 obrywając z kolei śnieżne listki polnej astry. 
,,Umiem nie umiem” – myślała uboga kobieta rozpalając na kominie dwa 
biedne polana, warząc nędzną strawę, zamiatając posępną izbę i tuląc do 
piersi blade ukochane swe dziecię. Któż zdoła na pewno określić, w której z 
dwóch tych pytających kobiet spoczywał głębszy, straszniejszy dramat, którą 
w okrutniejszy sposób odpowiedzią swą los miał zgruchotać, która z nich 
była nieszczęśliwszą i mniej wymagając od ziemi srożej zagrożoną? 
Około godziny pierwszej po południu Marta była znowu na chodniku Krakowskiego 
Przedmieścia. Im bardziej zbliżała się do mety, ku której dążyła, 
127 Urocza Gretchen – Małgorzata, bohaterka „Fausta” Goethego. 
121 
tym więcej zwalniała kroku. Znalazła się już przed drzwiami księgarni i nie 
weszła jeszcze; postąpiła w przeciwnym kierunku, oparła się ręką o balustradę 
otaczającą jeden z pysznych pałaców i stała chwilę z pochyloną głową. 
W kilka minut dopiero potem przestąpiła próg, za którym czekała na nią 
radość lub rozpacz. 
Tym razem oprócz właściciela zakładu znajdował się w księgarni niemłody 
mężczyzna w okularach, z wyłysiałą czaszką, z wielką twarzą o szerokich i 
pulchnych policzkach. Siedział w głębi obszernej sali nad kilkudziesięciu tomami 
rozrzuconymi po obszernym stole, z książką w ręku. Marta najmniejszej 
nie zwróciła uwagi na nie znanego sobie człowieka, nie widziała go prawie. 
Wszystkie władze jej ducha skupiły się w jej oczach, które od progu zaraz 
spotkały twarz księgarza i w niej utonęły. Księgarz siedział tym razem za 
kontuarem i czytał gazetę. Przed nim leżał zwój papieru. Marta poznała swój 
rękopism i uczuła dreszcz przebiegający ją od stóp do głowy. Dlaczego rękopism 
ten znajdował się tutaj i zwiniętym był tak, jakby miał wnet oddanym 
zostać komuś? Być może, iż księgarz gotuje się pójść zaraz do drukarni i 
dlatego położył przed sobą ten zeszyt, może zresztą nie przeczytał go jeszcze, 
nie miał czasu... W każdym razie nie na to leży on tu, aby wręczonym być tej, 
która spędziła nad nim kilkadziesiąt nocy, ukochała go, wypieściła, zamknęła 
w nim najdroższą swą nadzieję... jedyną nadzieję! Nie, tak być nie 
mogło! przez Boga miłosiernego, tak być nie mogło! Myśli te snopem palących 
błyskawic w kilku sekundach przeleciały przez głowę Marty. 
Postąpiła ku księgarzowi, który powstał i oglądając się na obecnego w 
księgarni niemłodego mężczyznę podawał jej rękę. Trudność tę Marta spostrzegła, 
lecz wnet przypisała ją obecności świadka. Ten ostatni przecież 
zdawał się być zanurzonym w czytaniu; od miejsca, na którym naprzeciw 
księgarza stała Marta, dzieliło go kilkanaście kroków, Marta odetchnęła z 
głębi piersi i zapytała z cicha: 
– Czy przeczytałeś pan mój rękopism? 
– Przeczytałem, pani – odpowiedział księgarz. 
Na Boga! cóż znaczyć może ten dźwięk głosu, którym wymówił dwa te wyrazy? 
W zniżonych tonach jego zabrzmiało jakby niezadowolenie łagodzone 
uczciwym żalem. 
– I jakąż otrzymam od pana wiadomość? – ciszej jeszcze niż wprzódy wymówiła 
kobieta i z zapartym oddechem szeroko otwartymi oczami wpatrzyła 
się w twarz księgarza. O, gdybyż wzrok ją mylił! Wszakże na twarzy tej było 
zmieszanie połączone z tym samym współczuciem, które brzmiało w głosie! 
– Wiadomość, pani! – zaczął księgarz półgłosem i powoli – wiadomość niepomyślna... 
Boli mię, bardzo boli, że powiedzieć to pani muszę... ale jestem 
wydawcą odpowiedzialnym przed publicznością, przemysłowcem zmuszonym 
do strzeżenia mych interesów. Praca pani posiada wiele zalet, ale... nie kwalifikuje 
się128 do druku... 
Usta Marty poruszyły się słabo, głosu jednak żadnego nie wydały. Księgarz 
po chwili milczenia, w czasie której szukał widocznie w głowie swej słów okoliczności 
odpowiednich, mówić zaczął: 
– Mówiąc, że przekład pani nie jest pozbawionym pewnych zalet, powiedziałem 
prawdę; co więcej, o ile znam się na tym, na pewno powiedzieć mogę, 
128 Kwalifikować się – nadawać się, być odpowiednim, odpowiadać określonym warunkom. 
122 
że posiadasz pani widoczne do pióra zdolności. Styl pani nosi na sobie dość 
energiczne piętno zdolności tych: jędrny jest, ożywiony, miejscami pełen werwy 
i zapału, Ale... o ile z pracy pani uważać mogłem, zdolności te jej niezaprzeczone 
pozostają w stanie, przebacz pani, że się tak wyrażę, rudymentarnym129, 
nie obrobionym. Brakuje im wsparcia nauki, pomocy, jakich tylko 
znajomość techniki sztuki pisarskiej udzielić może. Oba języki, z którymi 
miałaś tu pani do czynienia, znasz zbyt mało, abyś owładnąć nimi mogła, jak 
wymagał ego przedmiot i nomenklatura130 naukowa. Co więcej, znaczna 
część wysokiej mowy literackiej, posługującej się mnóstwem wyrażeń w potocznym 
użyciu nie istniejących, jest pani widocznie bardzo mało znana. 
Stąd częste zamiany słów, nietrafność wyrażeń, ciemności i plątaniny stylowe. 
Słowem, zdolności pani masz, ale uczyłaś się za mało, sztuka zaś pisarska, 
chociażby tylko ograniczać się miała na wykonywaniu przekładów, wymaga 
niezbędnie pewnego, dość szerokiego kręgu odbytych już studiów, 
pewnej dość obszernej wiedzy, tak ogólnie naukowej, jak specjalnie technicznej... 
Wypowiedziawszy to wszystko księgarz umilkł i po chwili dopiero dodał: 
– Oto jest cała prawda, którą wypowiedziałem ze smutkiem. Jako znajomy 
pani, żałuję, żeś pani nie zdobyła sobie pożądanej ci sposobności pracowania; 
jako człowiekowi, smutno mi, żeś nie kształciła dostatecznie swych zdolności. 
Posiadasz pani zdolności niezaprzeczone, szkoda tylko, wielka szkoda, 
że nie uczyłaś się więcej, obszerniej, gruntowniej... 
Przy ostatnim słowie księgarz wziął ze stołu zwój papieru i podał go Marcie. 
Ale ona nie wyciągnęła ręki, nie uczyniła najmniejszego poruszenia; stała 
wciąż wyprostowana, sztywna, jakby skamieniała, i tylko na bladych ustach 
jej drżał dziwny uśmiech. Był to jeden z tych uśmiechów, które miliony razy 
smutniejszymi są od łez, bo widać w nich ducha poczynającego szydzić z siebie 
i ze świata. Słowa księgarza sądzącego literacką pracę Marty były dosłownym 
prawie powtórzeniem słów literata wydającego przed kilku miesiącami 
wyrok na jej rysunek. Te to zapewne zbliżenie kurczowym uśmiechem 
poruszyło drżące wargi kobiety. 
– Zawsze to samo! – szepnęła po chwili, po czym pochyliła głowę i głośniej 
wyrzekła: – Boże mój, Boże, Boże! 
Jęk ten wydarł się z ust jej szybki, stłumiony, lecz przeszywający. Nie tylko 
więc płakała, już wobec świadków, ale i wydawała jęki. Gdzież więc podziała 
się dawna duma jej i mężna powściągliwość? Przymioty te, właściwe 
charakterowi Marty, stajały w części w stopniowo nabywanym 
przyzwyczajeniu do nieustannie przenoszonych upokorzeń, pozostało ich w 
niej jednak tyle jeszcze, że po kilkunastu sekundach zdołała podnieść głowę, 
zatrzymać łzy pod powieką i dość jasnym nawet wzrokiem spojrzeć na 
księgarza. Wzrok ten wyrażał błaganie, niestety! znowu błaganie, a więc 
upokorzenie! 
– Panie! – rzekła – byłeś dla mnie tak dobry, a że z dobroci twej pożytku 
odnieść nie mogłam, moja to już wina... 
Zatrzymała się nagle. Wzrok jej stał się szklanym i wewnątrz cofniętym. 
– Czy moja? – szepnęła bardzo cicho tonem pytania. 
129 Rudymentarny – początkowy, podstawowy 
130 Nomenklatura – nazewnictwo, ogół nazw specjalnych danej dziedziny wiedzy. 
123 
Pytanie to zadawała widocznie samej sobie, problemat131 społeczny, którego 
była jedną z przedstawicielek i ofiar, ujmował ją coraz ściślej w twarde 
ramiona i rozkazywał jej spoglądać w straszliwe swe oblicze. Otrząsła się 
jednak szybko z mimowolnej zadumy. Rozjaśniony znowu wzrok podniosła 
na twarz stojącego przed nią człowieka. 
– Czy nie mogłabym uczyć się teraz jeszcze? Czy nie ma żadnego na świecie 
miejsca, w którym bym czegokolwiek wyuczyć się mogła? Powiedz mi pan, 
powiedz, powiedz! 
Księgarz na wpół był zmieszany, na wpół wzruszony. 
– Pani – odpowiedział czyniąc gest pożałowania – o żadnym miejscu takim 
nie wiem. Jesteś pani kobietą. 
W tej chwili wyszedł z sąsiedniej sali i zbliżył się do księgarza jeden z subiektów 
z jakimś długim rejestrem czy rachunkiem w ręku. 
Marta wzięła rękopism swój i odeszła. Kiedy na pożegnanie podała księgarzowi 
rękę, palce jej były zimne jak lód i zesztywniałe, twarz posiadała nieruchomość 
marmuru i tylko na ustach jej drżał wciąż migotliwy, przejmujący 
uśmiech, zdający się w nieskończoność powtarzać słowa tylko co wymówione: 
„Zawsze to samo!” 
Zaledwie drzwi zamknęły się za Martą, niemłody mężczyzna z łysą głową i 
wielką twarzą rzucił na stół książkę, w której zdawał się dotąd być zagłębionym, 
i wybuchnął głośnym śmiechem. 
– Z czego się pan śmiejesz? – ze zdziwieniem zapytał księgarz podnosząc 
oczy znad rejestru podanego mu przed chwilą. 
– Jakże się tu nie śmiać! – zawołał mężczyzna, i oczy jego błyskały zza 
grubych i mętnych szkieł serdeczną wesołością – jak się tu nie śmiać! Zachciało 
się jejmości zostać literatką, autorką! No, proszę! cha, cha, cha! ależ 
dałeś jej pan odprawę! Miałem, doprawdy, ochotę porwać się z krzesła i uściskać 
cię za to! Księgarz patrzył na gościa swego surowym trochę wzrokiem. 
– Wierz mi pan – odparł z odcieniem niezadowolenia – że z prawdziwą 
przykrością, powiem nawet z żalem, przyszło mi zasmucić tę kobietę... 
– Jak to! – zawołał człowiek siedzący nad stosem książek – i pan to mówisz 
na serio? 
– Zupełnie na serio; jest to wdowa po człowieku, którego znałem, lubiłem i 
szanowałem... 
– Ba! ba! ręczę ci, że awanturnica jakaś! Porządne kobiety nie włóczą się 
po mieście szukając, czego nie zgubiły; siedzą one w domu, gospodarstwa 
pilnują, dzieci hodują i Boga chwalą... 
– Ależ zmiłuj się, panie Antoni, kobieta ta nie ma żadnego gospodarstwa, 
jest ona w nędzy... 
– Ach, dałbyś pokój, panie Laurenty! Dziwię się, że możesz być tak łatwowiernym! 
To nie nędza, panie, ale ambicja! ambicja! Chciałoby się czym błysnąć, 
zasłynąć, najwyższe miejsce w społeczeństwie zająć i zdobyć sobie tym 
sposobem swobodę czynienia, co się podoba, i osłaniania wybryków swych 
urojoną wyższością, kłamaną pracą! Księgarz wzruszył ramionami. 
– Jesteś przecie literatem, panie Antoni, i powinien byś więcej coś wiedzieć 
o kwestii wychowania i pracy kobiet... 
131 Problemat – poważny problem, zagadnienie wielkiej wagi. 
124 
– Kwestia kobiet! – podskakując na krześle z rozrumienioną nagle twarzą i 
pałającymi oczami wykrzyknął mężczyzna. – Czy wiesz pan, co to takiego, ta 
kwestia kobiet? 
Umilkł na chwilę, bo zasapany z wielkiego uniesienia zmuszonym był głębiej 
odetchnąć. Po chwili spokojniejszym już głosem dodał: – Na cóż ci 
zresztą mówić mam, co myślę o tym przedmiocie. Przeczytaj moje artykuły. 
– Czytałem, czytałem i bynajmniej nie zostałem nimi przekonany, aby... 
– No! to jeśli mnie nie wierzysz – wpadł mu w mowę literat w grubych 
okularach – nie będziesz przynajmniej lekceważył tego wszystkiego, co wypowiadają 
o tym powagi... wielkie powagi... Oto niedawno doktór Bischof132... 
wiesz przecie, kto to Bischof? 
– Bischof – rzekł księgarz – jest zapewne wielkim uczonym, ale oprócz tego, 
że nadużywacie słów jego i przesadzacie ich znaczenie, nie sądzę, aby mógł 
być wyrocznią skazującą tysiące nieszczęśliwych istot... 
– Awanturnic! – przerwał znowu literat – wierz mi, że awanturnic tylko, 
istot ambitnych, pysznych i pozbawionych moralności. Po co nam, proszę, 
kobiety uczone, jak wyrażają się niektórzy, niezależne? Piękność, łagodność, 
skromność, uległość i pobożność – oto są cnoty właściwe kobiecie, gospodarstwo 
domowe – oto zakres jej pracy, miłość dla męża – oto jedyna stosowna i 
pożyteczna dla nich cnota! Prababki nasze... 
W tej chwili weszło do księgarni parę osób, a opowiadanie o prababkach 
zawisło niedokończone na otwartych, pulchnych ustach literata. Ale jakichże 
silnych argumentów zaczerpnąłby on dla tylko co wygłoszonej swej teorii, jak 
wiele mógłby nowego powiedzieć i napisać o ambicji i zazdrości wiodących 
kobiety do przekraczania nakreślonych im przez naturę i wielkie powagi granic, 
gdyby mógł w tej chwili przeniknąć myśli idącej ulicą Marty! 
Po wyjściu z księgarni była ona zrazu jakby ogłuszoną i onieczuloną. Nie 
myślała o niczym i nie czuła nic. Pierwsza myśl przytomna, jaka powstała w 
jej głowie, formowała się słowami: „Jacy oni szczęśliwi!” Pierwszym uczuciem 
budzącym się w niej wyraźnie była – zazdrość. 
Szła wtedy chodnikiem przeciwległym temu, za którym szerokie i wspaniałe 
swe budowy rozpościera Kaźmirowski Pałac133. Na obszernym pałacowym 
podwórzu roiły się młodzieńcze postacie z ożywionymi twarzami, w dostojnych 
ubiorach wychowańców uniwersytetu. Jedni z młodzieńców tych 
trzymali pod ramieniem wielkie księgi w prostej oprawie lub bez oprawy, 
zniszczone, na wpół podarte od używania, inni owijali w papier elastyczne 
lub stalą połyskujące przedmioty, przyrządy naukowe zapewne, które nieśli 
do domów swych, aby z ich pomocą oddawać się uczonym eksperymentom134 
i obserwacjom. Przez kilka minut napełniali oni podwórze gwarem rozmów 
132 Doktór Bischof – chodzi prawdopodobnie o Teodora Ludwika Wilhelma Bischoffa, znanego 
anatoma i fizjologa niemieckiego (1807–1882). Był on przeciwnikiem dopuszczania kobiet 
do nauk lekarskich, jeszcze w roku 1872 ostro wystąpił przeciw uprawianiu tej gałęzi 
nauk przez kobiety. 
133 Kaźmirowski Pałac – Pałac Kazimierzowski w Warszawie, przy Krakowskim Przedmieściu, 
wybudowany przez Władysława IV, zniszczony w czasie wojny ze Szwedami a następnie 
odbudowany przez Jana Kazimierza – stąd nazwa. Za Stanisława Augusta mieściła się w nim 
Szkoła Rycerska, następnie Liceum Warszawskie. W latach późniejszych Pałac Kazimierzowski 
wraz z przyległymi budynkami oddany został do użytku Szkoły Głównej (1862), przemianowanej 
w . 1869 na Cesarski Uniwersytet. 
134 Eksperyment – doświadczenie. 
125 
cichszych i głośniejszych. Rozprawiali, gestykulowali żywo, od czasu do czasu 
z tej lub owej grupy wybiegała gama135 młodzieńczego śmiechu albo podniósł 
się głośniejszy wykrzyk zdradzający uniesienie, zapał młodej piersi i 
przedmiot ulubiony studiów rozpalonej głowy. Po kilku minutach grupy rozprzęgły 
się; widać było, jak młodzi ludzie podawali sobie dłonie i jedni z wesołymi 
uśmiechami na ustach, w zamyśleniu, inni jeszcze ożywioną prowadząc 
rozmowę, pojedynczo lub parami opuścili uniwersytecki podwórzec i 
zmieszali się z ludnością szeroki chodnik zalegającą. 
Marta szła bardzo powoli, z głową zwróconą wciąż ku wielkiej budowie, 
która teraz przybrała dla wyobraźni jej znaczenie świątyni o tajemniczej sile 
pociągu. Młodzi ludzie z księgami pod ramieniem, z jasnymi lub poważnie 
zamyślonymi twarzami wydawali się jej istotnie dzierżącymi przywileje, dostojność 
i szczęście chyba półbogów. Biedna kobieta westchnęła z głębi piersi. 
– Szczęśliwi! och! szczęśliwi! – szepnęła i ogarniając znowu wzrokiem 
wspaniałą budowę, którą zostawiała już poza sobą, dodała: – Czemuż ja tam 
nie byłam? Czemuż ja tam teraz być nie mogę? 
„Nie mogę? – myślała dalej – dlaczegóż nie mogę? Nie mam prawa! Dlaczego 
nie mam prawa? 
Jakież to są te tak bezgraniczne różnice, które zachodzą pomiędzy mną i 
tymi ludźmi? Dlaczego otrzymują oni to, bez czego żyć tak trudno, a ja nie 
otrzymałam i otrzymać nie mogę?” 
Po raz pierwszy w swym życiu w piersi Marty podniosła się fala palącego 
oburzenia, głuchego gniewu, gorzkiej zazdrości. Zarazem doświadczyła uczucia 
niewysłowionej, gniotącej pokory. Zdawało jej się, że najlepiej by uczyniła, 
jeśliby w tej chwili upadła na kamienie chodnika, twarzą ku ziemi, pod stopy 
przechodniów. „Niechby mię deptali! – pomyślała – czegóżem więcej warta, ja, 
niedołężna, do niczego niezdatna, nikczemna istota!” 
Ostatni wyraz tej myśli przebrzmiewał w jej głowie, gdy zwój papieru, który 
niosła, wymknął się z jej dłoni i upadł pod stopy. 
Zeszyt padając roztworzył się; nachyliła się, aby go podnieść, i na tle zakreślonej 
przez nią karty ujrzała dwa trzyrublowe papierki. 
Był to dar litościwego księgarza, który odrzucając nieudolną pracę kobiety 
pragnął jednak dać jej czynny dowód swej litości. Marta wyprostowała się z 
zeszytem w jednym ręku, szeleszczącymi papierkami w drugim. Oczy jej 
miały w tej chwili blask ostry i przeszywający, pierś drżała tłumionym, głuchym 
śmiechem. 
– Tak! – wymówiła głośno prawie – im nauka i praca, mnie – jałmużna... 
Wyrazy syczały w ustach jej, tak prawie białych jak papier, który trzymała 
w dłoni. 
– Dobrze! – szepnęła po chwili – niech i tak będzie! Dlaczego nie dali mi tego, 
czego dziś wymagają ode mnie, dlaczego wymagają ode mnie tego, czego 
mi nie dali! Niech teraz dają pieniądze... tak... pieniądze... darmo... będę 
brała... niech dają... 
Szybkim nerwowym ruchem wsunęła asygnaty w kieszeń zniszczonej sukni 
i zachwiała się na nogach. Teraz dopiero, gdy duch jej wtrąconym został 
na nowo w odmęt strasznej burzy, ciało przypomniało jej, że była głodną, że 
135 Gama – skala tonów kolejnych od tonu wyjściowego do ósmego, czyli tzw. oktawy. 
126 
kilkadziesiąt nocy spędziła nad pracą, która nie przydała się na nic. Nie mogła 
iść dalej. Przez mgłę, która wzrok jej przysłaniała, ujrzała przed sobą 
wschody. Były to wschody Świętokrzyskiego kościoła. Osunęła się na nie, 
oparła głowę na ręku i przymknęła oczy. Po krótkiej chwili zesztywniałe jej 
rysy zmiękły, lód, w którym uczucia ścięły się w jej piersi, tajał, spod powiek 
spuszczonych po marmurowo białym policzku płynąć poczęły łzy, kropla po 
kropli, bujne, ciężkie, padały na chude ręce i kryły się pomiędzy fałdami żałobnej 
sukni. 
Gdy tak się działo z Martą, chodnikiem Krakowskiego Przedmieścia postępowała 
para ludzi: kobieta i mężczyzna. Szli krokiem prędkim i lekkim, rozmawiali 
sobą z wielkim ożywieniem. Kobieta młodą była, wystrojoną i piękną, 
mężczyzna młodym także, wytwornie ubranym i bardzo przystojnym. 
– Mów pan, co chcesz, przysięgaj, jak chcesz, a nie wierzę ci, abyś kiedykolwiek 
w życiu swym mógł być naprawdę zakochanym! 
Mówiąc to młoda kobieta śmiała się ustami i oczami. 
Zza ust jej koralowej barwy ukazywały się dwa rzędy białych i drobnych 
zębów, piwne źrenice błyskały i rzucały dokoła szybkie wejrzenia. Mężczyzna 
westchnął. Była to parodia136 westchnienia, mieszczącego w sobie więcej 
żartu i wesołości niż śmiech kobiety. 
– Nie wierzysz mi, piękna Julciu, a jednak Bóg mi świadkiem, żem kochał 
się przez dzień cały nie tylko naprawdę, ale szalenie, bez pamięci! Wystaw bo 
sobie taką boską istotę! Wysoka jak topola, oczy wielkie, czarne, płeć jak 
alabaster137, włosy jak krucze pióra, olbrzymie i nie sztuczne, powiadam, że 
nie sztuczne, ale własne, już ja się na tym znam... Smutna, blada, nieszczęśliwa... 
o bogini! Ale to wszystko jeszcze nic, podobała mi się od razu co 
prawda, powiedziałem przecie sercu mojemu: „Milcz!”, bo wiedziałem, że siostra 
moja nie żartem ją polubiła i strzec ją ode mnie postanowiła, jak od 
ognia... Wtedy jednak, kiedy przyszła do mojej siostry i tym swoim cudownym, 
lubym, 
słowiczym głosikiem powiedziała: „Nie mogę uczyć córki pani...” 
Ale ja tobie, piękna pani... Julciu, opowiadałem już tę historię... otóż wtedy 
to właśnie zakochałem się w niej naprawdę. Przez cały dzień potem chodziłem 
jak odurzony po wszystkich ulicach szukając mojej bogini... 
– I nie znalazłeś jej pan? 
– Nie znalazłem. 
– Nie wiedziałeś, gdzie mieszka? 
– Nie wiedziałem. Siostra moja wiedziała, ale ba!... Ilem razy spytał ją o adres 
pięknej wdowy, odpowiadała mi zawsze: „Czemu ty, Olesiu, do biura nie 
idziesz?” 
Kobieta parsknęła śmiechem. 
– Siostra pana musi być okropnie poważną osobą! – zawołała. Mężczyzna 
nie zaśmiał się tym razem ani westchnął. 
– Nie mówmy o siostrze mojej, panno Julio – rzekł głosem, w którym 
brzmiała pewna stanowczość. – Oto lepiej posłuchaj dalszego ciągu dramatu 
mojego życia. Ach! był to dramat... Wyobraź sobie, że dnia tego spotkawszy 
na ulicy pannę Malwinę X., ukłoniłem się jej tylko z daleka, koło drzwi Stępkosia 
przeszedłem ze schyloną głową i z westchnieniem w piersi ujrzałem na 
136 Parodia – naśladowanie rzeczy poważnych w sposób komiczny. 
137 Alabaster – drobnoziarnista odmiana gipsu o śnieżnobiałym kolorze; używany w rzeźbiarstwie 
i do wyrobu ozdobnych przedmiotów. 
127 
afiszu Piękną Helenę138, i nie poszedłem do teatru, słowem, pogrążony zostałem 
w rozpacz tak ponurą, że gdyby mię poczciwy Bolek nie zaprowadził 
nazajutrz do pewnego mieszkania przy ulicy Królewskiej, gdzie ujrzałem najpiękniejszą 
z bogiń ziemskich... 
– O! o! – na wpół ze śmiechem, na wpół z zalotnym oburzeniem przerwała 
kobieta – bez komplementów tylko, bez komplementów. 
– Byłbym już dotąd – ciągnął mężczyzna – byłbym już dotąd... znalazł tę, 
która znikła sprzed oczu moich... 
– I której pan nie szukałeś więcej... 
– Nie szukałem... 
– I zapomniałeś o niej... 
– Nie zapomniałem, och, nie zapomniałem. Ale rana serca zabliźniła się jakoś... 
Cóż robić? Vivre c’est souffrir...139 
Wymówiwszy ostatnie wyrazy młody człowiek podniósł w górę spojrzenie 
pełne melancholii i zagwizdał z cicha arię Kalchasa z Pięknej Heleny. 
Nagle przestał gwizdać, stanął i zawołał: 
– Ach! 
Kobieta obok niego postępująca spojrzała nań zdziwiona. Wesoły Oleś 
wzrok miał utkwiony w jednym punkcie i o dziwy! z ust jego zsunął się 
uśmiech wiekuisty. Kształtna i delikatna linia ust tych, jak też i wszystkie 
linie twarzy młodzieńca mieniły się i falowały, jak bywa zwykle u ludzi z naturą 
wrażliwą, gdy są nagle wzruszonymi. 
– Cóż tam takiego? – zapytała piękna kobieta niechętnym trochę głosem. – 
Doprawdy – dodała zalotnie – powinnam mieć urazę do pana, panie Olesiu! 
Idziesz pan ze mną, a patrzysz, nie wiem na kogo... 
– To ona! – szepnął Oleś – ach, jakże piękna! 
Przez chwilę młoda i strojna kobieta nosząca imię Julii szukała wzrokiem 
punktu, na którym tak upornie spoczywał wzrok jej towarzysza. Nagle pochyliła 
się nieco i wyciągając przed siebie ręce ukryte w sobolowej mufce, zawołała: 
– Wszakże to Marta Świcka! 
Znajdowali się o kilka zaledwie kroków od wschodów świętokrzyskiego kościoła, 
na których siedziała kobieta w żałobnej sukni, w czarnej wełnianej 
chustce zarzuconej na głowę i skrzyżowanej na piersiach. 
Marta już nie płakała. Ze łzami, które przez chwilę gwałtownie, choć cicho 
płynęły z jej oczów, wypłakała znać część tych gryzących uczuć, których burza 
obezsilniła ją i na wpół omdlałą rzuciła na to miejsce. Teraz twarz jej była 
biała jak marmur i podniesiona w górę, a oczy suche, z gorącym połyskiem i 
głębokim wyrazem nieruchomo patrzyły w błękitne niebo. Cała zresztą postać 
jej była nieruchomą. Najmniejsze drgnienie nie ożywiało podniesionych 
jej powiek ani ust zwartych, ani zziębniętych rąk splecionych śród grubych 
fałd sukni, Z daleka wziąć by ją można było za posąg zdobiący wnijście do 
wspaniałej świątyni, posąg wyobrażający duszę modlącą się lub zapytującą, 
albo też i modlącą się, i zapytującą zarazem. 
138 „Piękna Helena” – tytuł znanej operetki francuskiego kompozytora Jakuba Offenbacha 
(1819–1880). 
139 Vivre c’est souffrir (franc.) – żyć to cierpieć. 
128 
Marta patrzała w niebo, w oczach jej była modlitwa gorąca, ale zarazem i 
głębokie jakieś, namiętne, natarczywe niemal pytanie. 
– Jakaż ona piękna! – z cicha powtórzył wesoły Oleś i pochylając się ku 
swej towarzyszce, ciszej jeszcze dodał: – Gdyby ją tak z tymi wschodami razem 
przenieść do teatru, na scenę... dopiero to byłby efekt! 
– Prawda, że jest piękna – odszepnęła towarzyszka wesołego Olesia – ależ 
ja ją znam wybornie... Co się z nią stało?... czego ona tu siedzi? i jak ubrana! 
żebraczka, czy co?... 
Zamieniając te wyrazy młoda para zbliżała się coraz bardziej do kobiety, 
która zwróciła jej uwagę. 
Marta nie spostrzegła, że jest czyjejkolwiek uwagi przedmiotem. Odkąd 
bezsilna i burzą uczuć stargana usiadła tu na chwilowy spoczynek, wiele 
może osób przechodzących ulicą patrzało na nią, ale ona nie widziała nikogo. 
Cała dusza jej błądziła za tymi błękitami, w których zatonęły jej oczy; tam 
szukała ona jakiejś siły dobrej i potężnej, która by chciała i mogła skruszyć 
gnębiącą ją fatalność. Tuż nad głową zatopionej w zadumie kobiety ozwały 
się dwa głosy. 
– Pani! – mówił głos jeden, męski i zniżony wzruszeniem czy uszanowaniem. 
Marta nie usłyszała tego głosu. 
– Marto! Marto! – zawołał głos drugi, kobiecy. Głos ten Marta usłyszała, 
dźwięczały w nim brzmienia znane jej dobrze z dawna. Wydało się Marcie, 
jakoby w tej chwili przeszłość jej zawołała na nią po imieniu. Powoli i jakby z 
ciężkością źrenice jej oderwały się od wysokich błękitów i spłynęły na twarz 
kobiety, która stała przed nią, sobolową mufkę na śnieg pod stopy swe rzuciła, 
a ku niej wyciągnęła dwie drobne ręce zamknięte w liliowych połyskujących 
rękawiczkach. 
– Karolina! – szepnęła Marta ze zdziwieniem tylko zrazu, po chwili jednak 
jaśniejszy promień przebiegł po twarzy jej i stopił nieruchomość jej rysów. 
– Karolcia! – wymówiła głośniej i powstała. Pochwyciła obie podawane sobie 
ręce kobiety. 
– Karolcia! – powtórzyła – mój Boże, tyżeś to, doprawdy? 
– Tyżeś to, Marto? – wzajemnie zapytała kobieta w atłasach i sobolach i 
błyszczące swe oczy ze smutkiem zatapiała przez chwilę w bladej, wychudłej 
twarzy, która na widok jej zadrżała radością. Ale w oczach tych smutek nie 
mógł znać gościć długo. 
Kobieta w atłasach zaśmiała się i zwrócona do towarzysza swego rzekła: 
– Czy widzisz, panie Aleksandrze, jak się to ludzie spotykają na świecie? 
Wszakże my z Martą znamy się od dzieciństwa! 
– Tak, od dzieciństwa! – powtórzyła Marta, teraz dopiero spostrzegając wesołego 
Olesia i witając go ukłonem. 
– Po kim nosisz żałobę? – pytała kobieta w sobolach, szybkie spojrzenie 
rzucając na nędzny ubiór Marty. 
– Po mężu. 
– Po mężu! a więc owdowiałaś! to szkoda! przystojny był chłopak z twego 
Jasia, jesteś więc wdową. Gdzież mieszkasz stale? na wsi czy tutaj? 
– Tu, w Warszawie. 
– Tu? a dlaczego nie wróciłaś na wieś? 
– Wieś mego ojca w kilka miesięcy po ślubie moim sprzedano z licytacji. 
129 
– Z licytacji! tak! to szkoda, nie masz więc żadnego majątku, bo ten poczciwy 
Jaś kochał cię szalenie i musiał tracić na ciebie wszystko, co miał. 
Cóż więc robisz teraz? jak żyjesz? 
– Jestem szwaczką. 
– Ciężka robota! – zaśmiała się kobieta w atłasach – i ja próbowałam jej 
trochę, ale nie udało mi się. 
– Ty, Karolciu! Ty byłaś szwaczką! – z kolei zdziwiona zawołała Marta. Kobieta 
w atłasach zaśmiała się znowu. 
– Próbowałam być szwaczką, ale jakoś mi się nie udało! Cóż robić? tak 
chciało przeznaczenie, na które jednak nie uskarżam się wcale... 
I znowu zaśmiała się. Tak często powtarzający się śmiech jej, wpółpłochy, 
wpółzalotny zdawał się płynąć więcej z przyzwyczajenia do ciągłego śmiania 
się niż z wesołości. Teraz Marta orzuciła spojrzeniem bogaty strój stojącej 
przed nią kobiety. 
– Czy wyszłaś za mąż? – zapytała. 
Kobieta zaśmiała się znowu. 
– Nie! – zawołała – nie, nie! nie wyszłam za mąż, moja droga! to jest, jak ci 
mam powiedzieć? ale nie, nie! za mąż nie wyszłam... 
Śmiała się wciąż mówiąc to, ale śmiech jej miał już tym razem przykre, 
trochę przymuszone brzmienie. Wesoły Oleś, który nie spuszczał oczu z 
Marty, przy ostatnim jej pytaniu spojrzał na Karolinę, musnął wąsik i 
uśmiechnął się. 
– Cóż ja najlepszego czynię? – zawołała kobieta w atłasach – paplaniną 
moją zatrzymuję państwo na chłodzie i wtedy, kiedy moglibyśmy wsiąść do 
dorożki i wnet pojechać do mego mieszkania. Pojedziesz ze mną, Marto? 
prawda? porozmawiamy długo i opowiemy sobie wzajemnie historię naszego 
życia... 
Zaśmiała się znowu i rzucając dokoła szybkie, błyszczące spojrzenia, dodała: 
– O, te historie naszego życia! jakie one są zabawne! opowiemy je sobie 
wzajem, Marto, nieprawdaż? Marta zdawała się wahać przez chwilę. 
– Nie mogę – rzekła – dziecko moje czeka na mnie. 
– A! masz dziecko! a więc cóż stąd? poczeka jeszcze trochę. 
– Nie mogę... 
– A więc przyjdź do mnie za godzinę... dobrze? Mieszkam na ulicy Królewskiej... 
Wymieniła numer domu, ściskała w dłoniach swych rękę Marty. 
– Przyjdź! przyjdź! – powtarzała – czekać cię będę... przypomnimy sobie 
dawne czasy. 
Dawne czasy mają zawsze urok wielki dla tych, którym nowe nie przyniosły 
nic prócz łez i boleści. 
Marta czuła się orzeźwioną i żywo wzruszoną widokiem odnalezionej niespodzianie 
towarzyszki swej młodości. 
– Za godzinę – rzekła – przyjdę do ciebie, Karolciu... 
Kto by wtedy na grupę trzech tych osób śród chodnika stojących pilną 
zwracał uwagę, mógłby spostrzec, że gdy Marta wyrzekła słowo: „Przyjdę!'', 
Oleś uczuł niepohamowaną prawie ochotę podskoczyć wysoko i wykrzyknąć: 
130 
„Victoria!”140 Nie uczynił jednak ani jednego, ani drugiego, rzucił się tylko w 
tył nieco i strzepnął palcami. Czarne oczy jego żarzyły się jak rozpalone węgle 
i tonęły w bladej twarzy Marty, którą w tej chwili rozświecił uśmiech. Kiedy 
na koniec młoda kobieta odeszła, człowiek wiekuistego śmiechu zwrócił się 
do swej towarzyszki. 
– Jak żyję – zawołał z zapałem – jak żyję, nie widziałem tak miłego, pociągającego 
stworzenia! Jak jej do twarzy w tej obrzydliwej chustce, którą ma na 
głowie. O! ja bym ją ubrał w atłasy, w aksamity, w złoto... 
Pani Karolina podniosła nagle głowę i spojrzała w rozognioną twarz młodego 
człowieka. 
– Doprawdy? – zapytała przeciągłym tonem. 
– Doprawdy – odpowiedział Oleś i nawzajem znaczące wejrzenie utopił w 
oczach swej towarzyszki. 
Kobieta w atłasach zaśmiała się krótkim, suchym śmiechem.
 * 
Dzień zimowy miał się ku końcowi. W saloniku, którego okna wychodziły 
na ulicę Królewską, na zgrabnym kominku otocznym żelazną, kunsztownie 
wyrobioną kratą żarzyły się węgle w takiej ilości, aby nie rażąc zbytnim gorącem, 
przyjemne tylko dokoła rozlewać mogły ciepło. 
Przed kominkiem stała kozetka wybita amarantowym adamaszkiem i niski 
fotel na biegunach, orzucony kwiecistym kobiercem, z podnóżkiem, na którym 
znajdował się wyszyty włóczkami, śliczny, długouchy wyżełek. 
Na kozetce wpół leżała smukła postać kobiety w czarnej sukni z szeroką 
białą taśmą u dołu. 
Na fotelu, drobne i wytwornie obute stopy opierając o podnóżek, kołysała 
się lekko druga kobieta w modnym kostiumie z fiołkowego atłasu, aksamitem 
i frędzlami tegoż koloru bogato przystrojonym, w białym jak śnieg webowym141 
kołnierzyku spiętym wielką w złoto oprawną kameą142, z jasnopłowymi 
włosami, wysoko nad czołem zaczesanymi, ledwie dojrzanym pyłkiem 
białego pudru przysypanymi i w długich krętych pasmach opadającymi na 
plecy, piersi, szyję i ręce, które, białe i drobne, wysuwały się z webowych 
mankietów i splecione na atłasowej tunice143 sukni połyskiwały dużym brylantem 
jedynego, lecz wielce kosztownego pierścienia. 
Salonik, w którym znajdowały się dwie te kobiety, nie był obszernym, tym 
bardziej więc uderzał w oczy wykwint tego przystroju. Jedwabne firanki 
spuszczały się nad dwoma wielkimi oknami i przyozdabiały drzwi wysokie; 
szerokie zwierciadło odbijało w sobie rozrzucone pod ścianami grupy niskich 
i miękkich sprzętów, na kominku stał wielki zegar brązowy, a stoły i stoliczki 
dźwigały kryształowe czary napełnione kwiatem, srebrne dzwonki, rzeźbione 
bombonierki, wieloramienne świeczniki. Przez drzwi na oścież roztwarte widać 
było utopiony w półzmroku pokój sąsiedni, z posadzką zasłaną puszystym 
kobiercem, z okrągłym politurowanym stołem pośrodku i zwieszoną 
nad nim wielką kulą szklanną, w której rozniecony płomień przybierać mu
140 Victoria (łac.) – zwycięstwo. 
141 Webowy – weba: gatunek bardzo cienkiego płótna lnianego. 
142 Kamea – kamień szlachetny, wypukło rzeźbiony, z figurami innej barwy niż tło. 
143 Tunika – tu: część sukni kobiecej, pokrywająca spódnicę. 
131 
siał barwę różową. Delikatna woń cieplarniowych roślin pod oknami kwitnących 
napełniała to małe mieszkanie; w pobliżu kominka, ocieniony zielonym 
ekranem144, stał stół z porcelanowym serwisem i resztkami tylko co znać 
spożywanych przysmaków. 
Kobiety siedzące przed kominkiem milczały. Twarze ich, oświetlone różowym 
blaskiem żaru, posiadały odrębny całkiem charakter. 
Marta pochylała głowę na poduszkę miękkiej kozetki, oczy jej były na wpół 
zamknięte, ręce zwisały bezwładnie na czarnej sukni. Po raz pierwszy od 
wielu miesięcy dotknęła ustami smacznego i obfitego pożywienia, znalazła się 
w atmosferze dostatecznie ogrzanej, w otoczeniu pięknych i harmonijnie dobranych 
przedmiotów. Ciepło pokoju i delikatna woń kwiatów upoiły ją na 
kształt trunku. Teraz dopiero uczuła, jak bardzo była znużoną, ile sił odebrały 
jej chłód, głód, smutek, trwoga i walka. 
Wpółleżąc na miękkim sprzęcie, ogarnięta falą ciepła rozgrzewającą długo 
zziębnięte jej członki, oddychała powoli i głęboko. Patrząc na nią można by 
rzec, iż zatrzymała w sobie myśl wszelką, usunęła od siebie dolegliwe mary 
trwóg i bólów i zdziwiona ciszą, wonią, ciepłem i pięknością tego nieznanego 
raju, do którego wstąpiła, odpoczywała przed nowym zstąpieniem w ciemne 
głębokości swej doli... 
Karolina szeroko otwartymi, uważnymi, przenikliwymi oczami patrzała na 
swą towarzyszkę. Białe policzki jej zabarwione były świeżym rumieńcem, 
usta posiadały barwę koralu, a ciemne oczy – połysk młody i żywy. Świeżość 
jednak tej kobiety nie była zupełną. Wszystko w niej było młode i na pozór 
przynajmniej pogodne, oprócz czoła. Na czole tym oko wprawne do czytania 
w twarzach ludzkich mogłoby dojrzeć ślady długiej i nieskończonej jeszcze 
historii życia, serca, a może i sumienia. Obok twarzy młodej, świeżej, pięknej 
czoło to samo jedno zwiędłe było i na wpół zestarzałe. Przebiegały je wszerz 
zaledwie widzialne, lecz gęste niteczki zmarszczek, pomiędzy ciemnymi 
brwią. mi leżała na nim nieruchoma i na zawsze już tam zapewne wyryta 
bruzda. Pomimo świeżości policzków, karminu ust, blasku oka i bogactwa 
stroju tej kobiety, wyraz czoła jej obudzić mógł w pilnym i pojętnym badaczu 
twarzy ludzkich trzy uczucia: nieufność, ciekawość i litość. 
Od kilku minut dopiero pomiędzy dwoma kobietami tymi trwało milczenie. 
Marta przerwała je pierwsza. Podniosła głowę znad poduszki, na której 
wspierała się przez chwilę, i zwracając wzrok na towarzyszkę, rzekła: 
– Opowiadanie twoje, Karolciu, wprawiło mnie w zdumienie wielkie. Któż 
by mógł przypuścić, że pani Herminia postąpi z tobą kiedy w sposób tak 
okrutny! Ona, która cię przecież wychowała, bliska krewna twoja podobno... 
Karolina oparła plecy o wygiętą tylną poręcz fotelu i drobną stopą przyciskając 
silniej pieska wyszytego na podnóżku, w szybszy bieg wprawiła bieguny 
swej wytwornej kolebki. Z lekkim uśmieszkiem na ustach i oczami wpatrzonymi 
w sufit mówić zaczęła: 
– Bliską moją krewną pani Herminia nie była, owszem, dosyć daleką, ale 
nosiłam po ojcu to samo co ona nazwisko. Było to dostatecznym dla dumnej, 
bogatej pani, aby raczyła sierotę wyhodować w domu swym i uczynić z niej 
potem rezydentkę czy tam pannę do towarzystwa. Wyświadczyła mi w istocie 
dobrodziejstwo wielkie, gdyż do końca życia i cokolwiek bądź nastąpiło po144 
Ekran – rozpięta na ramach zasłona od ognia i światła, używana jako mebel ozdobny. 
132 
tem, chlubić się mogę, iż wyhodowałam się razem z pieskami, faworytami 
znanej na wielkim świecie pani Herminii. Edukacja nasza i sposób naszego 
życia, to jest mego i piesków, były bardzo do siebie podobne: ja i one spaliśmy 
na miękkich poduszkach, biegaliśmy po woskowanych posadzkach, 
spożywaliśmy wyborne delikatesy, i ta tylko pomiędzy nami zachodziła zawsze 
i zaszła ostateczna różnica, że one nosiły jedwabne kapki i złote obroże, 
ja zaś suknie jedwabne i złote bransolety, że one na koniec pozostały w raju, 
mnie zaś wygnał zeń mściwy anioł macierzyńskiej dumy... 
Przy ostatnich wyrazach kobieta we fiołkowym kostiumie zaśmiała się 
krótkim, suchym śmiechem, którego dźwięk, sprzeczając się z całą świeżą 
powierzchownością, zgadzał się ze zwiędnięciem czoła i tak jak ono obudzać 
mógł ku niej nieufność lub litość. Marta doświadczyć musiała ostatniego tego 
uczucia. 
– Biedna Karolino! – rzekła – ileś ty przecierpieć musiała wyszedłszy w 
świat tak sama jedna, bez żadnych środków do życia... 
– Dodaj do tego, moja droga – zawołała Karolina patrząc ciągle w sufit – 
dodaj do tego, że wyszłam w świat z nieszczęśliwą miłością w sercu... 
– Tak – dodała prostując się i zwracając wzrok na towarzyszkę – wiedz bowiem, 
że kochałam naprawdę, kochałam okropnie syna pani Herminii, tego 
pana Edwarda, który (pamiętasz go zapewne) śpiewał tak czule: „O aniele, co 
z tej ziemi!” i miał takie szafirowe oczy, którymi zdawał się patrzeć w samą 
głąb duszy... Tak kochałam go bardzo... byłam tak niedorzeczną, że kochałam... 
Mówiła to wszystko tonem żartobliwym, przy ostatnich wyrazach wybuchnęła 
głośną, długą, dźwięczną gamą śmiechu. 
– Tak – wołała śmiejąc się – byłam tak niedorzeczną... kochałam!... o! jakże 
byłam niedorzeczną!.. 
– A on? – ze smutkiem zapytała Marta – czy kochał cię także prawdziwie? 
Co uczynił wtedy, gdy ci matka jego z domu swego wyjść rozkazała na biedę, 
samotność i tułaczkę?... 
– On! – z przesadnym pathos145 wymówiła Karolina – on patrzył na mnie 
przez rok cały swymi prześlicznymi szafirowymi oczami, tak jak gdyby w głębię 
duszy mej przedrzeć się i zawojować ją wzrokiem swoim pragnął; śpiewał 
na fortepianie pieśni, od których tajało mi serce, ściskał mi rękę w tańcu, 
potem całował obie moje ręce i przysięgał na niebo i ziemię, że kochać mię 
będzie do grobu, potem pisywał do mnie z pokoju do pokoju listy strzeliste i 
płomieniste, potem... gdy matka jego, jeden z listów tych wypadkiem przeczytawszy, 
rozkazała mi iść, dokąd mię oczy me poniosą, pojechał na karnawał 
do Warszawy; spotkawszy mię na ulicy, a byłam wtedy głodna, zrozpaczona, 
w łachmanach prawie ubrana, zarumienił się jak piwonia, spuścił 
oczy, minął niby nie poznając i w kilka dni potem w kościele pp. Wizytek 
ślubował przed ołtarzem pięknej i bogatej dziedziczce wiarę i miłość dozgonną... 
Tak on mię kochał i to dla mnie uczynił... 
I znowu zaśmiała się, ale tym razem krótko i sucho. 
– Nikczemny! – z cicha wymówiła Marta. 
Karolina wzruszyła ramionami. 
– Przesadzasz, moja droga – wymówiła z zupełną obojętnością. – 
145 Pathos (gr.) – dziś patos, forma spolszczona, odmieniana przez wszystkie przypadki – tu: 
sposób mówienia podniosły i napuszony. 
133 
Nikczemny! Dlaczego? czy dlatego, że korzystał z prawa, o którym wiedział, 
że przysługuje i przysługiwać będzie na świecie jemu i wszystkim 
towarzyszom jego? Czy dlatego nikczemny, że za przedmiot zabawy wziął 
sobie młodą i ubogą dziewczynę tak głupią, iż uwierzyła, że jest dla niego 
przedmiotem miłości? Bynajmniej, moja droga. Pan Edward nie był zapewne 
świętym ani szczególnym jakimś bohaterem, ale nie był też, jak mówiłaś, 
nikczemnym. Miał on swoje wielkie zalety, upewniam cię, a tylko czynił to, co 
czynić świat pozwala? mu w zupełności, korzystał z udzielonego mu prawa, 
był takim, jakimi są wszyscy młodzi, ba! często i niemłodzi mężczyźni. 
Mówiła to z najzupełniejszą powagą, bez najlżejszego żartu lub szyderstwa, 
głosem zupełnego przekonania; skrzyżowała potem ręce na piersi i nie 
spuszczając wzroku z sufitu, zanuciła z cicha piosnkę z Dziesięciu cór na 
wydaniu146. Marta wlepiła w nią zdumione oczy. 
Po chwili kobieta w atłasach przestała nucić, wpółleżącą postawę 
zamieniła na siedzącą i opierając łokieć na kolanie a twarz na dłoni pochyliła 
się nieco ku swej towarzyszce.
 – Bo, na koniec – zaczęła mówić tym samym co pierwej, rozważnym tonem 
– w sądach o ludziach trzeba przecież mieć wzgląd na ich przyzwyczajenia i 
na ten punkt, z którego zapatrują się oni na życie i jego sprawy. Jeżeliby, na 
przykład, kolory biały czarny posiadały władzę myślenia i czucia, to pierwszy 
przyzwyczaiwszy się do wyższości, jaką mu nieustannie nad drugim przyznają 
ludzie, mógłby wybornie wyobrazić sobie, że kolor czarny na to tylko 
stworzonym został, aby sprawiać wszelkiego rodzaju przyjemności, rozrywki i 
zabawy białemu. Najważniejszą i rzeczą w stosunkach ludzkich, moja droga, 
są różnice, jakie pomiędzy nimi zachodzą, pomiędzy zaś panem Edwardem a 
mną zachodziły różnice olbrzymie... 
– Zapewne – przerwała z żywością Marta – on był człowiekiem bogatym, a 
ty ubogą dziewczyną, ale czyż bogactwo upoważnia do pomiatania tymi, którzy 
go nie posiadają? 
– Po części – odpowiedziała Karolina. – Nie o bogactwie jednak i ubóstwie 
myślałam mówiąc o różnicach, boć przecie, gdybym była nie ubogą kobietą, 
ile ubogim mężczyzną, pan Edward, który, powtarzam, posiada wiele dobrych 
zalet charakteru, nie pomyślałby nawet o skrzywdzeniu mię lub obrażeniu. 
Mężczyzna bogaty i zarazem honorowy nie krzywdzi i nie obraża mężczyzny 
ubogiego; jeżeli kiedy tak uczyni, rzuca to plamę na jego charakter, 
poddaje go chłoście nagany publicznej. Ale ja nie byłam mężczyzną, byłam 
kobietą; obrażenie zaś, skrzywdzenie kobiety w ten sposób, jak to miało 
miejsce pomiędzy mną i panem Edwardem, to rzecz wcale inna jak obrażenie 
i skrzywdzenie mężczyzny. Ça ne tire pas a conséquence!147 Owszem, przynosi 
to chlubę, nazywa się powodzeniem, dzielnością męską, czyni młodego 
człowieka interesującym, rzuca nań pewien urok sławy. „Dzielny chłopak z 
tego Edzia!” „Co za diabelski zjadacz serc!” „Urodził się w czepku!” „Ma szczęście 
do kobiet!” „Jemu zbałamucić dziewczynę, to jak orzech zgryźć” itd., itd. 
Każdy człowiek, moja droga, nadzwyczaj lubi być chwalonym, a nagany lęka 
się jak ognia. Mnóstwo ludzi nie czyni złego przez obawę nagany, a czyni dobrze 
przez pragnienie pochwały. Pan Edward miał do mnie sympatię, nic 
146 Dziesięć cór na wydaniu” – „Zehn Mädchen und kein Mann”, operetka Franciszka 
Suppe, przełożona przez W. L. Anczyca w . 1865. 
147 Çane ne pas a conséquence (franc.) – To nie pociąga ze sobą konsekwencji. 
134 
dziwnego: miałam lat osiemnaście i byłam piękną... pofolgował sobie148 tej 
sympatii w sposób, który zapewne był dla niego przyjemnym, nic dziwnego 
także; wiedział dobrze od dzieciństwa, że takie folgowanie jest jego nieodebralnym149 
prawem, z którego gdy nie skorzysta, nazywać się będzie w świecie 
mazgajem i niedołęgą, gdy zaś skorzysta, pasowanym zostanie na dzielnego 
chwata i zajmującego młodzieńca. Uczynił to, co uczyniłby na miejscu 
jego każdy, toteż nie mam do niego pretensji żadnej, i owszem, jestem mu 
wdzięczną... popchnął mię w świat, nauczył mnie życia i wielkich prawd jego... 
Wyciągnęła rękę, wzięła ze stojącego na stole kryształowego spodka różaną 
konserwę i chrupiąc ją w białych zębach, przydeptała znowu silnie drobną 
stopą włóczkowego wyżełka. Bieguny poruszyły się żwawiej i zakołysały leżącą 
na długim fotelu kobietę. Źrenice jej, powolnym ruchem błądzące po otaczających 
przedmiotach, podobne były w tej chwili do wielkiego brylantu połyskującego 
na palcu pod blaskiem ognia; jaskrawe barwy tęczowe migotały 
w nich jak w wypoliturowanych mrozem kryształach lodu. Ale oczy Marty, 
wpatrzone w twarz dawnej towarzyszki dzieciństwa i młodości, wyrażały głęboki 
namysł połączony z palącym niepokojem. 
– Pchnął cię w świat, mówisz – wyrzekła po chwili zwolna i zniżonym głosem 
– cóż to za dobrodziejstwo? Świat ten dla biednej kobiety taki straszny, 
duszący... Nauczył cię prawd życia? Czy tych, które ukazują kobiecie, istocie 
ludzkiej przecież, bezdenne różnice leżące pomiędzy ludźmi i ludźmi? Okropne 
to prawdy! Nie stworzył ich Bóg, ale wytworzyli ludzie... 
– A nam co do tego? – 
zawołała Karolina z krótkim swym, suchym śmiechem. 
– Czy Bóg je stworzył, czy ludzie wytworzyli, dość, że istnieją one, te 
prawdy mówiące mężczyźnie: „Będziesz uczył się, pracował, zdobywał i używał!”, 
kobiecie: ,,Będziesz cackiem i za igraszkę mężczyźnie służyć!” Boskie 
czy ludzkie, prawdy te znać nam trzeba, aby nie zjadać sobie serc w nadaremnych 
zgryzotach, nie trawić młodości w próżnym chwytaniu nie dających 
się pochwycić promieni słonecznych; aby dać za wygraną temu, co nie dla 
nas istnieje na świecie, i w gonitwie za cnotą, miłością, szacunkiem ludzkim 
lub tym podobnymi bardzo pięknymi rzeczami – nie umrzeć z głodu... 
– Tak – ledwie dosłyszalnym głosem wymówiła Marta – nie umrzeć z głodu... 
oto najwyższe dobro, o jakim marzyć, jakie osiągnąć wolno ubogiej kobiecie! 
– Doprawdy? – przeciągłym tonem zapytała Karolina i palcem, na którym 
właśnie błyszczał brylant, wskazując otaczające przedmioty dodała: 
– A jednak... zobacz, obejrzyj się... 
Marta nie obejrzała się, tylko otworzyła usta, jakby zadać chciała towarzyszce 
pytanie jakieś, które jednak powściągnęła szybko. Obie kobiety milczały 
dość długo. Karolina kołysała się wciąż zwolna, chrupała cukierek po 
cukierku, nie odrywała wzroku od twarzy Marty, która pogrążona w zamyśleniu 
siedziała ze skronią opartą na ręku i ze spuszczonymi powiekami. 
– Czy wiesz, Marto – przerwała milczenie kobieta w atłasach – że jesteś 
prawdziwie piękną. Co za pyszny wzrost! Musisz być przynajmniej o pół głowy 
wyższą ode mnie. Bieda nie zeszpeciła cię dotąd wcale, chociaż różowy 
148 Pofolgować sobie – pozwolić sobie, odrzucić skrupuły, 
149 Nieodebralny (neolog.) – taki, którego nie można odebrać. Tego rodzaju nowotwory językowe 
charakterystyczne są dla Orzeszkowej. 
135 
odbłysk żaru, który w tej chwili pada na twarz twoją i naśladuje delikatny 
rumieniec, podnosi bardzo piękność twą i prześlicznie wygląda przy twych 
kruczych, olbrzymich włosach! Cóż by to było, gdybyś jeszcze zamiast tej 
brzydkiej, wełnianej, zrudziałej sukni włożyła ubranie żywej barwy i wykwintnego 
kroju, zamiast tego płóciennego gładkiego kołnierza otoczyła szyję 
swą przezroczystą koronką, żebyś warkocze twe podniosła wyżej nieco i 
ubrała je pąsową różą lub złotymi szpilkami... Byłabyś prześliczną, moja 
droga, i trzeba by ci było tylko parę razy ukazać się w loży pierwszego piętra 
na reprezentacji150 modnej jakiej komedii, aby młodzież całej Warszawy zapytała 
jednogłośnie: „Kto ona? gdzie mieszka? czy pozwoli, abyśmy hołdy nasze 
u jej nóg...” 
– Karolino! Karolino! – przerwała Marta prostując się i wzrokiem pełnym 
zdumienia patrząc na towarzyszkę – po co ty mówisz to wszystko? Jakiż 
związek słowa twoje mieć mogą z położeniem, w jakim zostaję, z boleścią 
wdowy, z trwogą matki? Po co mi piękność? po co mi stroje bogate? 
– Po co? po co? o! o! o! 
Wykrzykniki te padały w przestrzeń wraz z urywkowymi spadami krótkiej, 
suchej gamy śmiechu i wraz z nią umilkły. 
Obie kobiety milczały znowu dłużej jak wprzódy. 
– Marto! ile ty masz lat? 
– Dwudziesty piąty zaczęłam niedawno. 
– A ja dwudziesty czwarty. O rok więc młodsza jestem, o ileż mędrsza od 
ciebie! ileż dalej zaszłam w życiu niż ty, biedna ofiaro marzeń i złudzeń! 
Znowu milczały chwilę. Marta z wyrazem stanowczości na twarzy podniosła 
głowę. 
– Tak, Karolino, widzę sama, że mędrsza być musisz ode mnie, że dalej w 
życiu zaszłaś. Posiadasz dostatek, jesteś zapewne spokojna o swe jutro; gdybyś, 
jak ja, miała drobne dziecię, nie potrzebowałabyś oddawać je na poniewierkę 
ludzką ani patrzeć, jak ci w oczach słabnie, blednie, niknie... Znam 
cię tak dawno, jak dawno sięgnąć mogę pamięcią; byłyśmy razem dziećmi i 
młodymi dziewczętami, lubiłyśmy się wzajemnie... a jednak jam dotąd nie 
śmiała zapytać cię, skąd się wziął u ciebie ten dostatek, którym cię widzę 
otoczoną, jakim sposobem zdołałaś wybrnąć z ubóstwa, z nędzy, o której napomykałaś 
mi w swej rozmowie... Nie śmiałam zapytać cię o to, bo widziałam, 
żeś unikała pytań moich, ale, wybacz mi, Karolino, źle to z twojej strony... 
dawnej towarzyszce zabaw twych dziecinnych, niezbyt dawnej jeszcze powiernicy 
rojeń twych młodych, powiedzieć powinnaś, jak zwalczyłaś fatalizm 
ten, który czepia się kroków i przygniata głowy kobiet ubogich... rzuci to może 
i na moją drogę światło jakie... 
– O, rzuci, rzuci to niezawodnie na drogę twoją światło bardzo jasne, bardzo 
oświecające! – wymówiła kobieta z rozpuszczonym płowym włosem. Oczy 
jej wyglądały znowu jak dwa odłamy zimnego kryształu, w których przeglądają 
się barwy tęczowe, na drobnych ustach drżał migotliwy uśmiech, ale 
głos posiadał brzmienia pewne i spokojne. 
Marta mówiła dalej: 
– Kiedym po raz pierwszy sama jedna w świat weszła, aby walczyć o życie 
swoje i dziecka, powiedziano mi, że kobieta wtedy tylko z walki takiej wyjść 
150 Reprezentacja – tu: przedstawienie. 
136 
może zwycięsko, jeśli posiada wyborną jakąś umiejętność, prawdziwy i wydoskonalony 
talent... Czyś ty posiadała umiejętność jaką, Karolino? 
– Nie, Marto, nie posiadałam żadnej. Umiałam tylko tańczyć, gości bawić i 
ubierać się ładnie. 
– O talencie nie słyszałam nigdy, abyś go miała... 
– Nie miałam żadnego wcale talentu. 
– Możeś miała bogatych krewnych, którzy ci majątek dali? 
– Bogatych, krewnych miałam, ale nie dali mi oni nic. 
– A więc... – zaczęła Marta. 
– A więc – przerwała kobieta w atłasach i nagle podniosła się z ruchomego 
swego siedzenia. Włóczkowy piesek zakołysał się za nią gwatłownie, bieguny 
kolebki ze stukiem uderzyły o posadzkę. Ona sama stanęła wyprostowana 
przed kozetką, na której siedziała Marta. 
– Byłam piękną – wymówiła – i... i zrozumiałam, jakie jest jedyne możliwe 
dla mnie miejsce na ziemi. 
– Ach! – z cicha zawołała Marta i uczyniła poruszenie takie, jakby porwać 
się chciała z siedzenia. Ale stojąca przed nią kobieta trzymała ją przykutą do 
miejsca siłą swego wzroku. Stała z nieruchomą postacią i twarzą, płowe włosy 
jej i gibka cienka kibić nurzały się w różowej łunie pożaru. Podniosła brwi 
lekko i w twarz Marty patrzała głęboko i upornie oczami, w których teraz palił 
się ciemny blask posępnego zapału. 
– Cóż? – zaczęła po chwili – przelękłaś się, naiwna istoto, chcesz uciekać? 
dobrze, idź sobie! masz wszelkie prawo podjąć z ziemi garść błota i w twarz 
mi ją cisnąć. Któż ci prawa tego odmówić dziś może? dziś posiadasz je jeszcze... 
Marta oczy dłonią przysłoniła. 
– Zasłaniasz oczy; nie chcesz patrzeć na mnie. Zapytujesz swej myśli, czyliż 
to ja doprawdy jestem tą niewinną, naiwną, idealną Karolcią, która biegała 
z tobą po kwiecistej łące twego ojca i fruwała w zawrotnym walcu po 
lśniących posadzkach domu pani Herminii; która lubiła namiętnie białe róże 
i konwaliowe wonie, a w powodzi księżycowych promieni widziała pływające 
szafirowe oczy pana Edwarda?... O, ja to jestem, ja sama... ale jeśli cię widok 
mój zbyt razi, możesz nie patrzeć na mnie... posłuchaj tylko... 
Postąpiła parę kroków i usiadła na kozetce obok Marty. 
– Posłuchaj – powtórzyła. – Czyś ty zapytywała siebie kiedy i czyś zdała 
kiedy przed sobą dokładną sprawę o tym, czym jest na świecie kobieta? Pewno 
nie. Otóż ja ci powiem. Nie wiem już, jak tam jest według praw boskich, o 
których mówiłaś przed chwilą... ale wedle praw i obyczajów ludzkich kobieta 
nie jest człowiekiem, kobieta to rzecz. Nie odwracaj ode mnie głowy. Mówię 
prawdę, względną może, ale prawdę. Czy chcesz widzieć ludzi? Patrz na mężczyzn. 
Każdy z nich żyje na świecie sam przez się, nie potrzebuje, aby dopisywano 
doń jakąś cyfrę dlatego, aby przestał być zerem. Kobieta jest zerem, 
jeśli mężczyzna nie stanie obok niej jako cyfra dopełniająca. Kobiecie dają 
błyszczącą oprawę, aby jak w sklepie jubilera kunsztownie wypolerowany 
diament ściągała na siebie oczy jak największej liczby nabywców. Jeżeli nie 
znajdzie dla siebie nabywcy albo znalazłszy utraci go, pokrywa się rdzą 
wiecznej boleści, plamami bezzaradnej nędzy, staje się na powrót zerem, ale 
zerem chudym z głodu, trzęsącym się z zimna, rozszarpującym się na szmaty 
w nadaremnych próbach ruszania się i dźwigania. Przypomnij sobie wszyst137 
kie stare panny, opuszczone lub owdowiałe kobiety, jakie znałaś w swym życiu, 
spójrz na koleżanki swe z zakładu Szwejcowej, spójrz na samą siebie... 
Co znaczycie wszystkie na świecie? jakie są wasze nadzieje? gdzie możność, 
abyście wygrzęzły z trzęsawisk i poszły tam, dokąd dążą ludzie? Jesteście 
roślinami, których łodygi wyhodowane w cieplarniach nie mają siły opierać 
się wiatrom i burzom, i tak być musi przecież; skoro wieszcze i mędrcy 
świata nazwali kobietę ,,najpiękniejszym z kwiatów przyrodzenia”. Kobieta to 
kwiat, kobieta to zero, kobieta to przedmiot nie obdarzony siłą samodzielnego 
ruchu. Nie ma dla niej ani szczęścia, ani chleba bez mężczyzny. Kobieta musi 
koniecznie uczepić się, w jakikolwiek sposób uczepić się mężczyzny, jeśli 
chce żyć. Inaczej idzie do szwalni Szwejcowej i umiera zwolna. A cóż uczyni 
wtedy, jeśli ogarnie ją namiętne pragnienie życia? Zgadnij! zgadujesz? dobrze! 
zasłońże sobie oczy drugą dłonią, abyś już ani rąbka sukni mojej widzieć 
nie mogła, ale słuchaj mię dalej... 
– Byłam młodą, piękną, przyzwyczajoną do zbytku i próżnowania; gdy wygnano 
mię z domu bogatych krewnych, za całą własność posiadałam parę 
sukien, złotą bransoletę po matce i ten pierścionek z niebieską emalią151, 
któryś ty mi dała, Marto, w dzień twego ślubu. Sprzedałam bransoletę i pierścionek. 
Myślałam, że wystarczy mi to, dopóki nie znajdę zarobku. Wyobraziłam 
sobie, że jestem człowiekiem, i przez tę głupią omyłkę cierpiałam kilka 
miesięcy męki piekielne. Cierpiałabym je może dłużej jeszcze, gdybym na 
szczęście nie spotkała na chodniku Nowego Świata pana Edwarda. Kochałam 
go jeszcze. Kiedy minął mnie bez powitania, przekonałam się ostatecznie, że 
jestem rzeczą, którą wolno jest brać i rzucać dowolnie. Czyż ktokolwiek postąpiłby 
z człowiekiem, jak postąpił ze mną ten, o którym marzyłam w 
dniach spokoju, którego rysy przywoływałam przed pamięć moją w godzinach 
głodu i meczami? Od chwili, w której utraciłam wiarę w człowieczeństwo 
moje, skończyły się me cierpienia. Słyszałaś może o młodym panu Witalisie, 
który ma starą żonę, wielkie dobra pod Warszawą i piękny dom w Warszawie. 
Zachodził on często do sklepiku przy ulicy Ptasiej, w którym wyręczałam 
właścicielkę w sprzedawaniu świec i mydła, otrzymując w zamian od niej 
siennik zasłany w kącie izby dziecinnej w nocy, misę krupniku i szklankę 
mleka w dzień. Po prawdzie, praca moja wartą była daleko większego wynagrodzenia, 
ale poczciwa kobiecina wyzyskiwała robotnicę, którą podjęła z 
bruku znużoną, głodną i w łachmanach. W dwa dni po owym spotkaniu pana 
Edwarda, po dwóch nocach, o których nie potrafiłabym już dziś i opowiedzieć, 
przestałam sprzedawać świece i mydło... Panu Witalisowi powiedziałam: 
,,Dobrze!”, opuściłam sklepik i izbę, w której wrzeszczało i biło się pięcioro 
brudnych dzieciaków; zamieszkałam tutaj... 
Marta siedziała jak skamieniała. Spod dłoni, którą przykrywała sobie oczy, 
widać było twarz jej marmurowo bladą i nieruchomą. Ledwie dostrzegalne 
drgnienie przebiegło ją od stóp do głowy, kiedy prawie przy uchu jej zadźwięczał 
suchy, krótki śmieszek podobny teraz do grzechotki nocnego stróża. 
– Nie wiem już, jak się to stało, ale uważam, że wpadłam w deklamację! – 
wołała śmiejąc się kobieta z rozpuszczonymi płowymi włosami. – To twoja 
żałobna suknia, Marto, zaciemniła mi salon. Nie lubię ciemności, kocham się 
151 Emalia – szklista powłoka różnobarwna, którą pokrywa się wyroby z metalu, szkła i 
porcelany. 
138 
w blaskach, lubię śmiać się na komedii, a w domu jeść cukierki... Wierz mi, 
tak lepiej... 
Wzięła rękę wdowy zwisającą wśród fałd czarnej sukni i przysunęła się do 
niej bliżej. 
– Słuchaj, Marto – zaczęła przechylając się do ucha prawie towarzyszki – 
kochałam cię kiedyś, dziś żal mi cię wielki... Pierścionek, który mi dałaś, żywił 
mię przez kilka tygodni, teraz ja cię wesprę radą i pomocą... Dotąd wypowiadałam 
ci samą teorię tylko, teraz przechodzę na pole praktyki... Obok 
mieszkania mego są do wynajęcia trzy pokoje, takie prawie jak te... chcesz? 
jutro będziemy sąsiadkami. Przyprowadzisz tu twoje dziecko, będzie mu ciepło 
i wygodnie... Pojutrze zdejmiesz tę żałobną brzydką suknię... 
Marta odjęła dłoń od oczów i podniosła głowę. 
– Karolino! – rzekła powstając – dosyć już, nie mów ani słowa więcej... 
– Cóż? – zawołała kobieta w atłasach – czy nie? 
Kobieta w żałobie nie odpowiadała chwilę. Twarz jej mieniła się śmiertelną 
boleścią i krwawym rumieńcem, głos drżał i urywał się w piersi, gdy mówić 
zaczęła: 
– Niedawno jeszcze, niedawno, gdyby ktokolwiek ośmielił się mówić ze 
mną tak, jak ty mówiłaś, Karolino, uczułabym śmiertelną obrazę... może 
gniew szalony... teraz nie czuję nic prócz wielkiej boleści, większego jeszcze 
wstydu. Muszę być doprawdy czymś mniej niż człowiekiem, skoro nie zawiniwszy 
nic, nie uczyniwszy cienia złego, nie szukając po świecie niczego, niczego 
prócz uczciwej pracy, spotkałam to, co... spotkałam... Och, jakże nisko, 
nisko upadłam! I za cóż? i za jakąż winę? 
Stała chwilę nieruchoma, z oczami posępnie wlepionymi w ziemię. Po 
chwili łagodniej trochę rzekła: 
– Nie pogardzam tobą, Karolino, nie cisnę na ciebie, jak mówiłaś, garścią 
błota. Boże mój! wszakże ja wiem, czym jest życie kobiety ubogiej... kosztuję 
go od kilku miesięcy... dziś połknęłam kroplę jego najbardziej gorzką. Nie pogardzam 
więc tobą, ale pójść w twoje ślady nie mogę... nie, nigdy... nigdy... 
Umilkła znowu i tym razem jasnym wzrokiem patrzała w jeden punkt 
przestrzeni. Tam oczami wyobraźni ujrzała jeden z obrazów swej przeszłości. 
Nie był to przecież żaden z obrazów minionego wesela i szczęścia, odzwierciedlał, 
owszem, w sobie chwilę boleści bez granic. Marta ujrzała na łożu 
choroby spoczywającego jedynego człowieka, którego kochała na ziemi. 
Twarz jego sztywniała pod dłonią śmierci, oddech ustawał w schorzałej 
piersi, ale oczy jego spoczywały na jej twarzy, rozpromienione ostatnim blaskiem 
życia, ręka poruszana spazmem konania w drętwiejących palcach ściskała 
jej rękę. „Biedna Marto moja, jak ty żyć będziesz beze mnie!” Ze słowami 
tymi na zsiniałych ustach opuścił ją na wieki. 
– O! jakże kochałam go! jak kocham go jeszcze! – szepnęła wdowa; zarazem 
ręce jej załamane opadły na czarną suknię, a pierś uniosła się ogromnym 
westchnieniem. – Nie, Karolino! przez Boga, nie! – zawołała podnosząc 
wysoko twarz oblaną promienną bladością – byłam szczęśliwszą od ciebie. 
Człowiek, którego ukochałam, nie uczynił ze mnie rzeczy. Poślubił mię, kochał, 
szanował. Konając myślał jeszcze o mnie i o mej przyszłości. Kocham 
go jeszcze, choć go nie ma już na ziemi, szanuję imię jego, które noszę. Miłość 
dla niego i pamięć o nim wznoszą się we mnie jak ołtarze; przed nimi 
pali się lampa napełniona łzami mego serca i oświeca smutną moją drogę... 
139 
– Którą postępując dostaniesz się wkrótce na elizejskie pola152, kędy biali 
aniołowie połączą cię z nieboszczykiem twoim mężem! – zabrzmiał przenikający 
i gamą ostrego śmiechu spleciony głos Karoliny. 
Marta stała już o kilka kroków od niej i zarzucała na głowę swoją czarną 
wełnianą chustkę. 
– Bądź zdrowa, biedna Karolino, bądź zdrowa! – zawołała stłumionym głosem 
i wybiegła do sąsiedniego pokoju, gdzie nad okrągłym mahoniowym 
stołem paliła się już różowa lampa. Była blisko drzwi, gdy uczuła się przytrzymaną 
za ramię. Obok niej stała Karolina z wargami drżącymi od śmiechu, 
ze zwiędłym swym czołem falującym drobnymi zmarszczkami i z ciemnym 
połyskiem w źrenicach. 
– Słuchaj! – rzekła – śmiać mi się chce, doprawdy, z ciebie! Jesteś egzaltowana153, 
przedziwnie naiwna, jesteś, moja droga, wielkim jeszcze dzieckiem. 
A jednak w wierzeniach starożytnych Rzymian żal mi cię! nie wiem nawet 
dlaczego, bo i cóż mię na koniec obchodzić może, co się tam z tobą stanie? 
Dla mnie i lepiej, iż nie będziesz moją sąsiadką, jesteś zbyt piękną... Ale... ale 
pierścionek twój żywił mię przez parę tygodni... nie jest przecie koniecznym 
obowiązkiem powołania mego bytu, abym była niewdzięczną. 
Jedną ręką silnie przytrzymywała ramię młodej kobiety, drugą wyciągnęła 
ku oknu. 
– Pomyśl – mówiła – tam tak zimno, ludno i zarazem pusto. Tłumy cię zadepcą, 
pustka cię pochłonie... Wróć się... 
– Puść mnie – szepnęła gwałtownie Marta – nie złorzeczę ci, ale mówić z 
tobą nie mogę... przyszłam tu po chwilę przyjaźni i spoczynku, znalazłam 
nową boleść i największy wstyd życia... puść mię! 
– Jedno jeszcze słowo posłyszeć musisz... Młody ten człowiek, który szedł 
dziś ze mną ulicą, kocha się w tobie szalenie... odda wszystko, co ma... 
– Puść mię! – głośno już i z jękiem krzyknęła Marta i ze spazmatyczną siłą 
targnęła ramię swe objęte ręką pochylonej ku niej kobiety. Ręka ta opadła. 
Marta rzuciła się ku drzwiom. 
Przebyła już kilka stopni rzęsiście oświetlonych wschodów, kiedy usłyszała 
za sobą szelest atłasu. 
– Wróć się! – zawołał na nią głos z góry – będziesz żebraczką! 
Kobieta w żałobie biegła po wschodach nie odpowiadając. 
– Będziesz kradła! – powtórzył głos. 
Kobieta nie odwróciła głowy i zstąpiła kilka wschodów niżej. 
– Umrzesz z głodu razem z twoim dzieckiem. 
Na dźwięk ostatniego wyrazu kobieta stanęła, odwróciła twarz śmiertelnie 
bladą i oczy rozpalone ponurym ogniem wlepiła w postać stojącą u szczytu 
wschodów. Obfite światło gazowe oblewało postać tę, malując srebrem fiolety 
jej sukni; wielka kamea świeciła u szyi błękitnawą barwą, złote kolce154 
drżały pomiędzy gęstwiną długich włosów, podnoszących się lekko od przewiewu 
wiatru wnikającego otwartymi na ulicę drzwiami. Stała z pochyloną 
naprzód głową i postacią, z wargami drżącymi śmiechem, z zimnymi oczami, 
rzucającymi tęczowe połyski spod zwiędłego czoła. Marta wlepiała w nią 
152 Elizejskie pola – miejsce pobytu zmarłych 
153 Egzaltowany – przesadnie uczuciowy, przeczulony. 
154 Kolce – kolczyki. 
140 
przez chwilę wzrok suchy, rozpalony, przerażony i ponury, potem odwróciła 
się nagle, poskoczyła naprzód i w mgnieniu oka zniknęła w półzmroku ulicy. 
Kilka minut zaledwie upłynęło, gdy tymi samymi drzwiami, za którymi 
zniknęła Marta, wbiegł wesoły Oleś, kilku skokami przebył wschody i wpadł 
do mieszkania Karoliny. 
– I cóż? – zapytał z kapeluszem w ręku stając na progu salonika. – Poszła? 
Zdaje mi się, że poznałem ją idącą przeciwległym chodnikiem. Kiedyż wróci? 
Zadawał te pytanie tonem krótkim, pośpiesznie; w czarnych, błyszczących 
oczach jego malowała się niecierpliwość człowieka bez woli i rozwagi poddającego 
się doznanemu wrażeniu, 
– Nie wróci wcale – odpowiedziała kobieta siedząca przed kominkiem na 
tym samym miejscu, na którym przed kilku minutami siedziała Marta. Ramiona 
jej skrzyżowane były na piersi, oczy utkwione w żarzące się węgle. Nie 
zwróciła wzroku na wchodzącego młodego mężczyznę i na niecierpliwe pytanie 
jego odpowiedziała tonem krótkim, więcej niż obojętnym, bo niechętnym. 
– Nie wróci? – zawołał Oleś rzucając kapelusz swój na sprzęt najbliższy i 
postępując w głąb pokoju – jak to nie wróci? czyliż nie jesteście, panie, przyjaciółkami 
od dzieciństwa? 
Kobieta milczała. Młody mężczyzna niecierpliwił się coraz bardziej. 
– Cóż powiedziała? – zapytał nagląco. 
– Powiedziała – odparła zwolna kobieta nie zmieniając postawy ani kierunku 
wzroku – powiedziała, że dotąd jeszcze kocha swego męża... 
Oleś szeroko roztworzył oczy. 
– Męża? – wymówił, jakby nie dowierzając uszom własnym – nieboszczyka 
męża? 
Parsknął śmiechem, podniósł twarz ku sufitowi i śmiał się głośno i długo. 
– Męża! – powtórzył – i czegóż ona chce jeszcze od tego biedaka? wszakże 
on już nie żyje! O! wierne serce... niepocieszona wdowa, jakże to czułe! 
Śmiał się wciąż, ale w śmiechu jego zadźwięczały przy końcu fałszywe nuty. 
Drgnęło w nich coś na kształt żalu i przykrego rozdrażnienia. 
– Dalibóg! – zaczął znowu, szerokimi krokami przebiegając salonik – kobieta 
to niepospolita! Kochać nieboszczyka męża w kilka miesięcy jeszcze po 
jego śmierci? Jakże to wzniośle! Cóż by to było dopiero, gdyby pokochała teraz 
kogoś żyjącego! O, gdybym mógł być tym szczęśliwcem! 
– Bardzo być może, iż mógłbyś pan być tym szczęśliwcem – odezwała się 
kobieta, siedząc przed kominkiem. Nie odwróciła jednak głowy i nie uczyniła 
poruszenia żadnego. On przyskoczył ku niej. Żywe rumieńce pokrywały jego 
policzki. 
– Mógłbym być! – zawołał – a więc nie wydarła mi wszelkiej nadziei! O 
piękna, śliczna, złota, brylantowa pani Karolciu, zlituj się nade mną! Jestem 
naprawdę szalenie rozkochanym! mógłbym być tym szczęśliwcem jeżelibym... 
powiedz pani, błagam, zaklinam, jeżelibym co?! 
Kobieta po raz pierwszy podniosła na niego oczy. Na dnie źrenic jej, w 
podniesionych nieco brwiach, w ruchomych kątach warg delikatnych leżał 
nieopisany wyraz szyderstwa. 
– Jeżelibyś pan – wyrzekła powoli – jeżelibyś starał się o jej rekę i chciał z 
nią ożenić się. 
141 
Słowa te wywarły na Olesiu wpływ ogłuszający i odurzający. Przez chwilę 
stał nieruchomy, osłupiały, z otwartymi nieco ustami i z oczami wlepionymi 
w twarz upornie patrzącej na niego kobiety. 
– Ożenić się! – powtórzył głosem zdławionym. Wargi jego zadrżały, jakby 
się wnet miał rozśmiać; nie rozśmiał się jednak, tylko machnął ręką, wzruszył 
ramionami i na wpół gniewnie, na wpół obojętnie rzekłszy: ,,Żartujesz 
pani!” – odszedł od kominka. Kobieta wiodła za nim przez chwilę wzrokiem 
zimnym i urągliwym. Po twarzy jej przebiegło w jednej minucie tysiąc figlarnych, 
szyderskich, wzgardliwych uśmieszków. Wesoły Oleś stanął znowu 
przed nią. 
– Jesteś okrutną, pani Karolino! – zawołał – mówisz mi o ożenieniu! jestże 
co niedorzeczniejszego? Wiązać się na całe życie z osobą, którą znam zaledwie, 
z wdową, która kocha jeszcze swego nieboszczyka męża? stać się od razu 
ojcem jakiegoś dzieciaka, świat sobie zawiązać, wziąć na plecy tyle odpowiedzialności, 
tyle kłopotów? i to w moim wieku? z moją szczęśliwą na świecie 
pozycją? Jest to pomysł godny, doprawdy poczciwego mieszczanina, stęsknionego 
do smacznej domowej kuchni i tuzina pyzatych dzieciaków. Sądzę, 
że pani nie powiedziałaś tego na serio; wtem, ze żartować lubisz! jest to jeden 
z głównych twoich wdzięków. 
Karolina wzruszyła ramionami. 
– Naturalnie, że żartowałam – rzekła krótko i znowu patrzała w rozżarzone 
węgle. 
Wesoły Oleś coraz bardziej był wzburzony. 
– W jakimże humorze jesteś dziś pani – sarknął. – Czy nie dowiem się niczego 
już więcej? 
– Nudzisz mię pan śmiertelnie – odrzekła kobieta. 
– Gdzie ona mieszka? – nalegał młody człowiek. 
– Nie wiem, zapomniałam ją spytać o to. 
– A to wyborne! Cóż ja teraz zrobię? Przyjdzie mi ją szukać, ale miasto jak 
las, nim ją znajdę, znowu o niej zapomnę... 
Wymówił to z nadzwyczajnym wzburzeniem, z gniewem prawie i żalem w 
głosie. Obawiał się, aby niestałość pamięci i codzienna wielka liczba wrażeń 
nie odebrały mu tego, co go w tej chwili zajmowało namiętnie. Nagle strzepnął 
palcami, wydał okrzyk radości i poskoczył znowu w stronę kominka. 
– Eureka!155 – zawołał – wszakże jest szwaczką? gdzie? czy w jakim zakładzie? 
Piękna, śliczna, złota pani Karolciu, powiedz... Kobieta wstała i szeroko 
ziewnęła. 
– A tam... przy Freta ulicy, w szwalni Szwejcowej – rzekła z wyrazem najwyższego 
znudzenia– idźże już pan sobie teraz, muszę ubierać się do teatru... 
Oleś zdawał się być uszczęśliwionym. 
– U Szwejcowej! wiem! wiem! bywam u niej! Jedna córka, ta, co kraje – 
straszydło, ale druga, mężatka młodziusia, za mężem piwowarem, i wnuczka 
po synie, panna Eleonora, wcale niczego... Tam to więc przebywa moja bogini! 
O, jutro... jutro... biegnę, pędzę, lecę. Pochwycił kapelusz i stał już na 
progu. 
– Do widzenia! – zawołał. 
155 Eureka (gr.) – znalazłem. Według podania tak zawołać miał Archimedes (największy 
matematyk i fizyk grecki III w. . e.) odkrywszy swoje słynne prawo wyporu. Dziś: okrzyk 
wyrażający radość z dokonanego odkrycia. 
142 
Zza proga wrócił jeszcze. 
– Pani Karolcia idzie dziś do teatru. A co dają? Kobieta stała przy drzwiach 
swej sypialni ze świecą zapaloną w ręku. 
– Flik i Flok – rzekła. 
– Flik i Flok! – zawołał człowiek wiekuistego śmiechu – muszę być i zobaczyć 
Laurę w tańcu egipskim! Ale czy to nie późno? Mam jeszcze zajść do 
Bolka! Do widzenia! do widzenia! biegnę, pędzę, lecę! 
* 
Wszystkie wielkie miasta w ogólności posiadają, Warszawa zaś w szczególności 
posiada w swym tonie pewną liczbę mężczyzn różnego wieku, cieszących 
się doskonale ustaloną i szeroko głośną reputacją156 zjadaczy serc kobiecych 
i niszczycieli czci niewieściej. Ludzie ci, odkąd tylko matka natura 
zwierzchnią ich wargę osypie pierwszym puszkiem wąsika, aż do chwili, a 
czasem i poza chwilę, w której też matka powszechna ustroi im głowy w białawy 
szronik siwizny, czynią sobie niejako fach i codzienną praktykę życia z 
admirowania157 wdzięków niewieścich, platonicznego, gdzie inaczej nie można, 
nieplatonicznego wszędzie, gdzie tylko można. Bywają to ludzie bardzo 
przyjemni, ożywieni, dowcipni, weseli, usłużni, w towarzystwach poszukiwani, 
w koleżeńskich kółkach wielbieni. Miewają oni też często nie tylko czułe, 
ale i dobre serca; z rozwagą, z zastanowieniem i umyślnie za nic nie chcieliby 
szkodzić nikomu, a jeśli obok tego częste wyrządzają szkody, umysł wyrozumiały 
i dokładnie ich rozumiejący nie może bez niesprawiedliwości zastosować 
do nich innych wyrazów jak ewangeliczne: ,,Panie, odpuść im, bo nie 
wiedzą, co czynią!” Ze względu zresztą na pospolitość zjawiska, jakie przedstawiają, 
na wszystko, co zwykle spełniają, i to, do czego w życiu i znaczeniu 
społecznym dochodzą, są to w ogóle figurki w społeczności i dla społeczności 
bardzo mało znaczące, drobne pionki na wielkiej szachownicy ludzkości, mikroskopijne158 
owadki, ślizgające się swobodnie na rozpiętych skrzydełkach 
po chropowatej dla innych korze życia. Uwzględniając tedy tę ich maluczkość, 
można by w rozważaniu zjawisk społecznych całkowicie pominąć tych 
wesołych biedaków, a nawet z uśmiechem trawestować159 na ich widok ów 
sławny wykrzyk poety160 o puchu marnym, gdyby ten puch marny, te malutkie 
pionki wiecznie ruchliwe, te niewinne owadki wiecznie radosne nie były 
śmiertelnie niebezpiecznymi dla pewnej klasy istot ludzkich. Klasą tą są kobiety 
ubogie. Nie idzie już tu nawet o serca, bo te, tak pod jedwabnymi, jak 
pod wełnianymi i perkalowymi stanikami, są u tak zwanej płci pięknej drażliwym 
i zarazem bezbronnym miejscem; byle co zranić je może, byle co zawojować. 
Stąd bóle i żale, łzy i jęki, targania włosów i zgrzytania zębów, tak 
w salonach jak na poddaszach. Ale przedmiotem, który w salonach niezmiernie 
rzadko uszkadzanym bywa przez owych przyjemnych swawolników, 
na poddaszach zaś, w suterenach, szwalniach i różnych rękodzielniach w 
156 Reputacja – opinia, sława. 
157 Admirowanie – podziwianie, wielbienie. 
158 Mikroskopijny – niedostrzegalny gołym okiem, widzialny jedynie przez mikroskop. 
159 Trawestować – przetwarzać, przekształcać. 
160 Wykrzyk poety – słynny okrzyk Gustawa z IV części „Dziadów” Mickiewicza („Kobieto, 
puchu marny!”). 
143 
zupełnej ich pozostaje mocy i śmiertelnie przez nich szwankuje – to reputacja 
kobiety. W tym względzie bywają pomiędzy nimi tak potężni mocarze, iż bez 
długich nieraz starań, bez intencji niekiedy, jednym zbliżeniem się, kilku 
krokami uczynionymi obok kobiety, kilku na nią rzuconymi spojrzeniami zabijają 
dobrą sławę, stwarzają w głowach ludzkich złe podejrzenia. Jest to 
błogi owoc dobrze ustalonej i szeroko głośnej ich chwały. Błogi zaprawdę dla 
nich, bo dowodzi przed światem prawdziwie męskiej ich energii, olbrzymiej 
potęgi wpływów na świat wywieranych, ogromnego bogactwa wrażeń doznawanych 
i sprawianych, czynów dokonywanych; niezbyt błogi może dla tych, 
na których wypadkiem zatrzyma się oko pana stworzeń... 
Pan stworzeń idzie ulicą wielkiego miasta, laseczką giętką jak berłem wywija. 
Błyszczy na głowie jego kapelusz, błyszczą na rękach rękawiczki z podwójnym 
szwem, błyszczy u piersi złoty łańcuszek i kołysze się z gracją na 
ciemnym tle tużurka sporządzonego dostojnymi rękami arcykrawca Chabou161. 
Co za świetność! Nuci półgłosem piosenkę z Pięknej Heleny, bystrymi 
oczami rzuca dokoła. Brzegu kapelusza często ręką dotyka, wszystkim się 
kłania, wszyscy mu się kłaniają, wszystkich zna, wszyscy go znają. Co za dostojna 
w społeczeństwie pozycja! Przerywa sobie nucenie, szyję wyciąga i nogę 
w powietrzu zatrzymuje na kształt wyżła, który stropił zwierzynę, wzrok 
wysila, uśmiecha się... Tam, na rogu ulicy przemknął ładny buziaczek, białe 
liczko zaświeciło, czarne oczy zamigotały... Dalej! dalej w pogoń! Baczność! 
zwierzyna już blisko! co prędzej osaczyć ją trzeba, bo gotowa się wymknąć! 
Zachodzi z boku, kapelusza uchyla, pełen uszanowania (o ironio) ukłon 
składa i głosem, który jest wiernym echem słyszanego wczoraj na scenie głosu 
Parysa162, zapytuje: 
– Czy pozwoli pani towarzyszyć sobie? 
Pozwala? idzie z nią. Nie pozwala? idzie także. Nie jestże panem stworzeń? 
Po drodze spotyka znajomych (posiada ich tylu, ile morze kropel wody), mruga 
figlarnie i ukazuje oczami na towarzyszkę. Chwilami serce ze zwiększoną 
mocą uderza mu w piersi. Są to pierwsze drgnienia budzącej się motylowej 
miłości lub może upojenia tryumfu? I jedno, i drugie najczęściej. Pan stworzeń, 
ilekroć ujrzy piękny, a nawet choćby ładny egzemplarz twarzy kobiecej, 
przysięga przed wszystkimi i sam przed sobą najpierw, że jest szalenie, 
śmiertelnie zakochanym. Czyni to w zupełnej dobrej wierze. Serce jego to 
wulkan, który kilka razy na dzień i wybucha. Obok tego czuje on dobrze, iż 
oczy ludzkie ścigają z zajęciem nowy epizod wielkiej epopei163 jego i życia. 
Oczy te ludzkie tak przywykły widzieć go niezwyciężonym, że od pierwszej 
zaraz kartki odgadują na ostatniej – zwycięstwo! 
Zbliżył się, a więc zachwycił. Spojrzał, a więc zawojował. Ani on, ani nikt z 
tych, którzy go znają, nie przypuszcza, by mogło być inaczej. Sława dzielnego 
chłopca wzrasta; reputacja ubogiej kobiety tonie. W koronie, która wieńczy 
wesołą jego głowę, wyrasta nowy liść wawrzynu164, na jej smutne czoło wy
161 Chabou Louis – właściciel pierwszorzędnej firmy krawieckiej w ówczesnej Warszawie. 
162 Parys (Aleksander) – królewicz trojański, główny sprawca wojny z Grekami. Bohater 
licznych utworów literackich od ,,Iliady” począwszy. Tu chodzi o Parysa z „Pięknej Heleny”. 
163 Epopeja – poemat opisowy, którego tematem jest doniosłe dla historii narodu wydarzenie 
uchwycone w perspektywie przeszłości i w przekroju życia wszystkich jego warstw. Tu 
ironicznie w znaczeniu przenośnym. 
164 Liść wawrzynu – laur, symbol zwycięstwa. 
144 
stępuje plama... Takim był wesoły Oleś, jeden z wielu... Samo zbliżenie się 
jego kompromitowało kobietę, rozmowa z nim była dla niej dekretem165 niesławy... 
Szwejcowa miała trzy córki i kilka młodych wnuczek, a więc znała Olesia. 
Bywał on w jej domu, a nawet sama głosiła, że jedna z panien Szwejcówien, 
ta, która wspólnie z matką zajmowała się krojem, z jego powodu na koszu 
osiadła. Jakkolwiek bowiem brzydka, ładną mając figurkę i obrotny języczek, 
zwróciła była na siebie kiedyś oko pana stworzeń. Cóż więc dziwnego, że wobec 
takich okoliczności Szwejcowa okulary swe blisko ku oczom przysunęła i 
twarz do szyby przykleiła, ujrzawszy pewnego poranku jedną ze swych robotnic 
przebywającą dziedziniec w towarzystwie niezwyciężonego Olesia. 
Dziewczęta w podartych sukniach, z żółtymi twarzami i spłowiałymi kokardami 
we włosach, zerkały też przez szyby, oczami palcami przesyłały sobie 
wzajem znaki porozumienia uśmiechały się. Spostrzegła to wszystko i córka 
Szwejcowej stojąca przy okrągłym stole. Podniosła się na palce i rzuciła 
wzrokiem za okno. Z miejsca, na którym stała, zobaczyć mogła wąsik i bródkę 
Olesia... a że były to wąsik i bródka jego... uczuła się ogarniętą wrażeniem 
i wspomnieniem. Bardziej jeszcze wyprężyła szyję i tym razem ujrzała czarną 
wełnianą chustkę, pokrywającą wyraźnie głowę kobiecą. 
– Mamo! z którąż to z robotnic idzie pan Aleksander? 
Szwejcowa odjęła twarz od szyby. 
– Z panią Świcką – wymówiła zbliżając się do stołu. 
Czoło poważnej matrony zaszło gęstymi chmurami: ś i  
zawierające się w 
nazwisku Marty zasyczały przeciągle z ust jej wychodząc. 
Młodsze robotnice zamieniły ukradkowe spojrzenia. Wyraz twarzy 
brzmienie głosu naczelniczki nie wróżyły przyjemnych rzeczy. 
Jedna z nich rzekła z cicha: 
– Będzie bura! 
– Może odprawi ją? – zapytała inna ciszej jeszcze. 
– Oho! – szepnęła trzecia najciszej – ona już teraz może i nie dba o to! 
W tej chwili do pracowni weszła Marta. Sam wyraz twarzy jej był dnia tego 
taki, że mógłby na nią zwrócić spojrzenia wszystkich obecnych osób, gdyby 
spojrzenia te i tak już nie były przygotowanymi do ciekawego na nią patrzenia. 
Oczy jej były ciemnymi kręgami otoczone, źrenice zagasłe. Na zapadłych 
policzkach leżały okrągłe plamy krwistych rumieńców, brwi rozdzielała głęboka 
bruzda. Wchodząc podniosła ciężkie, nabrzmiałe powieki i spotkała się 
z utkwionymi w nią kilkunastu spojrzeniami. Nie okazała przecież zdziwienia 
ani, żadnego innego uczucia; zdjęła chustkę z głowy i wziąwszy robotę, która 
przygotowana już leżała na jej stołku, usiadła w milczeniu. Ręce jej drżały 
jak w febrze, kiedy rozwijała płótno i nawlekała igłę. Pochyliła nisko głowę 
owiniętą potarganymi nieco dnia tego warkoczami i pogrążyła się w swej robocie. 
Drżąca i zaczerwieniona od chłodu jej ręka podnosiła się i opadała 
szybko jakby w takt gorączkowej, zawrotnej myśli. Oddychała szybko i ciężko, 
kilka razy otworzyła wargi, aby zachwycić powietrza, którego znać wciąż 
niedostawało jej piersi. Przy okrągłym stole dwie pary nożyc dźwięczały ostro 
i przeciągle. 
165 Dekret – tu: wyrok. 
145 
Szwejcowa rzucała spod okularów na świeżo przybyłą robotnicę ukośne 
wejrzenia. Kąty wydętych warg jej zawisły w sposób objawiający zły humor. 
Przestała krajać i z pomarszczonych palców nie wypuszczając nożyczek wymówiła 
przeciągłym tonem i przyciszonym głosem: 
– Pani Świcka nie była u nas wczoraj. 
Marta usłyszawszy nazwisko swe wymówione podniosła głowę. 
– Czy pani mówiła co do mnie? 
– Pani Świcka nie była u nas wczoraj. 
– Tak, pani, załatwiałam interesa moje na mieście i przyjść nie mogłam. 
– Nieakuratność robotnic w przychodzeniu na robotę szkodzi wielce zakładowi. 
Marta pochyliła nisko głowę. Szyła znowu i milczała. 
Jedna już tylko para nożyc przy okrągłym stole dzwoniła i skrzypiała, ale 
coraz ostrzej. 
Panna, która osiadła na koszu z powodu niezwyciężonego Olesia, czuła się 
znać coraz więcej wzburzoną. 
Matka jej stała z twarzą zwróconą ku grupie robotnic, z nieruchomymi nożycami 
w ciemnoskórej ręce. 
– Ja wczoraj widziałam panią Świcką na mieście. Pani Świcka stała wtedy 
przy wschodach świętokrzyskiego kościoła z dwoma osobami. Marta nie odpowiadała 
jeszcze. Cóż miała mówić? Fakt, o którym mówiła Szwejcowa, był 
zupełnie prawdziwym. 
– Znam także osoby, z którymi pani Świcka rozmawiała wczoraj na ulicy. 
Jedna z nich parę lat temu pracowała nawet czas jakiś w naszym zakładzie. 
Niedługo jednak, niedługo, bo spostrzegłam zaraz, że towarzystwo jej może 
być niebezpiecznym przykładem dla naszych robotnic. Czy pani Świcka zna 
dobrze tę kobietę? Towarzystwo jej może być bardzo niebezpiecznym. 
– Nie dla mnie, pani – po raz pierwszy odezwała się Marta. 
Nie podniosła głowy znad roboty, ale drżący głos jej dźwięczał głuchym i 
powściąganym buntem dumy kobiecej, która czuje się deptaną. 
– Ach! – przeciągle westchnęła Szwejcowa – nie można to tak bardzo ufać 
sobie. Pycha jest matką wszystkich grzechów. Lepiej unikać lepiej daleko 
niebezpiecznych towarzystw unikać... A pan Aleksander Łącki czy jest także 
bliskim znajomym pani Świckiej? 
Dzwoniąca dotąd wciąż i skrzypiąca para nożyc dzwonić i skrzypieć przestała. 
Panna z nieładną twarzą, która jednak ściągnęła była kiedyś na siebie 
spojrzenie pana stworzeń, podniosła głowę. 
– Musi być, mamo, dobrze i z bliska znajomym, skoro pani Świcka spaceruje 
z nim codziennie. 
Można by myśleć, że słowa te były wężami, które owinęły Martę od stóp do 
głowy i zapuściły żądła we wszystkie punkta jej ciała, tak nagle wyprostowana 
się ona, głowę znad kawała płótna na kolanach rozpostartego podniosła i 
oczy szeroko otwarte w twarzy mówiącej panny utkwiła. 
– Co to znaczy? – wyrzekła ciężkim, zdławionym szeptem. Zarazem powiodła 
spojrzeniem dokoła. Wszystkie robotnice, te nawet, które zazwyczaj najnieczulej 
i najnieruchomiej wyglądały, siedziały teraz z podniesionymi głowami 
i oczami w nią utkwionymi. Na twarzach ich najróżniejsze malowały się 
uczucia: żal, ciekawość, szyderstwo. Marta pozostała przez chwilę jak ska146 
mieniała. Pąsowe plamy, leżące na jej policzkach, rozszerzały się zwolna, aż 
zabarwiły purpurą czoło i szyję. 
– Nie ma się za co gniewać, moja pani, nie ma się za co gniewać – zaczęła 
Szwejcowa. – Jestem od lat dwudziestu kilku naczelniczką zakładu, w którym 
po dwadzieścia i więcej młodych osób pracowało zawsze, nabyłam więc 
dużo doświadczenia. Wiem przy tym, jakie są obowiązki moje względem dusz, 
które opatrzność powierza mej opiece; nie mogę obojętnie patrzeć, jeżeli która 
z nich dobrowolnie naraża się na niebezpieczeństwa. Do tego jeszcze mam 
córki, młodziutkie wnuczki. Cóż by ludzie i o nich pomyśleć mogli, gdyby zakład 
nasz przedstawiał, broń Boże, jakiekolwiek przykłady zepsucia. Na koniec, 
na dziedziniec wychodzą okna mieszkania pewnej możnej i bogobojnej 
damy, która jest prawdziwą protektorką i dobrodziejką naszego zakładu. 
Święta pani! cóż by pomyślała ona, gdyby zobaczyła jedną z moich robotnic 
przechadzającą się tuż pod jej i mymi oknami z młodym i światowym kawalerem? 
Może już zresztą i zobaczyła! Obawa mię, doprawdy, przejmuje na myśl, 
co powiem protektorce naszej, gdy mię o to zapyta? Czy że robotnicę odprawiłam? 
Ależ zgadzać się to może nie będzie z miłosierdziem chrześcijańskim?... 
– Powiesz jej pani, że robotnica, która miała nieszczęście spotkać na dziedzińcu 
tym owego młodego i światowego kawalera, odeszła stąd sama i dobrowolnie. 
Słowa te rozległy się po wielkiej izbie, wymówione głosem dźwięcznym i 
przenikającym. Marta powstała z siedzenia i z podniesionym czołem, z drżącą 
wargą patrzała prosto w twarz Szwejcowej. 
– Jestem kobietą biedną, bardzo biedną – mówiła dalej – ale jestem uczciwą 
i nie miałaś pani żadnego prawa mówić do mnie w ten sposób. Nie 
Opatrzność to oddała mię opiece pani i przyprowadziła tutaj, ale własna moja 
nieudolność. Przyszłam tu, bo gdzie indziej pracować nie umiałam: pani 
wiesz o tym bardzo dobrze i potrafiłaś zrobić dla siebie dobry użytek z położenia 
mego. Praca moja kilka razy więcej warta niż to, co mi pani za nią dajesz... 
Ale nie o tym mówić chciałam. Zawarłam dobrowolną umowę i dopełniłam 
jej warunków. Nędzę cierpieć muszę, ale znosić obelgi... pomimo 
wszystkiego... nie mogę... nie, jeszcze nie mogę! Żegnam panią! 
Przy ostatnich wyrazach zarzuciła chustkę na głowę i zwróciła się ku 
drzwiom. Robotnice ścigały ją spojrzeniami, młodsze z sympatią i rodzajem 
tryumfu na twarzach, starsze z politowaniem i większym jeszcze zdumieniem. 
Wszystko, co działo się z Martą od wczoraj: zawód doświadczony u księgarza, 
gorzkie uczucie zazdrości, które po raz pierwszy owładnęło nią na widok 
Kaźmirowskiego Pałacu i uczącej się, pełnej nadziei młodzieży męskiej; odwiedziny 
przy ulicy Królewskiej, posępna propozycja, jaką jej tam uczyniono, 
noc bezsenna, spędzona w potokach łez i płomieniach wstydu, nade wszystko 
zaś spotkanie się z człowiekiem, o którym wiedziała, że oczekiwał tam na 
nią z hańbiącą ją myślą w głowie – wszystko to wprawiło ducha jej w ten stan 
gorączkowego naprężenia, który długo trwać nie może, w cichości i za lada 
dotknięciem wybucha niepowstrzymalną burzą. Dotknięcie zaś, sprawione 
słowami Szwejcowej i jej córki, nie było lada jakim. W piersi Marty struna 
uczuć wyprężona do ostateczności pękła i wydała z siebie żałosnego jęku 
krzyk buntowniczy. Czy dobrze uczyniła ulegając niezmożonemu wybuchowi 
147 
dumy niewieściej i godności człowieczej, rzucając pod nogi kobiecie, która jej 
ubliżyła, ostatni swój kęs chleba? Nie myślała o tym, nie zdawała sobie 
sprawy z postępku swego biegnąc przez długi dziedziniec ku bramie wiodącej 
na ulicę. 
Zaledwie jednak wstąpiła w tę bramę, cofnęła się jakby przed ohydnym 
widmem jakim, wyraz śmiertelnej obrazy twarz jej okrył. W bramie stał jeszcze 
Oleś i rozmawiał półgłosem z młodym jakimś mężczyzną, stojącym u dołu 
wschodów, z których znać zstąpił przed chwilą, aby udać się na miasto. 
Marta rzuciła się w stronę. Widocznym było, że usiłowała nie spostrzeżona 
przemknąć pod ścianą, ale kiedyż zwinna sarna ujść mogła oka wprawnego 
myśliwca? 
– Pani! – odwracając się zawołał Oleś – co za niespodzianka! Nie myślałem, 
abyś tak wcześnie opuściła dziś tę jamę, która – tu głos jego zniżył się – od 
pewnego czasu stała się dla mnie rajem, do którego tęsknię! 
Mężczyzna, z którym Oleś rozmawiał przed chwilą, zbiegł z ostatnich 
wschodów i wybiegł na ulicę, rzucając przelotne spojrzenie na kobietę, do 
której zwracał się jego towarzysz, i uśmiech dwuznaczny ukrywając piosnką 
z Flik i Flok. Marta stała pod ścianą blada jak marmur, z wyprostowaną kibicią 
i błyskawicami w oczach. Wesoły Oleś zbliżał się ku niej z uśmiechem na 
ustach i marzącym spojrzeniem. 
– Czego pan chcesz ode mnie? – zawołała kobieta. 
– Pani! – przerwał jej mowę pan stworzeń – przed kwadransem odepchnęłaś 
mię od siebie bardzo surowym słowem, ale ja nie tracę nadziei, że stałość 
moja... 
– Czego pan chcesz ode mnie? – powtórzyła kobieta odzyskując głos, którego 
zabrakło jej na chwilę. – Tak – mówiła dalej – opuściłam tę jamę, w której 
jednak znajdował się ostatni mój zarobek, ostatni kawał chleba dla mnie i 
dziecka mego. Uczyniłam to z powodu pana. Jakim prawem zachodzicie, panowie, 
drogę nam, którym i bez tego iść już tak ciężko? Macież choć trochę 
serca i sumienia, aby ścigać istoty, które i bez tego nie wiedzą, kędy mają 
podziać się na świecie? O! wam zapewne nie stanie się przez to nic złego! 
Wam ludzie dadzą za to pochwałę, nam obelgę. My utracimy poczciwe imię, a 
często i ostatni kawałek chleba, wy ubawicie się wybornie... 
Mówiła to wszystko pośpiesznie, bez odetchnięcia prawie, z przeszywającym 
szyderstwem w głosie i w oczach.
 – Ubawicie się – powtórzyła z przykrym śmiechem – ale pozwól pan, aby 
kobieta, którą obrać raczyłeś za przedmiot swej zabawy, powtórzyła ci słowa 
starej bajeczki: ,,źle, o, źle się bawicie, wam to zabawa, nam idzie o życie!...”
166 
Rzekłszy to, minęła osłupiałego ze zdziwienia młodzieńca i znikła za bramą. 
Pan stworzeń pozostał sam jeden, spuścił głowę, ręką dotknął wąsika, 
zmącony wzrok utkwił w ziemi i stał tak długo. Na twarzy jego było zawstydzenie 
i rozżalenie. Wstydził się swej porażki, żałował powabnego i opornego 
(tym powabniejszego, że opornego) zjawiska, które zniknęło mu sprzed oczu. 
Może też na widok kobiety z rozpaloną źrenicą, z chmurą na czole i drżącą od 
166 „źle, o źle się bawicie...” – niedokładnie powtórzone zakończenie znanej bajki Krasickiego 
pt. „Dzieci i żaby”, które brzmi: „Chłopcy, przestańcie, bo się źle bawicie! Dla was to jest 
igraszką, nam idzie o życie”. 
148 
dumnego żalu wargą drgnęło w nim poważniejsze uczucie jakieś, może uczuł, 
że źle uczynił, że komuś niechcący wyrządził krzywdę. O tak! niechcący! 
„Nam idzie o życie” – powiedziała ona. 
Co za myśl! miałżeby on intencję zabijać kogoś? Nic na świecie nie było 
bardziej obcym czułemu sercu jego, nic bardziej nieprzystępnym myśli, wcale 
do dramatów wszelkich nie skłonnej, jak intencja jakiegokolwiek morderstwa. 
A jednak z jaką siłą przemawiała ona do niego! jaka bolesna błyskawica 
strzelała z jej źrenic, jak była bladą i jak piękną! Oleś oddałby w tej chwili 
bez wahania parę lat swego skrzydlatego, błogiego życia, aby móc zobaczyć 
ją, błagać o przebaczenie. wynagrodzić krzywdę, jeśli zadał jej jaką, i... odprowadzić 
ją do jej mieszkania. 
Ba! ale gdzie było to jej mieszkanie? nie wiedział. Zmarszczył czoło, 
strzepnął niecierpliwie palcami i podnosząc głowę zawołał prawie ze złością: 
– Teraz już ją chyba nie znajdę! 
W tej samej chwili wbiegła z ulicy w bramę młodziutka panienka, podlotek 
jeszcze prawie, w obcisłej szubce i przedziwnie zgrabnym buciku. Na widok 
jej wyraz twarzy Olesia zmienił się nagle. Zdjął z pośpiechem kapelusz i kłaniając 
się ładnemu podlotkowi wymówił z uśmiechem: 
– Jakże dawno nie miałem szczęścia widzieć panny Eleonory. 
Podlotek nie wydawał się niezadowolonym ze spotkania. 
– A! już to pan Aleksander bardzo grzeczny, doprawdy! bardzo grzeczny! z 
miesiąc już u nas nie był. Babcia i ciocia kilka razy mówiły, że pan Aleksander 
jest niegrzeczny. 
Pan Aleksander marzącym okiem ścigał ruch różowych usteczek, które 
szczebiotały te wyrazy. 
– Pani! – rzekł – serce ciągnie ku domowi pani, ale rozum odradza. 
– Rozum! ciekawa jestem, dlaczego rozum ma odradzać panu bywać u 
nas? 
– Lękam się o mój spokój! – szepnął pan stworzeń. Podlotek zarumienił się 
po włosy i uszy. 
– No, niech się już pan nie lęka i przychodzi do nas, bo inaczej babcia i 
ciocia gniewać się będą naprawdę. 
– A pani? 
Chwila milczenia. Oczy podlotka patrzą na gwóźdź sterczący w podłodze 
bramy, oczy zdobywcy rachują złote loczki wysypujące się spod kapelusika 
na białe czoło. 
– I ja także będę się gniewać na pana. 
– O! jeżeli tak, przyjdę, przyjdę z pewnością! 
Podlotek wbiega na dziedziniec, kędy pan stworzeń iść za nim nie śmie. Z 
ubogą robotnicą to co innego, ale z wnuczką kobiety, w której domu się bywa, 
z panną Szwejcówną, która, jak powiadają, mieć będzie ze sto tysięcy 
złotych posagu, przechadzać się ni stąd, ni zowąd po dziedzińcu nie wypada. 
Oleś wychodzi na ulicę, a przed oczami jego przesuwają się dwie postacie 
kobiece: biednej wyrobnicy z płomieniem w oburzonym oku i ładnego podlotka 
ze złotymi loczkami wkoło białego czoła. Sam już nie wie, która z nich 
piękniejsza i powabniejsza. „Tamta – myśli – to dumna i płomienista bogini; 
ta – śliczniuchna mała boginka! Prawdę mówią uczeni! cóż to za nieprzebrane 
bogactwa rozlane są po tym państwie natury! Ile odcieni, ile rodzajów! Jak 
przyjdzie człowiekowi wybór czynić, to mu aż w głowie się kręci, a w sercu 
149 
taje. Ale na co tam wybór, tous les genres sont bons, hors le genre – vieux et 
laid!”167 
Mężczyzno! puchu marny! ty wietrzna istoto!
 * 
A Marta? 
Marta po silnych doświadczonych wzruszeniach zapadła znowu całkiem w 
rachunek groszowy. Sześć rubli otrzymane od księgarza oddała rządcy domu, 
spłacając tym sposobem dług, dotąd nie opłacony, i kupując zarazem prawo 
mieszkania w izbie na poddaszu przez dwa jeszcze tygodnie. 
– Należy się jeszcze za sprzęty – rzeki rządca biorąc z jej rąk pieniądze. 
– Zabierz je pan z mojej izby, bo za używanie ich płacić nie mogę. 
Dostatni jacyś państwo, mieszkający na pierwszym piętrze, potrzebowali 
do kuchni swej czy przedpokoju stołu, kilku krzeseł i łóżka. Nad wieczorem 
sprzętów tych nie było już w izbie Marty. Rozciągnęła ona uszczuploną wielce 
pościel swą na nagiej podłodze i usiadła na ziemi przed pustym kominem. Z 
drugiej strony komina usiadła Jancia. Postawa matki była nieruchoma aż do 
sztywności, dziecka – skurczona i drżąca od chłodu, a może i żalu. Dwie twarze 
blade. stoczone półzmrokiem zapadającego wieczora i głęboką ciszą samotnej 
izby. przedstawiały widok posępny. Był to także widok tajemniczy. 
Dwie dole nieszczęsne siedziały tam przed zimnym otworem okropnego komina. 
Jakiż będzie ich koniec? 
Jancia miała tej nocy sen niespokojny i przerywany. 
Dotąd, jeśli często płakała w dzień, w nocy spała przynajmmej spokojnie. 
Ale wieczoru tego wyniesiono z izby ostatni przedmiot jej zabawy: dwa stare 
kulawe krzesełka. Żałowała ich jak dobrych przyjaciół, z którymi bawiła się w 
chwilach swobodniejszych, którym cichutko powierzała swoje biedy i żale: 
głód, chłód szturchańce Antoniowej, wtedy gdy wiedziona instynktem dobrego 
dziecka nie chciała skarg swych zanosić przed matką. Dziecię rzewnie 
płakało widząc, jak wynoszono jej ukochanych, kalekich staruszków, potem 
położywszy się na ziemi przypomniało sobie może swoje dawne mahoniowe 
łóżeczko galeryjką otoczone, przykryte włóczkową kołderką, z której różnobarwnych 
szlaków uczyło się rozróżniać kolory i podziwiać piękność... 
Północ już była bliską. Dziecię rzucało się na swoim niskim posłaniu, stękało 
niekiedy i płakało przez sen. Marta siedziała wciąż na ziemi u komina, 
pogrążona w ciemności i gorzkich wyrzutach samej sobie czynionych. 
Gorzko, boleśnie wyrzucała sobie postępek swój ze Szwejcową. Po co uniosła 
się obrażoną dumą? Po co opuściła to miejsce, w którym miała jakąkolwiek 
możność jakiegokolwiek zarobkowania? Obelga wprawdzie, jaką jej tam 
w oczy rzucono, była nie zasłużoną, wielką, krwawą może, ale i cóż stąd? 
Czyż kobiecie w jej położeniu wolno w zamian obelgi rzucić komuś w oczy kęs 
chleba czarny, twardy, gorzki, ale ostatni? Nie umieć uczynić nic, aby dźwignąć 
się z upośledzonego położenia, i zarazem nie móc cierpliwie przenieść 
ciosów i poniżeń tego położenia, co za niekonsekwencja! Przez własną nieudolność 
oddawszy się w ręce kobiety wyzyskującej tę nieudolność, wymagać 
od niej dla siebie szacunku i wymiaru sprawiedliwości? Co za bezrozum! 
167 Tous les genres sont bons, hors le genre – vieux et laid (franc.) – wszystkie rodzaje (kobiet) 
są dobre, z wyjątkiem jednego – starych i brzydkich. 
150 
„Nie! – myślała Marta – jedno z dwojga. Trzeba być na świecie albo silną i 
dumną, albo słabą i pokorną. Trzeba umieć dźwigać i chronić godność swą 
osobistą albo zrzec się do niej wszelkiej pretensji. Jestem słabą, powinnam 
być pokorną. Nie mogę czynami mymi podnieść się do takiego położenia, aby 
nakazać ludziom szacunek dla mnie, nie powinnam go też wymagać, zresztą, 
za cóż ludzie szanować mnie mają? Jaż sama czy naprawdę szanuję siebie? 
Czy mogę bez wstydu i wyrzutów sumienia patrzeć na to dziecię, któremu 
powinnam być opieką i podporą, a jestem niczym? Czy mogę bez najgłębszego 
upokorzenia myśleć, że na kształt owcy bezbronnej i głupiej pochylam 
kark mój przed nieuczciwą ręką, pozwalając, prosząc nawet, aby z pracy dni 
moich, z potu mego czoła tworzyła ona dla siebie i dzieci swych bogactwo? Za 
kogo zresztą ma mnie świat cały, ludzie? Jeden odrzuca pracę moją, bo jest 
nieudolną; inny z góry już jej nie przyjmuje w przekonaniu, że musi ona być 
nieudolną; inny jeszcze wyzyskuje ją nikczemnie, dlatego właśnie, że jest 
nieudolną; inny na koniec nie widzi we mnie nawet człowieka równego mu w 
czci i cnocie, ale tylko niebrzydką kobietę, którą można... kupić! Dlaczegóż 
wymagałam od Szwejcowej tego, czego cały świat mi odmawia, czego zdobyć 
sobie u ludzi, u samej siebie – nie potrafiłam?” 
Noc ustępowała przed szarym zimowym świtem. Marta siedziała wciąż na 
jednym miejscu, z łokciami opartymi o kolana, z głową w dłoniach. Czuła się 
teraz pokorną, bardzo pokorną, uśmiechała się sama z siebie na myśl, że 
wczoraj jeszcze mogła rościć jakieś pretensje do szacunku ludzkiego, była 
pewną, że nigdy już nie zadziwi się nad poniżeniem własnym i nie sarknie 
przeciw poniżającej ją ręce. 
Wraz ze światłem dnia wstąpiły do izby na poddaszu przypomnienia potrzeb 
codziennych. Marta wyjęła z kieszeni złotówkę. Więcej pieniędzy nie 
miała i zarobku żadnego. 
„Trzeba iść prosić!” – pomyślała. 
Wyszła na miasto i skierowała się ku znajomej sobie księgarni. Szła do 
człowieka, którego litościwa ręka obdarzyła ją raz już pracą, drugi raz jałmużną. 
Otwierając drzwi księgarni Marta doświadczyła pewnego uczucia zdziwienia. 
Przed wyjściem z domu wyobrażała sobie, że z wielką ciężkością przyjdzie 
jej próg ten przestąpić, że tak jak dawniej przed wymówieniem słowa 
prośby spłonie wstydem, utraci na chwilę głos. Myliła się. Serce jej nie uderzyło 
mocniej, rumieniec nie oblał czoła, kiedy spotkała wzrokiem spojrzenie 
księgarza. 
Stał on jak zwykle za kantorem, pochylony nieco nad sporym stosem notat 
i rachunków. Kiedy usłyszawszy dzwonek podniósł twarz, czoło jego mniej 
pogodne było jak dawniej, w oczach malował się lekki niepokój czy zmartwienie. 
Był widocznie zakłopotany czymś czy zasmucony. Nie powiodło mu 
się może przedsięwzięcie jakieś, z którego obiecywał sobie wiele, albo chory 
mu był ktoś z rodziny, z przyjaciół? Z widoczną trudnością oderwał myśl od 
przedmiotu swego zajęcia i zwrócił na wchodzącą kobietę wzrok mniej jasny, 
mniej dobry i uprzejmy jak wprzódy. Marta spostrzegła to. Kilka dni temu 
byłaby się cofnęła i wyszła albo przynajmniej zataiła cel swego przybycia; teraz 
jednak zbliżyła się do kontuaru i zamieniwszy ukłon z księgarzem rzekła: 
– Byłeś pan tak dobry, że wspomogłeś mię poradą i datkiem, przyszłam 
więc znów do pana... 
151 
– Czymże pani służyć mogę? 
Przemawiał grzecznie, ale zimniej jak wprzódy. Roztargnione jego oczy 
zwracały się co chwilę ku leżącym na stole papierom. 
– Utraciłam zajęcie w szwalni, w której zarabiałam czterdzieści groszy 
dziennie. Czy nie wiesz pan o jakim miejscu stosownym dla mnie, o jakimkolwiek... 
Księgarz spuścił oczy i stał chwilę w milczeniu. Do uprzedniego zakłopotania 
jego dołączyło się teraz trochę zmieszania, a nawet zniecierpliwienia. 
– A! – rzekł po chwili, czyniąc obu rękami gest oznaczający pożałowanie – 
trudno, pani! trzeba coś umieć, trzeba koniecznie coś umieć... 
Nie dokończył swej myśli i umilkł. Marta ściskała w obu dłoniach końce 
chustki, którą miała na głowie. 
– A więc – rzekła po chwili – cóż ja uczynię? 
Powiedziała to w taki sposób, że księgarz podniósł wzrok i popatrzył na nią 
uważnie. Głos jej posiadał dźwięki krótkie i nieco ostre, w zapadłych oczach 
palił się ogień, ale nie boleści jak dawniej, nie milczącego, przejmującego 
błagania, lecz jakby tłumionego głuchego gniewu. Patrząc na nią i słuchając 
jej głosu można by rzec, że do człowieka tego, z którym rozmawiała, czuła 
jakąś urazę, że czyniła go w duchu odpowiedzialnym po części za to, czego 
doświadczała. księgarz chwilę jeszcze pomyślał. 
– Smutno mi – rzekł – bardzo smutno widzieć w takim położeniu żonę 
człowieka, którego znałem i uważałem. Zdaje mi się, że będę mógł jeszcze coś 
dla pani uczynić... chociaż będzie to tylko nowa próba, znajomi moi, państwo 
Rzętkowscy, potrzebują teraz właśnie kogoś... kogoś do... pokojowej usługi... 
jeżelibyś pani miejsca takiego życzyła sobie. 
– Proszę o nie pana – bez chwili namysłu rzekła Marta. 
– W takim razie napiszę kilka słów do państwa Rzętkowskich. Jeżeli pani 
będziesz życzyła sobie, udasz się do nich z tą kartką... 
– Udam się z pewnością – wymówiła kobieta. 
Księgarz napisał pośpiesznie kilkanaście słów na kartce papieru i wręczył 
ją oczekującej kobiecie. Śpieszył się, niespokojny był i ciągle jakby zmartwiony. 
Natychmiast po oddaniu listu ukłonił się... 
Ukłon ten był wyraźnie pożegnalnym, znaczył tyle, co ,,nie mam czasu i 
nic więcej uczynić nie mogę!” Marta wyszła z księgarni. List, który trzymała 
w ręku, nie był zamkniętym. Rozwinęła złożoną we dwoje ćwiartkę papieru i 
obróciła ją kilka razy w ręku. Zdawało się, że pomiędzy cienkimi kartkami 
szukała czegoś. W istocie, przebiegła przez głowę jej myśl, że jak onegdaj w 
zeszycie z jej rękopismem, tak teraz w ćwiartce papieru księgarz umieścił 
może dla niej datek jakiś. Datku jednak nie było. Marta pomyślała: 
„Szkoda, że nic nie dał”. 
Księgarz był dobrym człowiekiem i miał bardzo litościwą rękę. Ale litościwe 
ręce tym są niedogodnymi dla tych, którzy ich potrzebują, że nie zawsze w 
jednostajnym bywają usposobieniu. Najlepszy nawet człowiek nie może być w 
każdej chwili swego życia jednostajnie skłonnym do spełniania dobrych 
uczynków. Dobre uczynki są rodzajem zbytku dla ducha, którego chlebem 
codziennym jest obowiązek. Litościwa ręka w chwili pilnego spełniania obowiązku 
może być bardzo nieusposobioną do wykonywania litościwych czynów. 
152 
Jakaż zmiana! kilka miesięcy temu Marta jęknęła z bólu, ze wstydu otrzymawszy 
jałmużnę, teraz żałowała, że jej nie otrzymała! 
Spojrzała na adres trzymanej w ręku kartki i skręciła na Świętokrzyską 
ulicę. W kilka minut potem znalazła się w kuchni należącej do obszernego i 
porządnego mieszkania. Znalazła tam kucharkę, której wręczyła kartkę od 
księgarza otrzymaną. Kucharka udała się w głąb mieszkania. Marta usiadła 
na drewnianej ławce. Siedziała tam dobre dziesięć minut. Państwo Rzętkowscy 
namyślali się znać czy naradzali. Po dziesięciu minutach weszła do 
kuchni niemłoda kobieta z przyjemną powierzchownością, w ubraniu oznaczającym 
dostatek. Trzymała w ręku kartkę księgarza. Zbliżyła się do Marty, 
która na widok jej powstała i kilka sekund patrzyła na nią uważnie. 
– Przepraszam panią – rzekła z trochą zmieszania w głosie – przed kilku 
dniami potrzebowaliśmy w istocie pokojowej, ale teraz już nie potrzebujemy... 
bardzo żałuję... przepraszam. 
Rzekłszy to niemłoda pani ukłoniła się stojącej przed nią kobiecie daleko 
grzeczniej, niż się to czyni zwykle względem kandydatki na pokojową, i opuściła 
kuchnię. 
W pokoju, do którego weszła, siedział z fajką przy ustach szpakowaty mężczyzna 
i dwie młode panienki haftowały przy oknie. 
– Cóż? – zapytał niemłody mężczyzna – nie przyjęłaś jej? 
– Naturalnie, że nie przyjęłam... Wdowa po urzędniku... wymagałaby zapewne 
dla siebie szczególnych jakichś względów... taka szczupła, delikatna... 
gdzieby jej tam pokoje wymiatać albo godzinami całymi stać nad żelazkiem... 
pewnie nawet i nie umie prać ani prasować. Mielibyśmy z nią kłopot tylko i 
nic więcej. 
– To prawda – rzekł mąż niemłodej pani – a jednak szkoda, żeś ją tak z niczym 
odprawiła. Musi być bardzo biedna, skoro, tak delikatna, jak mówisz, i 
wdowa po urzędniku, chce służyć za pokojową. Należałoby może spróbować... 
– Ależ, mój Ignacy, pan Laurenty pisze, że ona ma dziecko! Żeby już nie co 
innego, możemyż przyjmować sługę z dzieckiem? 
– To prawda, to prawda! z dzieckiem niesposób, koszt wielki i kłopot... Bóg 
wie, jakie jeszcze dziecko... Tylko, że to Laurenty nam ją rekomendował168. 
Obawiam się, aby się nie obraził na nas, żeśmy ją tak z niczym odprawili, 
aby nie wziął nas za ludzi bez serca... 
– No! to dać jej tam trzeba cokolwiek! Wolę już dać jej raz, choćby rubla, 
jak nabawić się ciągłego kłopotu... subiekcji169... i jeszcze przyjmować do 
domu cudze dziecko... 
Marta była już na wschodach, gdy usłyszała za sobą szybkie kroki i dwa 
razy powtórzony wykrzyk: 
– Pani! proszę pani! 
Obejrzała się i zobaczyła ładną, młodą panienkę, która otulając się ciepłym 
kaftanikiem biegła za nią. 
– Proszę pani – zaczęła młoda panienka zatrzymując się przed wdową. – 
Mama moja kazała mi panią bardzo przeprosić, że fatygowałaś się do nas 
nadaremnie... dziś tak zimno, a pani fatygowała się idąc do nas... mama kazała 
bardzo przeprosić... 
168 Rekomendować – polecać. 
169 Subiekcja – kłopot, fatyga. 
153 
Mówiła to prędko i ze zmieszaniem; przy ostatnich wyrazach nieśmiałym 
trochę gestem wyciągnęła rękę z rublową asygnatą. Marta wahała się sekundę, 
ale tylko sekundę, po czym wzięła z ręki ładnej panny szeleszczący papierek, 
rzekła: „Dziękuję!” i odeszła. W drodze do domu kupiła wiązkę drzewa, 
trochę czarnego chleba, grubej mąki i mleka. Chleb przeznaczała dla siebie, 
mleko i mąkę dla dziecka. 
Tego dnia nie wyszła już na miasto. Zgotowała strawę z mleka i mąki złożoną, 
nalała ją na glinianą miskę i posadziła przed nią Jancię. 
Ale dziewczynka jadła niewiele. Milcząca była i wyjątkowo poważna. Mała 
główka ciężyła jej znać dolegliwie, bo podpierała ją ciągle chudą rączką, potem 
usiadła na ziemi przy matce, położyła się na jej kolanach i usnęła snem 
ciężkim, długim. 
Nazajutrz Marta przelękła się spojrzawszy przy świetle poranku na twarz 
swego dziecka. Jancia bledszą jeszcze była jak wczoraj, z zapadłych i podkrążonych 
jej oczów przemawiała cicha, lecz przejmująca skarga. Młoda kobieta 
odwróciła się ku oknu i kurczowo załamała dłonie. 
„Jeżeli nie dam jej lepszych wygód – myślała – zachoruje... Lepszych wygód, 
co za szalona myśl! za dni dwa, trzy nie będę miała za co izby ogrzać i 
ciepłej strawy dla niej zgotować!” 
– A! – rzekła do siebie po chwili – nie ma co czynić! trzeba iść i przeprosić 
Szwejcową! Poszła na ulicę Freta. Otwierając drzwi posępnej pracowni zdziwiła 
się nad sobą więcej jeszcze niż wtedy, gdy wchodziła do księgarni. Czuła 
się wprawdzie upokorzona nieco, ale uczucie to było niczym w porównaniu z 
panującą w niej żądzą zostania na powrót przyjętą w to miejsce, które przed 
dwoma dniami opuściła dobrowolnie. 
Szwejcowa nie okazała na widok jej najmniejszego zdziwienia. Po obwisłych 
wargach poważnej matrony przemknął tylko szybki uśmiech i oczy jej 
błysnęły ostro zza okularów. Robotnice popodnosiły głowy i patrzały na przybyłą, 
jedne z ciekawością, inne z ironią i złośliwym zadowoleniem. Pod spojrzeniami 
dwudziestu przeszło par oczów Marta uczuła gorący płomień na policzkach 
i czole. 
Była to męczarnia straszna, ale trwała zaledwie sekundę. Naczelniczka zakładu 
i jej córka przestały krajać płótno. Oczekiwały znać od dawnej swej 
robotnicy pierwszego słowa. 
– Pani! – zwracając się do Szwejcowej rzekła Marta – dwa dni temu byłam 
porywczą, nieuważną... obraziłam się tym, co mi pani mówiłaś, i odpowiedziałam 
niegrzecznością. Przepraszam panią. Jeżeli można... chciałabym 
znowu pracować u pani. 
Jak wprzódy zdziwienia, tak teraz triumfu nie znać było na twarzy Szwejcowej. 
Owszem, uśmiechnęła się ona słodko i skinęła głową uprzejmie. 
– O, moja pani Świcka! – zaczęła słodkim, miodowym głosem – ja się nie 
gniewam, wcale nie gniewam... i cóż tam, dobry Boże, tak bardzo ważnego 
usłyszeć jakąś niegrzeczność... znieść przykre słowo. Wszak Odkupiciel nasz 
rozkazał, abyśmy rano i wieczór powtarzali: „i odpuść nam nasze winy, jako i 
my odpuszczamy!” Byłabym nieposłuszną słowu bożemu, jeślibym gniewała 
się na panią Świcką... ale przyjąć pani Świckiej do zakładu mego nie mogę, 
bardzo żałuję, ale doprawdy już nie mogę, bo na miejscu pani Świckiej mam 
od wczoraj inną robotnicę... 
154 
Przy ostatnim wyrazie wskazała nożycami młodą kobietę, która siedziała 
na dawnym miejscu Marty. 
– Zakład nasz posiada, chwała Bogu, jak najlepszą reputację... nie używamy 
przy tym maszyn, które tak okropnie niszczą siły i nadwerężają zdrowie 
osób pracujących. Toteż robotnice cisną się do nas, cisną. Prawdziwy 
natłok. Nie ma dnia, w którym by dwie lub trzy osoby nie zgłaszały się z 
prośbą o robotę. Nie brakuje, chwała Bogu, robotnic, nie brakuje, nadto zaś 
ich nabierać nie możemy, bo ja i moja córka, nie życzymy sobie obarczać się 
pracą zbytecznie. Teraz więc, kiedy jest komplet robotnic, więcej nawet niż 
komplet, dla pani Świckiej miejsca... 
– A może, mamo, znalazłaby się jeszcze robota i dla pani Świckiej – 
szepnęła nieładna panna pochylając się ku matce. 
Od kilku chwil przypatrywała się ona Marcie z uwagą i ciekawością. W 
małych, zezowatych trochę jej oczach zjawiło się coś na kształt politowania. 
Ale Szwejcowa wzruszyła ramionami. 
– Nie – rzekła – nie ma roboty, nie ma! Nie możemy przecież dlatego, aby 
przyjąć panią Świcką, która dobrowolnie nas opuściła, odprawić wczoraj 
przyjętą pannę Zofię? 
Usłyszawszy ostatnie wyrazy kobieta siedząca na dawnym miejscu Marty 
podniosła głowę znad roboty i spojrzała na naczelniczkę zakładu prawie z 
przestrachem. 
– Pani mnie już nie przyjmie? – zapytała Marta – nie mogę mieć żadnej nadziei? 
– Żadnej, kochana pani Świcka, żadnej! Bardzo żałuję, ale miejsce już zajęte... 
nie mogę. 
Marta ledwie dostrzegalnym ruchem skinęła głową i wyszła z pracowni. 
Otwierając drzwi usłyszała za sobą szmer złożony z cichych bardzo szeptów, 
a jeszcze cichszych chichotów. Zrozumiała, że jest przedmiotem szyderstwa 
lub jałowego politowania dwudziestu przeszło osób, i uczuła znowu płomień 
w piersi i na czole. Znalazłszy się jednak na ulicy opanowaną została zaraz 
jedyną, wyłączną myślą: 
„Nie mogę przecież wrócić tak z pustymi rękami! Muszę dziś koniecznie 
izbę cieplej ogrzać, a jutro urządzić dla dziecka mięsną jakąś potrawę... inaczej 
zachoruje...” 
Przez chwilę szła tak, jakby nie wiedziała dobrze, dokąd idzie; skręcała na 
lewo i na prawo, zatrzymywała się śród chodnika; ze spuszczoną głową myślała. 
Potem pewniej już i w prostym kierunku zaczęła iść ulicą Długą. Idąc, 
dłuższe i ważniejsze spojrzenia zatrzymywała na wystawach sklepowych. 
Przed jedną z nich stanęła. Był to sklep jubilerski, niezbyt obszerny i niezbyt 
wytworny. Takiego znać szukała młoda kobieta, bo po chwilowym namyśle 
otworzyła drzwi szklanne, parą wschodkami nad poziom wyniesione. Zewnętrzność 
sklepu omyliła ją. Nie był on tak skromny, jak wyglądał. 
Owszem, w dość obszernym pokoju znajdowała się znaczna ilość wyrobów ze 
złota i drogich kamieni. Tylko że istotna zamożność wskutek nieumiejętności 
wykazywania jej albo i umyślnej intencji nie występowała na pokaz przechodniom. 
Że zewnętrzna prostota sklepu pochodziła z umyślnej intencji jego 
właściciela, można było na pewno prawie przypuszczać widząc, jak w otoczeniu 
pomocników swych i zapewne uczniów pracował on własnoręcznie. był to 
człowiek przysadzisty, rumiany, szpakowaty, dobrodusznym uśmiechem i 
155 
wielkim sprytem w małych burych oczach. Na widok wchodzącej kobiety powstał 
i z grzecznością zapytał, czego żąda. 
– Przepraszam pana, jeżeli źle trafiłam – rzekła Marta – sądziłam, że nabędziesz 
pan może u mnie pewien złoty przedmiot... 
– Dlaczegóżby nie, pani dobrodziejko, dlaczegóżby nie? – odpowiedział jubiler 
ze sprytnymi błyszczącymi oczami – jakiż to jest przedmiot? 
Przez chwilę nie było odpowiedzi. Marta stała na środku sklepu z oczami 
nieruchomie utkwionymi w ziemię. Rysy jej, powleczone bladością marmuru, 
sztywne były i wyprężone. Można by rzec, iż skończyła rozmowę z własnym 
wnętrzem swym rozpoczętą i że zdobywała się właśnie na ostatnie słowo 
rozmowy tej, mające wyrażać jakieś z ciężkim trudem wywalczone postanowienie. 
– Jakiż to jest przedmiot? – zapytał powtórnie jubiler i niecierpliwe trochę 
spojrzenie rzucił na pierwszą swą robotę. 
– Obrączka ślubna – odpowiedziała kobieta. 
– Obrączka ślubna! – powtórzył przeciągle jubiler. 
– Obrączka ślubna – podnosząc głowy szepnęli z cicha pomocnicy jubilera. 
– Obrączka ślubna – wymówiła raz jeszcze Marta, wysunęła spod grubej 
chusty rękę zziębniętą i z cienkiego palca ściągnęła złoty pierścień. Zarazem 
zachwiała się na nogach i jak osoba bliska omdlenia bezwiednym ruchem 
szukała czegoś, na czym by wesprzeć się mogła. 
– Niech pani siada, niech pani dobrodziejka siada – zawołał jubiler, z 
którego ust zsunął się bez śladu dobroduszny uśmiech. Jeden z pomocników 
jubilera podsunął w stronę kobiety taboret. Ale Marta nie usiadła. Przebyła 
ona jedną z najcięższych, najcięższą może chwilę ze wszystkich, którymi znaczył 
się mozolny jej pochód po drogach ubóstwa. Gdy ściągała z palca złotą 
obrączkę, wydało się jej, że raz jeszcze i ostatecznie rozstaje się z jedynym 
człowiekiem, którego kochała na ziemi, ze szczęśliwą, niezapomnianą przeszłością. 
Serce jej ścisnęło się kurczowo, w głowie zaszumiało. Ale chwilę tę 
już przebyła. Siłą woli pochwyciła umykającą jej przytomność umysłu, wytrzeźwiała 
całkiem i podała jubilerowi obrączkę. 
– Czy to konieczne? mój Boże, czy to konieczne? – zapytał jubiler tonem 
politowania. 
– Konieczne – krótko i sucho odpowiedziała kobieta. 
– A! jeśli pani życzysz sobie tego, lepiej już, że zbędziesz przedmiot ten 
mnie niż komu innemu. Otrzymasz pani przynajmniej całą jego wartość. 
Mówiąc to stał już za stołem pokrytym oszklonymi pudłami złotniczych 
wyrobów i rzucał obrączkę na niewielkie mosiężne szale. Dwa metale spotykając 
się ze sobą wydały dźwięk czysty i przeciągły. 
– Dobre złoto – szepnął jubiler. 
Marta odwróciła twarz od kołyszących się szalek. Wzrok jej przylgnął teraz 
do widoku, na który dotąd nie zwracała uwagi. Był to widok bardzo prosty. Z 
dwóch stron podłużnego stołu siedziało pięciu młodych mężczyzn, od lat 
piętnastu do dwudziestu pięciu, z delikatnymi narzędziami w ręku. Jedni z 
nich szlifowali i polerowali drogie kamienie różnej wielkości; inni topili złoto 
przy małych płomykach liżących brzegi żelaznych trójnóżków; jeden rysował 
wzory łańcuszków, bransolet, brosz, kolców, kopert do zegarków i tym podobnych 
kunsztownych wyrobów. Marta wlepiała wzrok w każdą z kolei parę 
rąk poruszających się przy podłużnym stole. Oczy jej, zagasłe przed chwilą, 
156 
zaczęły płonąć silnym ogniem. Odmalowała się w nich gorączkowa ciekawość, 
chciwa nieledwie żądza. Przez parę minut takiego patrzenia dostrzegła 
więcej szczegółów jubilerskiej sztuki, pojęła lepiej rodzaj jej i naturę, niżby 
kto inny w innych okolicznościach zostający dostrzec i pojąć mógł w przeciągu 
długich godzin. 
– Proszę pani dobrodziejki – ozwał się zza stołu jubiler – obrączka pani dobrodziejki 
warta jest rubli srebrem trzy i pół. 
Na głos ten Marta odwróciła twarz od robotników i szybko przystąpiła do 
stołu, za którym stał jubiler. 
– Panie! – rzekła – wszakże panowie ci są pańskimi pomocnikami? 
– Tak, pani – zdziwiony trochę niespodzianym pytaniem odpowiedział jubiler. 
– I pańskimi uczniami zapewne... 
– Tak, pani, po części i uczniami. Marta błyszczący wzrok zatapiała głęboko 
w twarzy stojącego przed nią człowieka. 
– Czy nie możesz pan przyjąć mnie za uczennicę swą i pomocnicę? 
Małe oczy jubilera roztworzyły się szeroko. 
– Panią! panią! – wyjąkał – jakże to... dlaczego to... ależ to... 
– Tak, mnie – powtórzyła kobieta pewnym głosem. – Jestem bez żadnego 
sposobu do życia... widzę, że robota jubilerska nie ma w sobie nic, co by 
przechodziło me siły, owszem, zdaje mi się, że spełniałabym ją dobrze, ponieważ 
trzeba tu dobrego smaku, a ja kiedyś miałam możność wyrobić go w 
sobie... Wprawdzie, musiałbyś pan mię uczyć z początku, ale nie trwałoby to 
długo... ręczę panu, że pracowałabym usilnie i pojętnie... przyjęłabym zresztą 
zapłatę najmniejszą, choćby jakąkolwiek... jakąkolwiek... 
Jubiler ochłonął ze zdziwienia. Zrozumiał już, o co szło kobiecie, która 
przyniosła mu do sprzedania obrączkę ślubną. Niskie jego czoło zmarszczyło 
się jednak dość wyraźnie, bystre oczy migotały zmieszaniem. 
– Widzi pani dobrodziejka – zaczął – ja właściwie uczniów w sklepie moim 
nie miewam; ci panowie są już usposobieni, wyuczeni... 
Marta spojrzała w stronę stołu, przy którym siedzieli robotnicy. Jeden z 
nich, ten, który rysował, wstał właśnie i wyszedł do sąsiedniego pokoju. 
– Umiem rysować – rzekła Marta – to jest – poprawiła się szybko – umiem 
rysować o tyle, aby móc wykonywać dla jubilerskich wyrobów odpowiednie 
wzory. 
Wymawiając te słowa z rodzajem gorączkowego pośpiechu, postąpiła ku 
podłużnemu stołowi i usiadła na miejscu tylko co przez jubilerskiego rysownika 
opuszczonym. Młodzi ludzie przy stole pracujący usunęli się nieco z 
krzesłami, przerwali swą robotę i patrzyli na zasiadającą śród nich kobietę ze 
zdziwieniem połączonym z ironią. Bez ironii, ale z wielkim także zdziwieniem 
patrzał na nią jubiler. Ona nie zważała na nic, nie widziała. Pochwyciła ołówek 
i na ćwiartce białego papieru, którą przed sobą znalazła, rysować zaczęła. 
Cisza zupełna panowała w sklepie. Na pochyloną twarz kobiety występował 
rumieniec, pierś jej oddychała powoli i głęboko, ręka pewnym ruchem, 
bez najmniejszego drżenia, rzucała na papier lekkie, krótkie lub powłóczyste 
rysy. 
Rysownik, który przed chwilą wyszedł był do sąsiedniego pokoju, wracał 
do sklepu, ale ujrzawszy miejsce swe zajętym, zatrzymał się w progu. Był to 
dwudziestotrzyletni może mężczyzna, starannie ubrany, z ufryzowanymi wło
157 
sami i wymuskanym wąsikiem. Zapuścił ręce w kieszenie, oparł się niedbale 
o róg ściany i z uśmiechem na ustach zamieniał wzrokiem z towarzyszami 
żartobliwe znaki porozumienia. 
– Ależ, pani dobrodziejko... – ozwał się zniecierpliwiony trochę jubiler. 
– Zaraz, zaraz! – odpowiedziała Marta nie odrywając oczu od swej roboty. 
Po chwili wstała i podała jubilerowi kartę, na której rysowała. 
– Oto jest wzór na bransoletę – rzekła. 
Jubiler wlepił oczy w rysunek. Wzór wykonany był bardzo pięknie. Składał 
się z wieńca szerokich, kształtnych liści, spiętych klamrą okrągłą, gładką, 
dwoma tylko krętymi łodygami oplecioną. 
Bransoleta według wzoru tego wykonana łączyłaby w sobie dwie główne 
zalety podobnego rodzaju wyrobów: prostotę i wykwintność. 
– Ładnie! nie ma co powiedzieć! bardzo ładnie! – mówił jubiler przechylając 
głowę na obie strony i z miną zadowolonego znawcy przyglądał się rysunkowi. 
– Ładnie, bardzo ładnie! – powtórzył, ale tym razem trochę zmieszany. – 
Rysunki pani mogłyby mi być bardzo użytecznymi, ale... ale... 
Umilkł i biedząc się widocznie nad stosownym wypowiedzeniem swej myśli, 
potarł dłonią gęstą swą, szpakowatą czuprynę. 
Młody człowiek stojący we drzwiach uśmiechał się ciągle. 
– O mój Boże! – wymówił wzruszając ramionami – jeżeli pan wstrzymujesz 
się z przyjęciem tej pani na rysowni... jakże tu powiedzieć... no, na rysownicę... 
Siedzący przy stole piętnastoletni chłopak parsknął śmiechem. Młody 
człowiek z ufryzowanymi włosami mówił dalej: 
– Jeżeli tedy wstrzymujesz się pan od spełnienia żądania tej pani przez 
wzgląd na mnie, nie rób sobie, proszę, żadnej subiekcji. Wiesz pan przecie, że 
i bez tego nie będę już pracował u pana dłużej nad parę tygodni, mam pewność 
bowiem, że w tym czasie otrzymam posadę w biurze budowniczego miasta 
Warszawy... 
Mówił to z trochą ironii i z zupełną niedbałością. Znać w nim było człowieka, 
dla którego sklep jubilera był tylko stacją na drodze ku miejscom wyższym 
i zyskowniejszym. 
– Tak, tak – rzekł jubiler – wiem o tym, że pan opuścisz mię wkrótce... ależ 
nie mogę przecie... 
– Ile pan płacisz temu panu? – wpadła mu w mowę Marta. 
Jubiler wymienił cyfrę zapłaty, jaką codziennie udzielał ufryzowanemu 
młodzieńcowi. 
– Poprzestanę na połowie zapłaty tej – rzekła kobieta. 
Tym razem jubiler obydwoma już dłońmi potarł czuprynę. 
– Aj! aj! – zawołał przechodząc od jednego stołu do drugiego – toż mi pani 
dopiero klina wbijasz w głowę. 
Spojrzał mimochodem na wyrysowany przez Martę wzór bransolety. 
– Ładnie! Nie ma co mówić! Bardzo ładnie! 
– Aj! aj! – powtórzył, a sprytne oczy jego biegały niespokojnie po sklepie. 
Widocznie walczył z sobą, czyli walczyły w nim chęci posiadania dobrej i bardzo 
taniej pracownicy z obawą wprowadzenia do zakładu niebywałej dotąd 
nowości. 
158 
Stanął na środku sklepu i patrząc na swych pomocników wymówił pytającym 
tonem: 
– Ha? Co? 
Prawdopodobnie lakoniczne170 pytania te zadawał samemu sobie, ale niby 
z widomą odpowiedzią spotkał się oko w oko z czterema twarzami siedzących 
przy stole robotników. Na twarzach tych malowało się trochę zdziwienia, ale 
daleko więcej szyderstwa. Co zaś do młodzieńca z ufryzowanymi włosami, ten 
zaśmiał się prawie głośno i jakby w intencji wyśmiania się do woli cofnął się z 
poskokiem do sąsiedniego pokoju. 
Czego ludzie ci uśmiechali się i śmiali? 
Trudno by na to odpowiedzieć, a raczej długo by o tym mówić. Jubiler 
wszakże w uśmiechach tych znalazł znać potwierdzenie obaw swych i wstrętów. 
Obu rękami uczynił gest wyrazisty i patrząc na Martę, zawołał: 
– Ależ, pani dobrodziejko! Pani dobrodziejka jesteś kobietą! 
Wykrzyk ten był w zupełności dobrodusznym. Zadźwięczał w nim nawet 
żal przemysłowca, który dla względów nie obchodzących go bezpośrednio tracił 
dobry interes. 
Marta uśmiechnęła się. 
– Jestem kobietą – rzekła – tak, to prawda. I cóż stąd? Umiem rysować 
wzory... 
– No, tak! Tak! – trąc czuprynę i siadając pomiędzy pomocnikami swymi 
zawołał jubiler – ale widzisz pani, byłaby to rzecz nowa, całkiem nowa... Ja, 
przyznam się, nie bardzo lubię wszelkich nowości!... Jak pani widzisz, pracują 
tu u mnie młodzi ludzie... świat jest złośliwy... rozumiesz pani? 
– Rozumiem – przerwała Marta – i dziękuję panu za objaśnienia, które nie 
są dla mnie żadną nowością. Czy nabywasz pan moją obrączkę? 
– Nabywam, pani dobrodziejko, nabywam... Zerwał się z krzesła, pobiegł 
do innego stołu, wysunął szufladkę i stał nad nią przez chwilę trochę zamyślony. 
– Oto są pieniądze – rzekł podając kobiecie dwie asygnaty. 
Marta skinęła głową i zmierzała ku drzwiom. Od progu już zwróciła się 
twarzą ku jubilerowi. 
– Mówiłeś mi pan, ze obrączka moja warta rubli trzy i pół, a dałeś mi cztery. 
Otrzymałam tedy pół rubla nadto. 
– Ależ, pani dobrodziejko – wyjąkał jubiler – myślałem... sądziłem... chciałem... 
pani dobrodziejka wyrysowałaś mi wzór... 
– Rozumiem – przerwała Marta – i dziękuję panu! 
Któryż to już raz od czasu, gdy od drzwi do drzwi ludzkich ciągać poczęła 
biedę swą i gwałtowne potrzeby, w zamian żądanej pracy otrzymała jałmużnę? 
Marta opuściwszy sklep jubilera nie płakała, nie przyśpieszała i nie zwalniała 
kroku. 
Bez łzy, bez uśmiechu i bez westchnienia szła prosto ku swemu mieszkaniu 
krokiem równym, wciąż jednostajnym. 
Przed godziną myślała, że po otrzymaniu pieniędzy za sprzedaną obrączkę 
kupi dziś jeszcze drzewa dla lepszego ogrzania na noc izby, wiktuałów dla 
sporządzenia dziecku posilnej potrawy. Nie spełniła jednak tych zamiarów 
170 Lakoniczny – zwięzły, tu użyte z odcieniem ironii. 
159 
swoich, nie poszła do sklepiku z wiktuałami, można by rzec, że albo zapomniała 
o wszystkim na świecie, albo nie miała siły zajść dalej lub odwagi 
pójść gdzie indziej, jak tylko do tej wysoko wzniesionej, nagiej i zimnej nory, 
która była jej mieszkaniem. Do dnia tego, ile razy wracała do domu, biegła 
zawsze spiesznie po wschodach; teraz wstępowała na nie powoli, parę razy 
potknęła się o stromy stopień nie widząc go śród zapadającego zmroku lub 
nie widząc nic przed sobą. Niema i zimna jak grób weszła do izby, przelotne 
tylko spojrzenie rzuciła na skurczoną przed kominem dziewczynkę, nie 
przemówiła do niej, zdjęła z głowy chustkę i przystąpiła do leżącego na ziemi 
posłania. Oczy jej szklanno patrzały w przestrzeń. 
– Wyrzutek społeczeństwa! – szepnęła, osunęła się na ziemię i legła nieruchoma, 
z twarzą ukrytą w poduszkę, z rękami splecionymi nad głową. 
Jancia przypełzła raczej, niż przyszła ku miejscu, na którym spoczęła milcząca 
jej matka, usiadła u nóg posłania, chudymi, zziębniętymi ramionami 
otoczyła swe podniesione kolana i oparła na nich ciężącą widocznie małą 
główkę. 
Milczenie głębokie zalegało izbę, tylko za oknem, nisko, na szerokiej przestrzeni 
szumiało i gwarzyło wielkie miasto, głuche, falujące odgłosy swych 
gwarów posyłając w to miejsce, w którym opuszczone, zda się, przez Boga i 
ludzi kamieniały w objęciach niedoli i zwolna wyziewały ducha – kobieta i 
dziecię. 
Marta leżała na twardej pościeli w nieruchomości kamiennej, bez żadnej 
myśli w głowie, bez żadnego innego uczucia, jak śmiertelne zmordowanie. 
Praca, umiejętnie podejmowana i sprawiedliwie wynagradzana, jest najdzielniejszym, 
jedynie może dzielnym, higienicznym środkiem przeciw chorobom 
ciała i ducha. Ale nic tak szybko i do dna nie wyczerpuje sił fizycznych i moralnych, 
jak rzucanie się na różne drogi pracy, gorączkowe szukanie jej i rozpaczne 
nieznajdowanie. 
Marta nie widziała już teraz przed sobą żadnej drogi. Była wprawdzie jedna, 
zawsze dla niej otwarta, ale ta zaprowadziłaby ją tam, do owego mieszkania 
przy Królewskiej ulicy i kazałaby jej, kobiecie owej ze zwiędłym czołem i 
rozwianymi włosami powiedzieć: „Wracam! mówiłaś prawdę! nie jestem człowiekiem, 
jestem rzeczą!” Ale w piersi młodej kobiety były instynkty, uczucia, 
wspomnienia, które ją od drogi tej odwracały, które ją dla niej uniemożebniały. 
Nie myślała też o niej, tak jak nie myślała w tej chwili o niczym. Nagle 
usłyszała jakby przez sen, chrapliwy, zanoszący się kaszel. Odgłos ten 
wstrząsnął ją dreszczem i w jednym oka mgnieniu wyrwał z kamiennej nieruchomości. 
Zerwała się na posłaniu i usiadła wyprostowana: 
– Czy to ty kaszlałaś, Janciu? 
– Ja, mamo! 
Głos matki był drżący i zdławiony, dziecka – cichy i chrapliwy. 
Porwała dziecię na ręce i posadziła je na swych kolanach. Dłonią dotknęła 
czoła, które gorzało, przyłożyła rękę do piersi, w której dziecięce serduszko 
uderzało mocą spazmatyczną, rozrywającą. 
– O mój Boże! – jęknęła kobieta – tylko nie to! Wszystko już, wszystko, tylko 
nie to! 
W głębokim zmroku nie mogła wyraźnie dojrzeć twarzy córki. Zapaliła 
małą lampkę i czteroletnią dziewczynkę jak drobne niemowlę unosząc w ramionach, 
wystawiła głowę jej na światło. Na policzkach dziecięcia leżały 
160 
czerwone piętna gorączki, rozszerzone źrenice patrzały z głęboką, choć niemą 
skargą. Zakaszlała po raz drugi i w zniemożeniu pochyliła ciężką główkę na 
ramię matki. 
O północy z wysokich wschodów kamienicy zbiegała kobieta w czarnej 
chustce na głowie. Zupełna prawie ciemność panowała wkoło niej, a jednak 
nie chwiała się ona jak przed kilku godzinami, nie potykała się o strome 
stopnie i nie stawała śród drogi dla nabrania oddechu. Można by rzec, że 
miała skrzydła u ramion, i nie byłaby to wcale metafora próżna. Niosły ją w 
istocie i nad ziemią prawie podnosiły boleść i przestrach. 
W niespełna pół godziny wracała, ale nie sama. 
Szedł z nią dość młody jeszcze mężczyzna, w kapeluszu i dostatnim futrze. 
Weszli do izby i oboje przybliżyli się do leżącego na ziemi posłania. Dziecię z 
rumianą od gorączki twarzą rzucało się na nim nieprzerywanym kaszlem i 
niewyraźnymi skargami. 
Lekarz obejrzał się, za krzesłem zapewne. Nie ujrzawszy go, przyklęknął na 
ziemi. Kobieta stała u nóg posłania, niema i nieruchoma, z ponurym ogniem 
w oczach. 
– Jak tu zimno! – rzekł powstając mężczyzna. Kobieta nic nie odpowiedziała. 
– Na czymże pisać będę? 
Na oknie stała flaszka z atramentem, leżały pióra i arkusz papieru. 
Lekarz, zgięty na wpół, zapisał receptę. 
– Dziecko ma zapalenie kanału oddechowego, inaczej bronchit. Ogrzej pani 
izbę i lekarstwo dawaj pilnie. 
Powiedział jeszcze słów kilka i podjął z ziemi kapelusz. 
Kobieta sięgnęła do kieszeni i w milczeniu podała mu rękę z pieniądzem w 
dłoni. Lekarz raz jeszcze szybkie spojrzenie rzucił dokoła i nie wyciągnął swej 
ręki. 
– Nie trzeba – rzekł już przy progu – nie trzeba! Dziecko słabe jest i wyniszczone. 
Choroba będzie długa i lekarstwa zapewne liczne. Jutro przyjdę. 
Odszedł. Wdowa upadła na kolana przed niskim posłaniem, przylgnęła 
piersią do piersi dziecięcej. 
– O moje dziecko! jedyne dziecko moje! – szeptała – przebacz twej matce, 
przebacz! Nie potrafiłam ogrzać cię i wyżywić, dałam cię na pastwę zimnu i 
głodowi! Jesteś słaba, wyniszczona... jesteś chora... o dziecko moje... 
Zsunęła się bezwiednie z pościeli, czołem uderzyła o ziemię, ręce zatopiła 
we włosach. 
– O, jakam ja nikczemna, niegodziwa, występna! 
W godzinę potem przyniesione już z miasta lekarstwo stało obok chorego 
dziecka, równo ze świtem i otworzeniem się sklepików z wiktuałami obfity 
ogień palił się na kominie i napełniał izbę orzeźwiającym ciepłem. 
Sprawdziły się słowa lekarza. Choroba Janci trwała długo. Lekarz, powtarzający 
odwiedziny swe co dzień, przyszedł już po raz dziesiąty. Dziecko pogrążone 
było jeszcze w silnej gorączce; mozolny i chrapliwy oddech jego, podobny 
do zgrzytu piły, rozlegał się po podłodze. 
Marta stała znowu niema i nieruchoma u nóg posłania. Lekarz zwrócił się 
do niej: 
– Nie trać pani nadziei – rzekł łagodnie – dziecko może wyzdrowieć, ale teraz, 
szczególniej dziś, jutro, trzeba mu starań wyjątkowo pilnych. Dziś jest tu 
161 
znowu za chłodno. Temperatura powinna być ogrzana przynajmniej o sześć 
stopni lub więcej. Lekarstwo zaś, które przepisałem, przynieś pani jak najprędzej 
i dawaj je dziecku przez noc całą bez przerwy. Jest może trochę za 
drogim, ale już – jedynym. 
Odszedł. Marta stała na środku izby ze skrzyżowanymi na piersi ramionami, 
ze wzrokiem wbitym w ziemię. 
Ogrzać temperaturę izby! Czym? Kupić lekarstwo! Za co? 
Nie miała już w kieszeni ani grosza. W pierwszym dniu choroby dziecka 
posiadała cztery ruble i parę złotych; skarb ten pożarł komin, w którym ogień 
palił się co dnia, i aptekarska retorta171, do której Marta przybiegała kilka 
razy na dobę. 
Nie targała już teraz włosów swych, nie padała na ziemię i nie uderzała się 
w piersi z bezdenną pokorą. Była zaledwie cieniem dawnej Marty. Wychudła i 
zżółkła twarz jej powlekła się wyrazem cierpienia, które, stawszy się normalnym 
stanem ducha, przeniknąwszy sobą najdrobniejsze fibry ciała, wrzało w 
piersi i w głowie głucho i niemo, ale nieustannie. Zsiniałe wargi kobiety ściśnięte 
były silnie jak u kogoś, kto nawykł za zwartymi zębami powstrzymywać 
jęki i okrzyki, zagasłe źrenice jej szklannym spojrzeniem obiegały dokoła 
izbę. 
Może było co jeszcze do sprzedania? 
Nie, nic nie było prócz poduszki, na której wspierała się głowa chorego 
dziecka, wełnianego okrycia, pod którym dyszała pierś jego ochrypła, dwóch 
koszulek i starych sukienek dziecięcych, za które nikt nie da tyle nawet, ile 
za więź drzewa zapłacić trzeba. 
Kobieta bezwładnie opuściła ręce. 
– Cóż ja uczynię? – szepnęła – cóż uczynić mogę? niech umiera! położę się 
przy niej i umrę z nią razem! 
W tej chwili dziecię rzuciło się na posłaniu i wydało słaby okrzyk. W 
okrzyku tym zabrzmiał jakby śmiech radości i niewyraźny jęk żalu. 
– Ojcze! – zawołało dziecię wyciągając w powietrzu obie ręce chude i rozpalone. 
– Ojcze! ojcze!... 
O boleści! mordercza gorączka przyniosła przed oczy dziecięcia obraz jego 
ojca, uśmiechnęło się ono do niego, zajęczało przed nim skargą i zawołało o 
ratunek. 
Marta podniosła schyloną przedtem głowę, do oczu jej, przed chwilą suchych 
i zgasłych, z nagłym gwałtem rzuciły się łzy. Załamała dłonie i przez 
szklistą osłonę utkwiła wzrok w twarzy dziecięcia. 
– Przyzywasz ojca – wyszeptała ze wzdętej i falującej piersi – on by ci pewno 
mógł przynieść ratunek! On zapracowałby dla ciebie na ciepło i pożywienie 
wprzódy, na lekarstwo teraz... 
Stała chwilę i milczała. Nagle rzuciła się ku posłaniu i stanęła nad nim. 
– Ach! – zawołała – i ja także nie pozostawię cię bez ratunku! Ojciec pracowałby 
dla ciebie... Matka – pójdzie żebrać! 
Płomienny rumieniec okrył zżółkłe jej policzki, w oczach zapłonął ogień 
silnego postanowienia. 
171 Retorta – specjalne naczynie, używane przez chemików do destylacji płynów. Tu w znaczeniu 
przenośnym: „aptekarska retorta pożarła skarb” – pieniądze zostały wydane na lekarstwa. 
162 
Zarzuciła na głowę czarną chustkę i zbiegła na dół do mieszkania stróża. 
Tam przed ogniem, przy którym gotowała się strawa, siedziała kobieta w 
wielkim czepcu i grubym obuwiu. 
Marta stanęła przed nią zdyszana biegiem. 
– Pani! – zawołała – przez litość... przez miłosierdzie... 
– Pewno pieniędzy! – fuknęła kobieta – nie mam, nie mam, skąd ja ich tam 
mieć mogę... 
– Nie, nie, nie pieniędzy! pójdę po nie do miasta! posiedź pani tymczasem 
przy moim chorym dziecku! 
Kobieta skrzywiła się, choć nie tak gniewnie jak wprzódy. 
– Albo to ja mam czas siedzieć przy acani chorym dziecku... 
Marta pochyliła się, pochwyciła wielką, grubą, twardą rękę kobiety i przyłożyła 
ją do ust. 
– Przez litość, pani, przez miłosierdzie posiedź przy niej... Ciągle pić chce... 
rzuca się i zrywa, nie można dziś zostawić ją samą... 
Całowała tę rękę, która niedawno jeszcze zadawala razy ciału jej dziecka, 
– No, no, co tam acani robisz! pójdę już, pójdę i posiedzę, tylko nie baw się 
długo, bo za godzinę dziecko mi przyjdzie ze szkoły i muszę je nakarmić!... 
Ciemna postać kobiety mknęła śród zmroku pod sklepioną bramą kamienicy. 
– Pójdę... wyciągnę rękę... wyżebrzę... – szeptała do siebie Marta. 
Wybiegła na ulicę, stanęła, pomyślała jeszcze chwilę i popędziła w kierunku 
Świętojerskiej ulicy. Płomieniste skrzydła, z których jednym była boleść, 
drugim przestrach, niosły ją znowu z szybkością zadziwiającą. Ślepa, głucha, 
nie czująca potrąceń przechodniów, nie zważająca na ich sarkania i oglądania 
się, jak błyskawica przerzynała zachodzące jej drogę tłumy ludności i 
mknęła chodnikami ku miejscu, w którym była jedna ze spotkanych przez 
nią rąk litościwych. 
Stanęła na koniec przed bramą, do której niegdyś wchodziła z radością, 
nadzieją, dumą, odetchnęła głęboko, wstąpiła szybko po oświetlonych 
wschodach i trzęsącą się ręką dotknęła rączki elektrycznego dzwonka. Drzwi 
otworzyły się, młoda, ustrojona, fertyczna służąca stanęła w progu, zarazem 
fala światła rzuciła się w oczy i fala gwaru złożonego z głosów ludzkich uderzyła 
słuch przybywającej kobiety. Przedpokój obficie był oświetlony, za 
drzwiami prowadzącymi do salonu szemrało, gwarzyło, śmiało się kilkanaście, 
kilkadziesiąt może głosów ludzkich. 
– Czego pani życzy sobie? – zapytała służąca. 
– Mam interes do pani Rudzińskiej. 
– O! to chyba niech pani jutro przyjdzie. Dziś u moich państwa tygodniowy 
wieczór, goście tylko co się zebrali, pani moja nie może wyjść z salonu... 
Marta cofnęła się na wschody. Służąca drzwi za nią zamknęła. Za drzwiami 
tymi mieszkała istotnie dobra, szczerze miłosierna kobieta. Litościwa ręka 
jej nie mogła przecież w tej chwili otworzyć się dla Marty. I było to rzeczą 
bardzo naturalną. Litościwe ręce posiadają w sobie w ogóle okrutny żywioł 
niepewności. Najlepszy bowiem człowiek nie może każdej chwili życia swego 
poświęcić dobrym uczynkom. Nie tylko zatrudnienia pilne i troski osobiste, 
ale bezwinne skądinąd, obowiązkowe, nawet niekiedy towarzyskie zajęcia ku 
innym celom i czynnościom zwracają litościwą rękę, nie pozwalając, aby dla 
biedy ludzkiej była bezzawodną opoką. 
163 
Marta szła teraz, biegła raczej ku Krakowskiemu Przedmieściu. Miała zapewne 
na myśli dobroczynnego księgarza. Zaledwie przecież stanęła przed 
drzwiami księgarni i spojrzała przez szyby, cofnęła się na chodnik. Zobaczyła 
w księgarni kilka osób parę pań wystrojonych, dwóch mężczyzn z wesołymi 
twarzami, którzy wybierali i kupowali książki.
 * 
Było to pomiędzy godziną wieczorną siódmą i ósmą, a więc w porze, w której 
wewnątrz i zewnątrz wielkie miasto wre najzawrotniejszym ruchem, jaśnieje 
najbogatszym strojem, do nieskończoności prawie mnoży w sobie zjawiska 
cywilizacji, które obejmują w posiadanie swe wnętrza gmachów i szlaki 
ulic, szerokie przestrzenie zalewają rzęsistym światłem, muzyką, tłumami, 
gwarem. Życie wieczorne to połowa życia, większa może dla ludności grodu, 
na którego niebie przez długie miesiące słońce kilka zaledwie godzin jaśnieje 
codziennie. 
Krakowskie Przedmieście wrzało ruchem, kipiało życiem i pośpiechem, 
któremu sprzyjała pogoda wieczorna. Drobny śnieżek marcowy spadł na 
zmarzniętą jeszcze ziemię i oczyścił niebo z białawych obłoków. Teraz namiot 
niebieski roztaczał się nad miastem, głęboki, ciemny, gwiaździsty. 
Nieustanny turkot kół, niby grzmot nieskończony, biegł środkiem szerokiej 
ulicy. Na chodnikach falowało tysiące głów ludzkich. Widno tam było tak 
prawie jak w dzień, bo prócz rozsianych gazowych latarni mnogie okna magazynów 
rzucały na szeroką przestrzeń powodzie światła. 
Na chodnikach głównych ulic Warszawy nigdy nie bywa tak tłumnie, jak w 
tej właśnie porze. Jest to bowiem pora i pracowitych, i próżniaków. Pracowici 
spieszą ku spoczynkowi lub rozrywce, próżniacy lubują się właściwymi sobie 
żywiołami; wrzawą, w którą wsłuchują się bezmyślnie, rozmaitością widoków 
na które się gapią, blaskiem pieszczącym zmysł ich wzroku, a może i tajemniczym 
półcieniem wieczoru. W biegnącym tym, śpieszącym, gwarzącym 
tłumie znajduje się zapewne wiele dusz litościwych, ale dusze te czym innym 
teraz niż litowaniem są zajęte. Pochwycił je wir świata, dzień kończący się 
wezwał do pośpiechu; zabawy, interesa, uczucia w tej porze porwały wyobraźnię, 
zajęły myśli, dały cel pośpiesznym krokom. Oprócz tego przy świetle 
sztucznym mniej wyraźnie niż przy dziennym występują bruzdy na twarz 
cierpiącego, w zagasłych źrenicach przeglądają się promienie lamp naśladując 
blaski zdrowia i życia, turkot i wrzawa głuszą głosy zmęczonych piersi. 
Litościwe zaś dusze i ręce zatrzymują się tam nade wszystko i najdłużej, 
gdzie szkielet nędzy najgłośniej dzwoni nagimi kośćmi, najstraszniej spogląda 
trupimi oczami. 
Od kwadransa już Marta była na Krakowskim Przedmieściu. 
Od kwadransa? Od roku, od wieku, od początku czasów! 
Nie biegła już teraz, ale szła powoli, sztywna, niema, z nieruchomą twarzą 
i oczami szklannym wejrzeniem, sunącymi po twarzach przechodniów. 
Płomieniste skrzydła, które godzinę temu miała u ramion, opadły, czuła 
się ogarniętą znowu śmiertelnym zmordowaniem. Szła jednak po smugach 
światłości; w półzmroku przed nią, nad nią, obok niej, pomiędzy gwiazdami 
nieba i twarzami ludzkimi na ziemi unosiła się i z milczącą skargą patrzała 
na nią twarz jej dziecka. Szła, bo na widok ludzi w głowie jej po raz pierwszy 
164 
wyraźnie ozwała się myśl obwiniająca. Żal do ludzi zawrzał w jej piersi 
wszystkimi łzami, które w niej skrzepły, a teraz przemieniały się zwolna w 
kipiący wrzątek. Po raz pierwszy myślała, że ludzie to winni są bezbrzeżnej 
jej niedoli, że powinni oni dźwignąć ciężar życia jej i jej dziecka. W tej chwili 
zagasło w niej do szczętu uczucie osobistej odpowiedzialności. Czuła się słabą 
jak dziecko, bezsilną i znużoną jak istota konająca. 
,,Ci silni – myślała – ci umiejętni, ci szczęśliwi, niech dzielą się tym, co im 
daje świat, ze mną, której on nic dać nie chciał.” 
A jednak nie wyciągnęła jeszcze ręki ani razu. 
Za każdym razem, gdy rozmijała się z jaką lekką, zgrabną, strojną postacią 
kobiecą, wyjmowała rękę zza fałd swej grubej chusty, ale jej nie wyciągała, 
otwierała usta, ale nic nie wymawiała. Zesłabły głos jej cofał się ze strachem 
przed wrzawą uliczną, w której utonąć by musiał nie usłyszany, w rękę uderzała 
moc niewidzialna i w dół ją rzucała. 
Byłaż to jeszcze moc wstydu? A jednak jęczało tam ono, biedne, chore 
dziecię ubogiej kobiety, rzucało się na swej twardej pościeli i spalonymi gorączką 
ustami, piersią ochrypłą i zamierającą wzywało ojca! 
Dwie panie w aksamitnych okryciach, wspierając się wzajem o siebie, szły 
pośpiesznie i rozmawiały wesoło. Jedna z nich młoda była i piękna jak anioł. 
Marta stanęła na ich drodze. 
– Pani! – wymówiła – pani! 
Głos jej był cichy, ale nie jękliwy. Nie umiała dostroić go, nie myślała może 
o tym, aby go dostrajać do tonów żebractwa. Toteż idące panie znaczenia wy. 
krzyku jej nie zrozumiały. W pośpiechu minęły ją parę kroków, lecz potem 
przystanęły, a jedna z nich odwracając głowę zapytała: 
– A co tam takiego, moja pani? czyśmy co zgubiły? 
Nie było odpowiedzi, bo Marta zwróciła się w stronę przeciwną i poszła 
dalej tak szybko, jakby uciec chciała i od tych kobiet, i od tego miejsca, na 
którym do nich wołała. 
Zwolniła kroku, na zżółkłe, zwiędłe, zapadłe jej policzki występować zaczęły 
krwiste plamy rumieńców. Były to piętna palącej pierś jej gorączki. W 
zagasłych źrenicach migotały ostre, przeszywające błyski. Była to łuna tego 
pożaru ciemnych myśli, który obejmował jej głowę. 
Zwolniła kroku, przystanęła znowu. Chodnikiem szedł mężczyzna, zgarbiony 
trochę pod ciężarem, zbytecznym dlań pewno, dostatniego futra. Marta 
wzrok przenikliwy zapuściła w twarz przechodnia. Dobroduszną była ona, 
łagodną, ozdobioną bujnym, jak mleko białym wąsem. 
Wyjęła znowu rękę zza grubych fałd chusty, nie wyciągając jej jednak głośniej 
jak wprzódy wymówiła: 
– Panie! panie! 
Mężczyzna miał już ją minąć; zatrzymał się przecież nagle, spojrzał w 
twarz kobiety, na którą padał blask lamp zza szerokiego okna, zrozumiał, 
czego chciała. Zapuścił rękę w kieszeń surduta, wyjął z niej małą sakiewkę. 
zdawał, się szukać czegoś pomiędzy drobną monetą, znalazł czego szukał, 
wcisnął w dłoń kobiety mały pieniążek i odszedł. Marta spojrzała na otrzymany 
datek i zaśmiała się głucho. Wyżebrała dziesięć groszy. 
Siwy zgarbiony przechodzień miał litościwą rękę. Mógłże przecież wiedzieć, 
jakimi były potrzeby wzywającej go o pomoc kobiety, a gdyby o nich wiedział, 
chciałżeby, mógłżeby zadość im uczynić? A ileż razy żebrzącej kobiecie przyj
165 
dzie dłoń wyciągnąć, nim z datków podobnych utworzy się najwyższe teraz 
dla niej bogactwo – wiązka drzewa, flaszka lekarstwa? 
Żebrząca kobieta szła dalej, sztywna, niema, z drobnym pieniążkiem w 
ściśniętej dłoni. Stanęła znowu. Nie na przechodniów patrzała teraz, ale zapuszczała 
wzrok na przezroczyste, szerokie, rozpalone światłem okno. Było to 
okno sklepu, który przy oświetleniu sztucznym miał pozór czarodziejskiego 
pałacu. 
Przyozdabiały go w głębi marmurowe filary, śród nich zwieszały się bogate 
zwoje purpurowych firanek, rozwieszone po ścianach wzorzyste kobierce pieściły 
wzrok barwami róż i zielenią trawy, na tle ich bielały rzeźbione kształty 
posągów. Na brązowych podstawach gałęziste ramiona rozwijały tam złotem 
błyszczące świeczniki, wznosiły się srebrne wazy i puchary, porcelanowe kosze 
i kryształowe dzwony przykrywające grupy marmurowych posążków. Nie 
na te wszystkie przecież piękności i bogactwa zwracało się czarne, rozpalone 
oko spoglądające z ulicy we wnętrze sklepu. 
Przed długim palisandrowym stołem, zawieszonym niby wieńcami olbrzymiego 
kwiecia szlakami puszystych i wzorzystych kobierców, stali dwaj ludzie. 
Jeden z nich był sprzedającym, drugi kupującym. Rozmawiali z ożywieniem; 
sprzedający miał twarz rozjaśnioną, kupujący zamyśloną i nieco zafrasowaną, 
wyborem pewno, jaki mu czynić przychodziło pomiędzy przedmiotami, 
z których każdy był arcydziełem przemysłu i smaku. 
Oszklone drzwi otworzyły się powoli, do bogatego sklepu weszła kobieta z 
szeroką białą taśmą u dołu czarnej sukni, w czarnej wielkiej chuście przykrywającej 
głowę i skrzyżowanej na piersi. Zżółkłe i pomarszczone czoło tej 
kobiety na wpół było zarzucone potarganymi, spod chustki wydobywającymi 
się włosami; na policzkach leżały ciemne rumieńce, usta za to białe były 
prawie jak papier. 
Na odgłos, jaki wydały otwierające się drzwi, dwaj mężczyźni spojrzeli w 
stronę wchodzącej. Ona stanęła u drzwi, w pobliżu konsoli z marmurową 
płytą, stojącej poniżej wielkiego zwierciadła. Do tego przybytku bogactwa 
wsunęła się jak widmo i jak widmo stała pod ścianą nieruchoma, niema. 
– Czego pani życzysz sobie?– zapytał kupiec przechylając nieco głowę i zza 
bukietu sztucznych kwiatów spoglądając na ciemną, nieruchomą postać. 
Ale ona nie patrzała na niego. Wlepiła oczy w twarz kupującego pana, który 
w bogatym futrze niedbale zawieszonym na ramionach, z białą ręką złożoną 
na wzorzystym kobiercu, spoglądał na nią roztargnionym wzrokiem. 
– Czego pani sobie życzysz? – pytanie swe powtórzył kupiec. Długim spojrzeniem 
od stóp do głowy okrył ciemną postać i dodał surowiej: 
– Czemu pani nie odpowiadasz? 
Ona patrzała wciąż na mężczyznę w bogatym futrze. 
Można by rzec, że w piersi jej była ręka jakaś okrutna, szarpiąca, a głowę 
obejmowały płomienie, bo oddech jej stawał się coraz szybszym, a policzki i 
czoło zachodziły ciemną barwą purpury. Nagle wyjęła rękę zza fałd chusty i 
wyciągnęła ją nieco przed siebie. Usta jej, zsiniałe, drżące, otwierały się i zamykały 
kilka razy. 
– Panie! – wymówiła na koniec – dobry panie! na lekarstwo dla mego chorego 
dziecka! 
Ręka jej, chuda i zziębnięta, trzęsła się jak liść osiny, w przeszywającym jej 
głosie brzmiały już przeciągłe i żałosne dźwięki żebracze. 
166 
Mężczyzna w bogatym futrze popatrzył na nią chwilę i wzruszył lekko ramionami. 
– Moja pani! – rzekł sucho – czy nie wstydzisz się żebrać? Jesteś młoda i 
zdrowa, możesz pracować! 
Wyrzekłszy to zwrócił się ku palisandrowemu stołowi, na którym leżały 
kobierce i stały srebrne kosze. 
Kupiec z uśmiechem na ustach rozwijał jeden jeszcze kobierzec. Ciągnęli 
dalej przerwaną rozmowę. 
Ciemna postać kobieca stała wciąż u drzwi, jakby zaklęła ją siła jakaś złowroga 
i niezmożona. Złowrogo też w istocie wyglądała w tej chwili twarz jej i 
postać. Słowa, które usłyszała, były kroplą przepełniającą tę czarę jadowitych 
wpływów, z której piła od tak dawna Kropla ta spadła w głąb jej piersi z 
siłą narkotyku wyprężającego nerwy, oślepiającego myśl, ogłuszającego sumienie 
,,Możesz pracować!” Czyż człowiek, który wyrzekł te słowa, mógł 
choćby w części wiedzieć, jakie znaczenie szyderskie, niemiłosierne posiadały 
one w stosunku do tej kobiety która zmordowała śmiertelnie ducha, sterała 
siły ciała w daremnych próbach pracowania? która utraciła szacunek dla 
samej siebie, przed samą sobą rozsypała się w proch nikczemny dla tego, że 
pracować nie mogła? Człowiek ten nie mógł wiedzieć o tym. Postępek jego z 
tą kobietą nie mógł służyć złym świadectwem o mierze dobroci i litości zawarte] 
w jego sercu. Bardzo być może, iż był dobrym i litościwym iż otwarłby 
dłoń hojną przed bezsilnym kalectwem, zgrzybiałą starością, obalającą chorobą. 
Ale kobieta, która wyciągnęła ku niemu rękę żebrzącą, była młoda i nie 
dotknięta fizycznym kalectwem żadnym, choroba nie wybiła się na jej zewnętrzność 
widzialnymi dla wszystkich znakami. 
O moralnym zaś jej kalectwie, które przywiodło ją przed niego, o trawiącej 
gorączce, która od tak dawna paliła pierś jej stopniowo, w proch i zgliszcza 
zamieniając najlepsze uczucia człowiecze, obejmowała głowę jej, napełniając 
ją coraz gęstszym, duszącym dymem ciemnych, trujących myśli, on nie wiedział. 
Nie wiedział, a więc wyrzekł: ,,Jesteś młoda i zdrowa, możesz pracować!” 
Słowami tymi wypowiadał rzecz całkiem słuszną, a jednak zarazem 
bezwiednie popełniał niesprawiedliwość okrutną. 
Przed kilku miesiącami, przed parą jeszcze tygodniami, może Marta pojęłaby 
wszystko, co było słusznym i prawdziwym w zwróconych ku niej słowach 
mężczyzny. Ale bo też wtedy, jeśliby stanęła przed nim, wołałaby o pracę, 
o nic więcej, tylko o pracę; teraz błagała jałmużny, teraz w słowach usłyszanych 
nie usłyszała nic prócz szyderczej niesprawiedliwości. 
Płomienne rumieńce które miała na twarzy i czole, gdy wyciągnęła rękę, 
zniknęły bez śladu. Śród śmiertelnej bladości, jaką pokryły się jej rysy, zapadłe 
źrenice, czarne i głębokie jak otchłań, paliły się jak wulkany. Wulkan też 
wybuchnął w piersi jej, podnoszącej się i opadającej gwałtownie, wulkan 
gniewu, zawiści i – pożądliwości. 
Gniewu, zawiści, pożądliwości? Możeż to być, aby Marta, to dziecię cichej, 
uroczej zagrody wiejskiej, ta niegdyś szanowana małżonka, szczęśliwa matka, 
ta prawa istota, która za cenę życia spełniać nie chciała pracy, do której 
nie czuła się zdolną, aby ta energiczna robotnica, w pocie oblicza i boleści 
serca szukająca po wszystkich drogach ziemi uczciwego kawałka chleba, aby 
ta dumna dusza wyciągająca niegdyś dłonie do Boga z błaganiem, aby usu
167 
nął od niej dolę żebraczą, stać się mogła pastwą tych okrutnych, piekielnych, 
w piekło złych żądz i czynów wiodących uczuć? 
A jednak mogło tak być. Niestety! niestety! nie tylko mogło, ale musiało, 
musiało mocą niezłomnej, wiekuiście loicznej i w loiczności swej niczym na 
ziemi zmącić się nie dającej natury człowieczej. Ona nie była bezcielesnym 
aniołem, nie była napowietrznym ideałem, którego nie dotykają i nie obalają 
podmuchy wichrów ziemskich, dlatego że go nie ma na ziemi. Ona była człowiekiem, 
a w naturze człowieczej jeżeli są szczyty wyniosłe, na których rozwijają 
się rozum, cnoty poświęcenia, bohaterstwa, są także i dna przepaściste 
z przyczajonymi w ciszy i milczeniu gadami groźnych pokus i ciemnych 
instynktów. Nie należy żadnej istoty ludzkiej mordować tak śmiertelnie, 
wstrząsać tak gwałtownie, aby poruszyć się w niej mogło to dno tajemnicze z 
zaczajonymi na nim w milczeniu zadatkami występków. W naturze człowieczej 
są potęgi olbrzymie, ale są także bezmiary niemożliwości. Należy każdą 
istotę ludzką obdarzać miarą praw i oręży, ściśle odpowiednią mierze ciążących 
nad nią obowiązków i odpowiedzialności, inaczej bowiem nie uczyni 
ona, nie przetrwa tego, nie ostoi się przed tym. co uczynić i przetrwać, przed 
czym ostać się nie będzie mogła. 
Trująca gorycz, od tak dawna kropla po kropli zbierająca się w piersi 
Marty, podniosła się w niej teraz ogromną falą, a wraz z nią wypłynęły śpiące 
dawniej głęboko, budząca się potem stopniowo obudzone teraz całkiem i 
wściekle miotające się gady pokus i węże namiętności. 
Młody pan w bogatym futrze wybierał kobierce, kosze srebrne, porcelanowe 
wazony i marmurowe posążki. Kupował wiele, myślał zapewne o urządzeniu 
pięknego domu, do którego może wprowadzić miał młodą żonę. 
On i kupiec pochłonięci byli swym wspólnym zajęciem, zapominali o kobiecie 
w nieruchomości kamiennej i ciszy grobowej stojącej pod ścianą. Ona 
nie odrywała oczu od ręki kupującego trzymającej duży, gruby pugilares napełniony 
pieniędzmi. 
,,Czemu on ma tak wiele, a ja nic nie mam? – myślała. – Jakim prawem 
odmówił mi on jałmużny? mnie, której dziecko kona w chłodzie i bez ratunku, 
on, który trzyma w dłoni tak wielkie bogactwo? On skłamał mówiąc, żem 
młoda i zdrowa! jestem więcej niż stara, bo przeżyłam samą siebie. Alboż 
wiem, gdzie się podziała dawna Marta? Jestem chora okropnie, bo bezsilna 
jak dziecko... Dlaczegóż ludzie wymagają, abym żyła o własnej sile, skoro mi 
jej nie dali? dlaczegóż mi nie dali siły, skoro jej teraz wymagają ode mnie? On 
jest jednym z krzywdzicieli moich, jednym z dłużników! powinien dać!” 
Myśli kobiety tej były okropne, bezrozumnie niesłuszne, a jednak zarazem 
i względnie do niej samej jakże konieczne, jakże zrozumiałe! Rodowodem ich 
były te same krzywdy, te same koleje, te same bezsilności z jednej strony, a 
odpowiedzialności i potrzeby z innej, które zrodziły wszystkie szalone doktryny, 
wybuchające w świecie od czasu do czasu pożogą i mordami, wszystkie 
wściekłe namiętności, które powstałe z braku sprawiedliwości tracą same jej 
zmysł i z krzywdy zrodzone zadają krzywdy. 
– A więc – mówił pan kupujący – trzysta złotych kobierzec, a pięćset te kosze, 
wazon porcelanowy dwieście i... 
Wyjmował pieniądze, aby należną sumę wypłacić kupcowi, nagle zatrzymał 
się. 
168 
– A! – zawołał – o mało nie zapomniałem! Miałeś mi pan dać tę grupę brązową 
i tamtą oto... Kupiec poskoczył, uśmiechnięty, usłużny. 
– Czy tę? – zapytał. 
– Nie, tamtą, Niobe z dziećmi172... 
– Niobe? zdaje mi się, że chciałeś pan Kupidyna z Wenerą173? 
– Być może, muszę przypatrzyć się im raz jeszcze. 
Niedbałą ręką, nawykłą znać do rozrzucania bogactw rzucił rozwarty pugilares 
na marmurową płytę konsoli a sam poszedł za kupcem w głąb sklepu, 
kędy na palisandrowych półkach, pod kryształowymi dzwonami, stały mitologiczne 
z brązu lane lub z marmuru rzeźbione grupy posążków. 
Pugilares niedbale rzucony roztworzył się szerzej, na marmurową płytę 
wypadło z niego kilka asygnat różnej wartości. 
Na asygnaty te patrzały rozpalone oczy stojącej pod ścianą kobiety. Jak 
pewne gatunki wężów na ptaki, tak różnobarwne papierki te wywierały na 
czarne przepaściste źrenice czar przykuwający. 
Jakie myśli krążyły po głowie kobiety, gdy patrzała ona w ten sposób na 
cudze bogactwo? Trudno wszystkie je zliczyć, trudniej jeszcze wyprząść z 
nich wątek równy. Nie były to myśli, ale był to chaos; gorączka ciała zrodziła 
go, burza ducha wzmagała. Po dwóch sekundach takiego patrzenia Marta 
drżeć zaczęła na całym ciele, spuszczała powieki i wnet podnosiła je znowu, 
wyjmowała rękę zza fałd chusty i wnet ją chowała, walczyła znać jeszcze, ale 
niestety! nie było dla niej nadziei zwycięstwa! Nie było tej nadziei, bo nie było 
już w niej dość siły, aby oprzeć się mogła haniebnej pokusie; bo nie było już 
w niej dość przytomnej myśli, aby haniebność pokusy zrozumieć mogła; bo 
nie było już w niej sumienia, które utonęło w morzu goryczy zebranej w jej 
piersi; bo nie było już w niej wstydu odegnanego pogardą, którą czuła dla 
samej siebie, długim szeregiem przenoszonych upokorzeń i po tylekroć 
przyjmowaną jałmużną... Nie było dla niej na koniec nadziei zwycięstwa, bo 
nie była ona przytomną, bo ciało jej paliła gorączka z głodu, zimna, bezsenności, 
łez i rozpaczy powstała, a ducha porwały i oplatały ciemne furie z dna 
jej wzburzonej istoty wylęgłe. 
Nagle kobieta uczyniła szybki ruch ręką, jeden z papierków zniknął z 
marmurowej płyty, zarazem drzwi szklanne otworzyły się i zamknęły z gwałtownym 
trzaskiem. 
Na ten silny i niespodziany odgłos dwaj ludzie w głębi sklepu zajęci wybieraniem 
grup mitologicznych odwrócili twarze. 
– Co to było? – zapytał pan kupujący. Kupiec poskoczył na środek sklepu. 
– To ta kobieta tak nagle wybiegła! – zawołał – pewno ukradła cokolwiek. 
Młody pan zwrócił się także ku drzwiom. 
– W istocie – rzekł z uśmiechem spoglądając na marmurową płytę – ukradła 
mi trzyrublową asygnatę. Jedną tylko miałem taką, a teraz nie ma jej 
tu... 
– Ach, niegodziwa żebraczka! – krzyknął kupiec – jak to? w moim sklepie 
kradzież? tuż pod mymi oczami? ach, bezczelna! 
172 Niobe z dziećmi – według podania greckiego królowa Teb Niobe, która chełpiła się wobec 
bogini Latony swym licznym potomstwem, za karę musiała być świadkiem śmierci swych 12 
dzieci, a następnie została zamieniona w skałę. 
173 Kupidyn – w wierzeniach starożytnych Rzymian bożek miłości, syn Wenery (Venus), bogini 
miłości. 
169 
Przyskoczył do drzwi i otworzył je na oścież. 
– Rewirowy!174 – stojąc na progu krzyknął donośnym głosem – rewirowy! 
– A czego pan życzy sobie? – ozwał się głos z ulicy. Żółta blacha błysnęła 
na piersi człowieka, który stanął na chodniku pod strugą światła buchającego 
ze sklepu. 
– Tam – rzekł kupiec dysząc z gniewu i palcem wskazując ulicę – tam pobiegła 
kobieta, która przed minutą ukradła w sklepie trzy ruble! 
– A w którą stronę pobiegła? 
– W tamtą – rzekł przechodzień jakiś, który słyszał słowa kupca, zatrzymał 
się przed sklepem i wskazywał w stronę Nowego Światu. – Spotkałem ją; cała 
w czerni, leciała jak szalona, nic nie widząc przed sobą; myślałem, że wariatka! 
– Trzeba ją schwytać! – mówił kupiec do rewirowego. 
– Naturalnie, proszę pana! – zawołał człowiek z żółtą blachą, poskoczył naprzód 
i krzyknął donośnie: 
– Hej! ludzie! łapajcie! tam, ku Nowemu Światu pobiegła złodziejka! 
Drzwi sklepu zamknęły się, młody pan z uśmiechem wymawiał kupcowi, 
że dla tak małej straty jego tyle sobie zadał kłopotu. 
Ulica zaś przedstawiała po kilku sekundach scenę gwarną i tłumną. 
Jak błyskawica przerzyna chmury, tak kobieta ubrana w czerni przeszywała 
tłumy przechodniów pędzać na oślep, zda się, w stronę Nowego Światu. 
Prawdopodobnie nie wiedziała ona, w którą stronę biegła ani w którą biec jej 
należało; była nieprzytomną, na wpół obłąkaną. W tej chwili resztą myśli 
świadomej siebie żałowała może, iż popełniła czyn haniebny ale już go popełniła 
i ogarniał ją przestrach szalony. Wiedziona instynktem zachowawczym 
uciekała od ludzi, a oni byli za nią, przed nią, wkoło niej; zdawało się jej zapewne, 
że bieg szybki, ślepy, bezpamiętny zaniesie ją, kędy ich nie będzie... 
Spotykający ją, potrącani przez nią przechodnie oglądali się za nią zrazu 
ze zdziwieniem i przestrachem, usuwali się jej nawet z drogi, przypuszczając 
w niej obłąkanie lub gwałtowną jaką potrzebę pośpiechu. Wkrótce jednak 
rozległ się po ulicy wyraz: 
– Łapajcie! 
Wnet za nim zabrzmiał inny: 
– Złodziejka! 
Wyrazy te nie były wymówione jednym głosem, ale toczyły się z tej samej 
strony, z której biegła kobieta, rzucane z ust do ust, wzrastające wciąż, przybierające 
mocy gwałtu, niby kule ogniste rzucone potężną ręką i toczące się 
wzdłuż drogi ze wzrastającym szumem. Kobieta, która zaczynała już tracić 
szybkość biegu i w zniemczeniu zatrzymała się była na sekundę, usłyszała 
goniące ją złowrogie okrzyki. 
Przyłączał się do nich zarazem coraz rozgłośniejszy tętent nóg ludzkich 
biegnących po kamieniach chodnika. Straszne drżenie wstrząsnęło ją od stóp 
do głowy, popędziła dalej z taką szybkością, jakby skrzydła miała u ramion. 
Miała je znowu w istocie, tylko że teraz żadne z nich nie było boleścią, oba 
wyrosły z przestrachu. 
Nagle uczuła, że biec jej trudno, nie dlatego, aby sił jej nie stawało – wszak 
unosiły ją prawie nad ziemię skrzydła przestrachu – ale dlatego, że ludzie 
174 Rewirowy – stopień służbowy funkcjonariusza policji carskiej. 
170 
idący w przeciwnym kierunku zaczęli zachodzić jej drogę, wyciągać ręce, aby 
pochwycić jej suknię. Skrzydła jej stały się nie tylko już szybkie, ale elastyczne, 
rzucały ją w rozmaite kierunki, z zadziwiającą sprężystością i lekkością 
ruchów unikała rąk przechodniów, ocierała się o nich, a jednak im 
umykała. 
Tam jednak, o kilka kroków, nie pojedyncze już spotykają ją postacie, ale 
idzie kilku razem ludzi i całą szerokość chodnika zalega; wyminąć ich nie 
podobna, raz znalazłszy się przed nimi będzie przez nich schwytaną. 
Zeskoczyła z chodnika, na środku ulicy kół i kopyt końskich wiele, ale ludzi 
pieszo idących mniej daleko, wcale prawie nie ma. 
Biegła ulicą, wymijała teraz koła i kopyta końskie z tą samą zręcznością 
jak przedtem przechodniów. Ale w tej samej chwili, gdy rzuciła się na środek 
ulicy, rzuciła się tam za nią ciemna masa złożona z goniących ją ludzi. Kim 
byli ludzie ci? Na czele ruchomego orszaku połyskiwały żółte blachy; za nimi 
pędziła krzycząc i śmiejąc się gawiedź uliczna, zawsze skora do uczestniczenia 
w każdej scenie ruchliwej, za gawiedzią jeszcze ciągnęli wolniej nieco 
uliczni próżniacy, w każdym widoku tłumnym skorzy zawsze szukać dla siebie 
rozrywki. 
Dorożki i powozy przerzedziły się nieco. Kobieta stanęła pośród ulicy i 
obejrzała się za siebie. 
Kilkadziesiąt kroków oddzielało ją jeszcze od czarnej masy złożonej z postaci 
ludzkich, krzyczącej głosami ludzkimi. Stała parę sekund tylko i puściła 
się znowu prosto przed siebie. Wtedy i naprzeciw niej także ukazała się 
masa czarna, ruchoma, jak ta, która była za nią, innego tylko kształtu, bo 
podłużna, wysoka, z wielkim okiem płonącej u góry purpurowej latarni. 
Dzwonek srebrny, przezroczysty, donośny zadźwięczał w powietrzu, dźwięczał 
długo, przenikliwie, ostrzegawczo, purpurowe oko szybko sunęło naprzód, 
ciężkie koła turkotały głucho, kopyta końskie wydawały metaliczne 
odgłosy, uderzając o rozesłane na ziemi sztaby żelazne, po których toczyły się 
koła. 
Był to olbrzymi omnibus kolei żelaznej175 ciągniętej czterema wielkimi, 
dzielnymi końmi, napełniony ludźmi, obciążony pudowymi176 brzemionami. 
Kobieta biegła wciąż środkiem ulicy, za nią i przed nią biegły dwie masy 
czarne, jedna z krzykiem i pośmiewiskiem, druga z przeciągłym dzwonkiem, 
głuchym turkotem i purpurowym ogromnym okiem, sunęły one obie w prostym 
kierunku ku pędzącej pomiędzy nimi kobiecie. Jeżeli nie zeskoczy na 
bok, jedna lub druga pochłonąć ją musi. Zboczyła z prostej linii, którą biegła 
dotąd, stanęła i obejrzała się. 
Teraz goniący ją tłum ludzi był już o kilkanaście zaledwie kroków od niej, 
takaż przestrzeń dzieliła ją od toczącego się wciąż olbrzymiego wozu. Ale 
tłum biegł wolniej od wozu, który toczył się bardzo szybko. 
Nie biegła już dalej. Sił jej zabrakło czy postanowiła w jakikolwiek już sposób 
położyć koniec tej strasznej gonitwie. Stała piersią zwrócona w stronę, z 
której przybywał omnibus, ale twarz odwróciła w tę, z której nadbiegali ludzie. 
Teraz było w jej oczach światło przytomnej myśli. Mogło się zdawać, że 
czyniła wybór. Jakiż wybór? Z tej strony hańba, pośmiewisko, więzienie, dłu
175 Omnibus kolei żelaznej – tramwaj konny. 
176 Pudowe – tu: wielopudowe, wielkie. l pud == 16 kg. 
171 
gie, nieskończone może męczarnie, z tamtej śmierć... okropna śmierć, ale 
nagła, piorunująca. 
A jednak instynkt zachowawczy nie opuścił ją znać całkiem; śmierć wydawała 
się jej straszniejszą od ludzi, bo przecież przed chwilą zboczyła z tej 
prostej linii, po której wybawicielka ta biegła ku niej. 
Tak, ale teraz znowu ku linii tej cofać się zaczyna; człowiek z żółtą blachą 
u piersi wyprzedził lecącą za nim gawiedź, wyciągnął rękę i dotknął brzegu 
jej chusty. Skoczyła, stanęła na jednej z szyn żelaznych. Z twarzą podniesioną 
ku ciemnemu sklepieniu wyciągnęła w górę obie ręce. Usta jej otworzyły 
się i wydały niewyraźny wykrzyk. Rzuciłaż ku gwiaździstemu niebu skargę 
żałosną czy słowo przebaczenia, czy może imię swego dziecka? Nikt nie dosłyszał. 
Człowiek z żółtą blachą, stropiony zrazu nagłym rzuceniem się kobiety, 
znalazł się znowu przy niej i porwał ją za skraj chusty. Ona błyskawicznym 
ruchem chustę zrzuciła i w ręku policjanta zostawiła, a sama na 
ziemię upadła. 
– Stój! stój! – rozległ się w tłumie straszliwy okrzyk. 
Ale purpurowe oko słuchać nie chciało, leciało wciąż w powietrzu, a kopyta 
końskie dzwoniły po sztabach żelaznych. 
– Stój! stój! – krzyczał tłum nieustannie, przeraźliwie. Woźnica porwał się 
na koźle, stanął, zgarnął w dłoń długie lejce i głosem ochrypłym od przerażenia 
krzyknął na konie, aby stanęły. 
Stanęły, ale wtedy, gdy ciężkie koło z lekkim stukiem zsunęło się już z 
piersi rozciągniętej na ziemi kobiety. 
W grobowym milczeniu stał tłum pośród wspaniałej ulicy, pobladłe od 
zgrozy twarze i dyszące przestrachem piersi schylały się nad ciemną postacią, 
która na kształt nieruchomej plamy leżała na białej pościeli śniegu. 
Koło olbrzymiego wozu zgruchotało pierś Marty i wygnało z niej życie. 
Twarz jej pozostała nietknięta i szklistymi oczami patrzała w gwiaździste niebo. 
